İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 205a
Menzil-i karye-i Ece Sultân: Bu azîz-i merkûm bir bayır üzre bir cinîn-misâl hıyâbân-ı dırahtistân koru içinde bir kurşumsuz tula kârgîr binâ kubbe-i ra‘nâ içinde Ece Sultân medfûndur kim hasîbü'n-nesîb sâdât-ı kirâmdandır. Türbe-i pür-envârında aslâ fukarâları yokdur. Bu karyede Abdülkerîm Çelebi'de mihmân olup ertesi,
EÇS VIII 205a
Karye-i Kapuçu: Bir ma‘mûr kefere-i Rûm köyüdür. Anı geçüp (---) sâ‘at cenûba nehr-i Meriç kenârınca gidüp,
EÇS VIII 205a
Evsâf-ı kal‘a-i bâlâ Dimoduka
EÇS VIII 205a
İki nefer Urûm kralları karındaşlar idi. Birinin ismi Dimo, birinin Duka. Bu iki kefereler bu kal‘ayı iştirâk-i sevî üzre binâ etdiklerinden Dimo Duka'dan galat-ı meşhûr Dimetoka derler. Sene 762 târîhinde Yıldırım Bâyezîd Hân fethidir. Be-dest-i Gâzî Ferhâd Beğ.
EÇS VIII 205a
Ve yedi kerre mukaddemâ muhâsara olup fethi müyesser olmayup âhıru'l-emr kralın birin Ferhâd Beğ avda avlayup esîr eder. Öbür karındaşı Rûm kefereleriyle kal‘aya kapanup kal‘a içinden taşra çıkmayup re‘âyâ olmak şartıyla Duka nâm kral kal‘anın miftâhların Ferhâd Beğ'e teslîm edüp ba‘dehu asker-i İslâm alâ mehil kal‘ayı kabza-i tasarrufa alırlar. Yohsa bu kal‘a sademât-ı top-ı kûb ile feth olur hisâr-ı üstüvâr değildir. Ammâ hîn-i fethde küffâr kal‘a içinde olmak üzre akd-i sulh olunduğiyçün hâlâ kal‘ada dizdârdan gayri müslim yokdur.
EÇS VIII 205a
Derûn-ı hisârda cümlesi yüz aded kârgîr binâ kiremit ile mestûr menhûshâne-i ma‘mûr-ı keferelerdir, ammâ dizdâr nârin kullede sâkindir. Ve bir kenîseleri var.
EÇS VIII 205a
Rûmeli eyâletinde niçe sa‘b hisâr-ı metîneler vardır ammâ bu dahi sedd-i Mekü-misâl kal‘a-i üstüvârdır. Hâlâ Rûmeli eyâletinde Edirne bostâncıbaşısı hükmünde Sultân Bâyezîd Hân vakfı voyvadası zâbıtdır. Ve yüz elli akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) kurâdır.
EÇS VIII 205a
Taht-ı kadîmdir kim Sultân Bâyezîd-i Velî bunda niçe zamân sâkin olmuşdur. Hattâ Selîm Hân-ı Evvel Bâyezîd Hân pederinden hilâfeti cebren aldıkda Bâyezîd Hân'ı bu Dimetoka tahtgâh-ı kadîmdir deyü bunda nefy edüp Havsa nâm mahalde Bâyezîd Hân merhûm olup na‘şın İslâmbol'a götürüp câmi‘inin mihrâbı önünde defn ederler. Ya‘nî bu kal‘a tahtgâh-ı kadîm olup Mûsâ Çelebi Sultân ibn Yıldırım Hân dahi bunda sâkin olurdu, zîrâ sayd [u] şikârı da gâyet çokdur. Ve hâlâ yukaru kal‘ada cihânnümâ bir pâdişâh sarâyı var. Sâfî kurşum örtülü örtülü maksûreleri ve müteaddid ve hücreleri ve kâ‘aları vardır.
EÇS VIII 205a
Ve kal‘ası evc-i semâya berâber bir kırmızı yalçın kaya üzre maşrıkdan cânib-i garba şekl-i bâdemî vâki‘ olmuş bir tûlânîce Şeddâdî iki kat taş binâ kal‘a-i ra‘nâ beş bölük bir kal‘a-i serâmeddir. Cirmi dâ’iren mâdâr iki bin beş yüz adımdır. Ve püşte-i âlîsinin enderûn [u] bîrûnunda sâfî mağârâlardır.
