İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VII 164a
Ebü'l-Müslim ve Şamhal merhûm oldukda Şamhal'ın ba‘zı evlâdları mürted olurlar. Ba‘dehu sene 119 târîhinde Hişâm bin Abdülmelik bunları İslâm ile müşerref edüp ba‘dehu Hişâm Şâm'a gelüp sene 125 târîhinde (...)de Rusâfe nâm mahalde medfûndur. Ömreş sene 55 ve müddet-i hilâfeti sene 19, şehr 8. Ol zamândan berü bir alay kavm-i Dağıstân ve mü’min ve muvahhidlerdir. Bunlar[a] müverrihân-ı Acem Kumuk tâ’ifesi derler.
EÇS VII 164a
Ve şehr-i Enderey ensesinde bir kal‘a-i Enderey var imiş. Özdemiroğlu Kaytak ile Acem elinden feth edüp berbâd etmişdir.
EÇS VII 164a
Bu şehrin bir tarafından nehr-i azîm Koy cereyân eder. Menba‘ı Dâdyân vilâyetinden gelüp Bahr-i Harez'e koşulur âb-ı hayâtdır. Ve bu şehrin garb tarafında Tavustân Çerkezi vilâyetidir. Ve Kumuk kavminin güzîdesi bu şehrin şimâlinde tâ Bahr-i Harez kenârına varınca sâkinlerdir.
EÇS VII 164a
Ve yine şimâl tarafına Bahr-i Harez kenârında Bâbü'l-ebvâb, ya‘nî Demirkapu kal‘ası var kim altı kapulu ve altı kulle-i azîmli kal‘a-i Sedd-i İskender olup dest-i Acem'de kaldığı ve sene (---) târîhinde Revân ve Gence ve Niyâzâbâd ve Şirvân ve Şamâkî'yı seyr [ü] temâşâ etdiğimizde bu kal‘a-i Demirkapu dahi cild-i (---) mufassal tahrîr olunmuşdur. Hamd-i Hudâ yine bu mahalde gelüp seyâhatimiz ana muttasıl oldu. Ammâ kavm-i Kumuk bu Demirkapu kal‘asıyla hudûd-deşdir. Aralarında gayri nevâhîler yokdur.
EÇS VII 164a
Ve bu şehr-i Enderey'in hânı Ulubeğ nâmıyla bir tüvânâ hândır. Dağıstân pâdişâhının yedi nefer hânının biri dahi bu Enderey hânıdır kim on bin askere mâlikdir. Pâdişâh bunda olmasa hân hükm eder. Yigirmi nâhiye yer taht-ı hükmündedir.
EÇS VII 164a
Der-beyân-ı eşkâl-i zemîn ü imâret-i şehr-i Enderey
EÇS VII 164a
Evvelâ bu şehir nehr-i Koy kenârında âb [u] hevâsı hoş ve halkı mahbûb bir vâsi‘ sahrâda bâğlı ve bâğçeli (---) bin aded toprak örtülü evlerdir. Ve cümlesi (---) aded mihrâb ve ma‘mûr cevâmi‘lerdir. Evvelâ (---) (---) câmi‘î.
EÇS VII 164b
Der-fasl-ı tetimme-i şehrengîz-i şehr-i Enderî: Bu şehr-i kadîm mecma‘-ı ulemâ ve menba‘-ı fuzalâ ve mesken-i şu‘arâ ve sulehâdır. İklîm-i sâdisden olup ulemâları ulûm-ı Arabiyye ve fünûn-ı kesîreye mâliklerdir. Hukemâ-yı hâzıkı ve cerrâh-ı fâsıdı bî-kıyâsdır.
EÇS VII 164b
Ve cümle halkı Acem ve Gürcî ve Çerkez ve Kumuk ve Kalmık ve Kaytak ve Moğol ve Boğol ve Heşdek ve Rus ve Maskov ve Lezgi ve Legzi ve Kahtâniyye ve Yakayçak(?) ve Çağatay ve gayri kavmün elsine-i muhtelifelerin bilüp kelimât ederler.
EÇS VII 164b
Bunların dahi esvâblarında aslâ harîr yokdur, zîrâ, Arapça hadîsi üzre merd [ü] zeni aslâ harîr geymezler.
EÇS VII 164b
Ve altun ve guruş dahi bunda yokdur. Ancak gelüp giden bâzergânlarda çokdur. Cümle kâr [u] kisbleri bunların dahi her metâ‘ı birbirleriyle değiş ve dokuş ile geçinirler.