EÇS VIII 205a
Ve cümle iki kat dîvârında birer aded metîn kullelerdir. Lâkin handakı yokdur ve olacak handak yeri de yokdur ve handak lâzım da değildir, zîrâ bu kal‘anın ba‘zı yerleri evc-i âsımâna kad keşân olmuş iki minâre kaddi uçurum ve yalçın kayalardır. Bâ-husûs garb tarafı ki nehr-i Kızıldeli nâm dîvâne akar suyun tarafı bir şâhin ve zağanos âşiyânlı kayalardır. Ol ecilden bu kal‘anın aslâ handakı yokdur. Ve cenûb tarafına Kızıldeli {nehri} akup duran âbdır. Ol cânibinde dahi handakları olmayup gâyet metîndir.
EÇS VIII 205a
Ve bu Kızıldeli nehri kenârında aşağı varoş-ı azîmi var. Lâkin etrâfında kal‘a dîvârları yokdur, ammâ bu varoşa Kızıldeli suyu aşırı cenûb tarafı dağları aşağı varoşa havâledir, ammâ iç kal‘a da ana havâledir.
EÇS VIII 205a–205b
Ve yukaru kal‘anın iç kal‘ası iki katdır ve iki bölükdür. Birine 205b Kız kullesi derler. Birine Cebehâne kullesi derler. Ve bu iki bölük hisârın birbirlerine geçmeğe iki kapusu ve cânib-i şimâle nâzır bir bölme hisâr dahi var, gâyet metîn dîvârlıdır.
EÇS VIII 205b
Ve hünkâr sarâyı dahi iç kal‘a-misâl bir bölme hisâr dahidir. Lâkin bu sarây ve bölme dîvârı İslâm pâdişâhlarının binâsıdır. Bu zikr olunan kat-ender-kat bölme hisâr-pîçe dîvârlardan aşağısının her taraflarında birer kat hisâr-pîçe nâm sa‘b ve metîn dîvâr vardır.
EÇS VIII 205b
Ve cümle üç aded kapulardır. Biri tâ iç kal‘a kapusu cânib-i cenûba nâzırdır. Bir kapu dahi taraf-ı şimâle meftûh kapudur. Bu dahi iç kal‘a kapusudur. Bir kapu dahi aşağı kat kapudur kim çömlekçiler tarafına açılır, ammâ bu mezkûr kapular hünkârlara mahsûs kapulardır kim yukaruda pâdişâh sarâyı vardır. Bir kapu dahi cânib-i garba nâzır Köprü kapusu derler. Bir kapu dahi semt-i kıbleye nâzır Çârsû kapusu derler, iki kat metîn ve kavî kapulardır, cümle halk bundan girüp çıkarlar, ammâ bu iki kat kapu mâbeyni dahi bir bölme küçük hisârcık gibi vâki‘ olmuşdur.
EÇS VIII 205b
Bu hisâb üzre bu kal‘a-i Dimetoka cümle altı katdır. Ve cümle bölme dîvârlarında olan kapularla cümle (---) kat metîn hadîd bâb-ı kavîlerdir. Ammâ aşağıda iki kapu dediğimizin taşrasındaki kapudan içeri girirken sağ tarafda dîvârda bir âdem kaddi âlîde celî hat ile beyâz mermer üzre tahrîr olunan târîh budur:
EÇS VIII 205b
Devr-i adlinde o şâh-ı keremin,Yapılup oldu kılâ‘-ı müsned,Sarf edüp mâlını himmet etdi,Kıldı bu hidmete sa‘y-i bî-had,Dedi târîhin anıniçün Tîğî,Kapu ağası-i Sultân Ahmed. Sene 1015.
EÇS VIII 205b
Ve tevârîhin sağ köşesinde lisân-ı Yûnânca Hazret-i Risâlet-penâhın sa‘âdetle dünyâya geldikleri gece temel koyulduğunun târîhi tahrîr olunmuşdur kim hatt-ı garîbedir.