EÇS VII 164b
Ve cümle libâsları koyun yününden ve elvân bezlerden nigendeli ve iki peşli Acem libâsı gibi haftanlar geyerler. Ve niçe bini başlarında beyâz boğasıdın nigendeli sivrice kavuk geyerler. Ve başlarına beyâz dülbend sararlar ve ayaklarına sarı yassı taban pây-pûş, ya‘nî pabuç geyerler.
EÇS VII 164b
Eğer bu şehrin evsâfı vukû‘u üzre evsâfın tahrîr etsek mecmû‘a-i mutavvel olur.
EÇS VII 164b
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Enderey: Evvelâ Sultân-ı Şamhal Takiyyüddîn Hân ve ziyâret-i Şamkal Mu‘temedü'd-dîn. El-hâsıl ibtidâ tulû‘larından bu âna gelince kırk yedi aded şamhal hânlar cümle şehr-i Enderey'de ve şehr-i Tarhu'da ve şehr-i Kovin'de(?) ve gayri şehirlerde medfûnlardır. Ve sivri sivri serâmed kubbelerde ve kubbesiz gülistân yerlerde âsûdelerdir.
EÇS VII 164b
Ve niçe kibâr-ı evliyâullâhlardan el-Hacı Cem-cenâb Azîz ve dahi Hacı Yesevî Sultân ve dahi Hacı Abdullâh Taşkendî hazretleri. Bunlardan mâ‘adâ niçe ziyâretler etdik. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în, kaddesenallâhu bi-sırrıhi'l-mübîn.
EÇS VII 164b
Bunda bir hafta tekâ‘üd edüp iki pâdişâh-ı fânîlerin şeref-i sohbetleriyle müşerref olup niçe zevk u safâlar edüp Hân Şamhal'a ve Şamhal bizim Hân'a ziyâfetler edüp ve Şamhal Şâh hakîre niçe ihsânlar edüp bizim Hân'a Karabudak Hân ülkesinde yurd verüp altmış pâre kendin yarlığ-ı belîğin Hân'a verüp birbirleriyle vedâ‘laşup bin aded güzîde asker refîk verüp,
EÇS VII 164b
Enderey şehrinden Karabudak ülkesine gitdiğimiz beyân eder
EÇS VII 164b
Evvelâ Enderey'den çıkup cânib-i cenûba 5 sâ‘at ma‘mûr kendler geçüp,
EÇS VII 164b
Menzil-i kend-i Yesev: Ma‘mûr hân ve câmi‘li Kumuk kavmi kendidir. Andan bir sâ‘atde,
EÇS VII 164b
Evsâf-ı kal‘a-i Koyun: Kadîm-i evvelden Şamhal Şâhların hâssıdır. Emîr ve kadısı vardır. Hânı üç bin askere mâlikdir. Kal‘ası bir sarp kaya üzre Şeddâdî taş binâ bir kal‘a-i metîn ve şekl-i müdevverdir. İçinde dizdârı ve üç yüz aded kurçı yasavulu vardır, gayri şey yokdur.
EÇS VII 164b
Ve bu şehir [nehr-i] Kovin'in kenârında olmak ile bir kerre bu kal‘a Maskov Kazağı Kovin suyuyla gelüp almışdır. Bu nehr-i Kovin ile gemilerine girüp gânimîn Bahr-i Harez'e girmişdir. Andan Terek kal‘alarına andan dâr-ı menhûslarına gitmişdir.
EÇS VII 164b
Ve bu kal‘anın iki kapusu vardır. Biri şimâle mekşûf Enderey kapusudur. Ve biri Sunca dağlarına meftûh vâsi‘ kapudur. Ve bu kal‘adan aşağı nehr-i Kovin kenârında,
EÇS VII 164b
Sitâyiş-i zîr-i şehir: Bu diyârda kal‘adan taşra olan mahallâtlara varoş demezler, zîr-i şehir ve zîr-i kend derler, ya‘nî aşağı şehir derler. Bâğ u bâğçeli ve âb-ı revânlı ma‘mûr şehirdir. Cümlesi yigirmi mihrâbdır. Yedisi câmi‘dir. Evvelâ (---) (---) câmi‘i.
EÇS VII 164b
Mâ‘adâ ma‘mûr mesâcidlerdir. Ammâ evleri seyrek seyrek dağlar ve ormanlar içre beşer ve onar hâne bir yerde kıran kıran vâki‘ olmuşdur. Bu Dağıstân'ın ekseriyyâ evleri böyle olup cümle toprak örtülü sahâbe hâneleridir. Aslâ kiremitli ve kurşum örtülü imâretler görmedim.
EÇS VII 164b
Ammâ hutbelerini kendü isimlerine kırâ’at edüp ba‘zı cevâmi‘lerde Âl-i Osmân pâdişâhın yâd ederler. Eğer hutbelerinin kırâ’at etdiklerin tahrîr eylesek kitâbete aczimiz vardır, söz uzanır, ammâ Âl-i Osmân'ın mansûr [u] muzaffer olmasıyçün cümle ülke-i Dağıstân'da kırk hatm-i şerîf tilâvet ederler, zîrâ "Mekke ve Medîne pâdişâhıdır" deyü i‘tibâr ederler.
EÇS VII 164b
Ve bu şehir[de] üç hammâm ve bir imâret-i ıt‘âm ve yedi mekteb-i sıbyân ve üç aded medrese-i âlimân ve iki aded tekye-i dervîşân-ı Nakşıbend-i Hâcegân ve üç aded hân-ı tüccârân vardır, ammâ çârsû-yı bezzâzistânı,
EÇS VII 164b–165a
Bunda dahi akçe pul yokdur, ammâ bâğ u bâğçe çokdur. 165a
EÇS VII 165a
Ve âb [u] hevâsı gâyet latîfdir, ammâ mahbûbları yokdur. Öğünlerinde ma‘âbidler ve hüsn-i ülfet bilmezler. Şarâb ve rakı ve gayri şarâb içmezler. Ve diyârlarında bu makûle mükeyyefât muharremât nedir bilmezler. Ammâ levendâtları kımız ve boza içerler. Ve ulemâları ve ihtiyârları maksima nâm sekir vermez ilik gibi koyu ve tatlı boza içerler.
EÇS VII 165a
Ve bu kal‘a-i Koyun Acem'in Demirkapusu kal‘asına bir konak menzil karîbdir. Hattâ Özdemiroğlu Osmân Paşa bir gelişde Acem diyârına bu ülkeden girmiş. Hâlâ niçe yük akçe gönden bu Kovin kal‘ası hazînesinde mahfûzdur.
EÇS VII 165a
Evsâf-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Kovin:
EÇS VII 165a
Andan cânib-i şarka 5 sâ‘atde gidüp,
EÇS VII 165a
Evsâf-ı şehr-i kadîm ve ülke-i azîm mahmiyye-i Haydak
EÇS VII 165a
Bu dahi Dağıstân pâdişâhı hükmünde başka hânlıkdır. Beği Ulubeğ Hân'dır kim üç bin askere mâlikdir. Câ-be-câ Gürcistân'ın aznavur kavminden askeri beğleri vardır. Müftîsi ve kadısı vardır, ammâ gayri hâkimleri yokdur. Ülkesinde yedi nâhiyesi vardır. Şehri bahr-i Harez kenârında gâyet ma‘mûr ve adâlet yeri şehr-i benderdir. Ekseriyyâ re‘âyâsı Kumuk ve Kaytak Lezgi ve Gökdolak re‘âyâları vardır. Cümle (---) aded topraklı evlerdir. Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ (---) (---) câmi‘i.
EÇS VII 165a
Mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS VII 165a
Ve bu Haydak şehri Acem'in Demirkapusuna gâyet müşâdır.
EÇS VII 165a
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı şehr-i Haydak: Evvelâ meczûb-ı vahdet, meslûb-ı izzet, pîr-i ashâb-ı şevk ve erbâb-ı ehl-i zevk, sâhib-i yakîn-i bî-gümân, halvet-nişîn-i bî-nişân, eş-Şeyh Hazret-i Bağatır Sultân. Andan kıdveti'l-ashâb ve zübdeti'l-ahbâb, mahbûb-ı âgâh, matlûb-ı ibâdullâh eş-Şeyh Sultân Minnetullâh, kuddise sırruhu'l-azîz hazretinin ikisi de bu şehir hâricinde âsûdedirler. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VII 165a
Bu ziyâretleri edüp cânib-i şimâle iki günde dağlar ve hıyâbân orman çengelistân yerler ile gidüp,
EÇS VII 165a
Evsâf-ı şehr-i ma‘mûr u âbâdân ya‘nî hayâbân-ı belde-i Tâbeserân
EÇS VII 165a
Acem'in Demirkapusuna bir merhale yer karîb olup Demirkapu'nun cânib-i şarkîsinde dağlar ve bâğlar ve gül-i gülistânlar içre şehr-i müzeyyendir. Âb [u] hevâsının letâfetinden Enûşirvân-ı Âdil hazz edüp her sene Bağdâd'dan bu Tâbeserân'a gelüp yaylalanup ayş [u] ışret edüp "Benim Tâbeserân'ım" der imiş. Hakkâ ki rûh-efzâ şehr-i hevâdârdır.
EÇS VII 165a
Evsâf-ı şehr-i ma‘mûr kal‘a-i Kübeçili, ya‘nî Zırhçılar kal‘ası