EÇS VIII 205b
Der-vasf-ı aşağı varoş-ı ma‘mûre
EÇS VIII 205b
Cümle on iki mahallâtdır. Ve cümle altı yüz aded kiremit ile mestûr tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı seng-i mutarraş dîvârlı ma‘mûr ve müzeyyen sarâylar ve hânedân-ı ra‘nâlarında elbetde bâğ u bâğçe ve gül-i gülistânları mukarrerdir.
EÇS VIII 205b
Ve cümle on iki mihrâb cevâmi‘ ve mesâcid-i selâtîn-i mü’minândır. Cümleden Yıldırım Bâyezîd Hân câmi‘i çâr-kûşe dîvâr üzre ve içinde dörd aded kârgîr binâ direk üzre bir acîb ü garîb tahtadan mebnî bir musanna‘ kubbeli câmi‘-i pür-envârdır kim bir müzeyyen ve serâmed minâre-i bâng-ı Muhammedîsi var. Cümle âsâr-ı binâları ve harpüşte tahta binâ kubbesi rusâs-ı hâs-ı nîlgûn ile eyle musanna‘ kurşum örtülüdür kim sihr-i bûkalemûndur. Şeb [u] rûz cemâ‘at-i kesîreye mâlik ma‘bedgâh-ı kadîmdir, ammâ haremi yokdur. Ve bundan gayri dahi câmi‘ yokdur.
EÇS VIII 205b
{Der-beyân-ı mesâcid-i âbidân-ı zâhidân}
EÇS VIII 205b
Cümle 12 mesâcidlerdir, ammâ câmi‘ olmağa müsta‘id zâviyeler vardır. Cümleden Nasûh Beğ mescidi bir câmi‘-i selâtîn-misâl kurşum kubbeli ma‘mûr mescid-i şerîfdir. Ve Kurd Beğ mescidi ve Bâzârlı Beğ mescidi, ya‘nî Alaca mescid demekle ma‘rûfdur. Ve Ankâ’ü'l-vâsi‘ mescidi ve Oruç Paşa mescidi ve Kapucu mescidi ve Tatarlar mescidi ve Harâccı mescidi ve Zencîrli mescid ve Cırcır mescidi ve Abdâl Cindî mescidi ve köprü başında Gâzî Ferhâd Beğ mescidi. Bunlar cümle kiremit ile mestûr buk‘a-i mübârekelerdir.
EÇS VIII 205b
Ve cümle dörd aded medrese-i âlimândır. Cümleden Bâyezîd Hân medresesi ve medrese-i Oruç Paşa. Ve cümle beş aded tekye-i dervîşân-ı ehl-i tarîk vardır. Ve cümle beş aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhândır.
EÇS VIII 205b
Ve cümle iki aded dâru'z-ziyâfe-i imâret-i it‘âmdır. Yıldırım Bâyezîd Hân imâ[re]ti, Nasûh Beğ imâreti kurşumlu me’kelhânedir kim bay u gedâya ni‘metleri mebzûldur.
EÇS VIII 205b
Ve cümle (---) aded hân-ı tüccârân-ı sevdâgerândır. Cümleden kurşum örtülü Nasûh Beğ hânı ma‘mûrdur. Ve cümle iki aded kârbânsarây-ı âyende vü revendegânı vardır.
EÇS VIII 205b
Ve cümle üç aded hammâm-ı rûşenâları var. Köprü başındaki hammâm kâh işler ve kâh harâb durur. Ammâ Fısıldı hammâmının âb [u] hevâsı ve binâsı latîf ve musanna‘ hammâm-ı râhat-ı cândır. Ve bir musanna‘ kemer altında bir delik vardır, ol kemer altındaki kurna başında bir âdem otursa ve öte başında bir âdem oturup ol deliğe bir âdem ağzın koyup söyleşirler, delikden kelâmları birbirlerine be-dürüstî işidilüp söyleşirler. Anıniçün Fısıldı hammâmı derler. El-hâsıl âşık ve ma‘şûkların kelimât edüp murâd alup her murâdı verecek delikdir kim Fısıldı deliği ve Fısıldı hammâmı derler. Ve Ulu câmi‘in önündeki hammâmın târîhidir:
EÇS VIII 205b
Yapdı bu hammâmı Sultân Osmân,Cûy-ı kevser ola cennetde bu su,Hâtıra ilâc olup târîh dedim,Hâsılı hammâm-ı rûşendir bu.Sene (---).
EÇS VIII 205b–206a
Ve cümle yetmiş aded hânedâ[n] hammâmları 206a vardır. Cümleden Koca solakbaşı hânesinin hammâmını müferrihdir, derler ammâ hakîr girmedim ve alimallâh görmedim.
EÇS VIII 206a
Ve cümle yüz aded dekâkînlerdir kim her şey bulunur. Lâkin kârgîr binâ bezzâzistânı yokdur, ammâ çömlekçi ve bardakçı dükkânları iki yüzden çokdur. Ve çarşu içi câ-be-câ kudretden beyâz kaya kaldırımdır.
EÇS VIII 206a
Ve âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûb u mahbûbesi nâzük-endâm ve sîm-bedendir. Ve cümlesinin reng-i rûyları humret üzredir, zîrâ Delikızıl nehri nûş ederler. Gâyet latîf ve serî‘u'l-hazm âb-ı hoş-güvârdır. Bu nehrin ibtidâ menba‘ı Tanrıverdi dağından gelüp bu kal‘anın altındaki cenûb tarafında on iki göz taş yapıda temelli direkler üzre meşe direkleri döşeli cisr-i azîmin altından geçüp dahi aşağı kal‘adan bir top menzili alarka cânib-i kıbleye cereyân ederek gidüp nehr-i Arda ve nehr-i Tunça ve nehr-i Meriç bir yerden cereyân ederken bu Kızıldeli nehri anlara mahlût olup cümlesi bir yerden Enez kal‘ası kurbunda bahr-i Rûm'a munsab olur.
EÇS VIII 206a
Der-beyân-ı memdûhât-ı Dimedoka
EÇS VIII 206a
Bâğ u bâğçesinde şîreli âbdâr hoş-hor üzümü ve tekkeşîn ayvası memdûhdur, ammâ kırmızı la‘l-gûn Dimetoka bardağı ve kâseleri ve çanakları ve ibrikleri meşhûr-ı âfâkdır.
EÇS VIII 206a
Der-fasl-ı ziyâretgâh-ı kibâr-ı evliyâullâh: Bu şehir taht-ı kadîm olmak ile niçe bin güzîde kibâr-ı kümmelînler medfûndur, ammâ ziyâret etdiğimiz bunlardır kim tahrîr olunur.
EÇS VIII 206a
Evvelâ kal‘a altında ziyâret-i Cüneyd Baba, andan ziyâret-i Sofî Şâhî Baba, andan Tebrîzî Başa, andan Mursal Baba, andan Gâzî Ferhâd Baba, andan mezârlık içinde Monlacık Efendi, andan Ayvad Baba, kaddesenâllâhu bi-sırrıhi'l-azîz, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS VIII 206a
Andan kalkup cenûb tarafına 5 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 206a
Karye-i Karayenli ve karye-i Hisârcık ve karye-i Saltık ve karye-i Mandıra ve karye-i Sofîli ve karye-i Karabınar: Bunlar kefere ve müslim köyleri ve cümle serbest ze‘âmetlerdir. Andan,
EÇS VIII 206a
Menzil-i karye-i Vukûf: Anda Ahmed Beğoğlu'nda mihmân olup zevk etdik. Bu köyden taşra,
EÇS VIII 206a
Ziyâret-i Zindel Baba Sultân andan cânib-i cenûba bir sâ‘at gidüp ziyâret-i Açıkbaş Baba Sultân, ammâ aslında Âşık Paşa Sultân'dır. Kavm-i Ütrük Açıkbaş Tata derler. Bu iki ziyâret sâhibleri ibtidâ diyâr-ı Rûm'a Orhân Gâzî oğlu Süleymân Paşa ile geçen kırk kişilerdendir. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS VIII 206a
Bunların gazâ etdikleri kâfir tevârîhlerinde bile yazılmışdır. Ve bu ziyâretlerin kurbunda,
EÇS VIII 206a
Ziyâretgâh-ı Kadınlar Mezârı: Hâlâ ziyâretgâh-ı âyende vü revendegândır. Bu ziyâretgâha karîb çeşmesâr-ı acîb var. Kırk yılda bir Kadr gecesinde tâ sabâha dak süd akar, Zindel Baba çeşmesi derler temâşâgâh-ı garîbdir.