İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 208a
Ba‘dehu anın evlâd-ı evlâdları Gâzî Evrenos'a kal‘ayı vere ile vermeğe ta‘ahhüd edüp ammâ ol şart ile cümle Yahûdîler kal‘a içinde kalalar, deyü ahd [ü] mîsâk edüp kal‘ayı Gâzî Evrenos'a teslîm ederler. Lâkin ba‘de'l-feth Yahûdîler ile kavm-i Kıbtî ya‘nî kavm-i Çingane mücâdeleye düşüp,
EÇS VIII 208a
"Bu kal‘a İskender zamânından berü bizim idi. Siz teğallüben mâl kuvvetiyle zabt etdiniz" deyü Gâzî Evrenos huzûrunda azîm gavga ve mübâhaseler oldukdan sonra âhır-ı kâr,
EÇS VIII 208a
"Yahûdîler yine kal‘ada sâkin olalar, ammâ kal‘a neferâtları çinganeler olalar" deyü akd-i sulh olup ilâ hâze'l-ân Yahûdîler kal‘a içinde olup dizdâr ve neferât anlardır. Ve hâlâ bu şehirde çingane ile Yahûdîler birbirlerinin adû-yı cânîlerdir.
EÇS VIII 208a
İşte şehr-i Gümülcine'nin vech-i tesmiyesi Gümlü Çîn Yahûdî bânîsi sebebiyle Gümlü Çîn'den galat Gümülçine derler. Ammâ lisân-ı Yûnâniyân'da Rûmçine derler. Hakîm Feylekos'un bir duhter-i pâkîze-ahteri var idi. İsmine Rûmçine derler idi. Cüzâm marazına mübtelâ olup babası Feylekos bu kızı bu şehrin zemînine koyup âb [u] hevâsının letâfetinden kesb-i hevâ ederek cüzâm zahmından halâs olup bu şehri ibtidâ amâr eden Rûmçine kızdır. Ba‘dehu Gümlü Çîn Yahûdî çinganeler havfinden kal‘a binâ etmişdir.
EÇS VIII 208a
Hamd-i Hudâ sene (---) târîhinde be-dest-i Gâzî Evrenos dest-i İslâma girmişdir. Ammâ bir şîrîn şehr-i mu‘azzamdır. Hâlâ Rûmeli eyâletinde yüz elli akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi iki yüz pâre ma‘mûr kurâlardır. Şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve a‘yân-ı eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve muhtesibi ve şehir emîni ve harâc emîni ve çingane beği var.
EÇS VIII 208a
{Der-beyân-ı ahvâlât-ı kavm-i Kabâbıta}
EÇS VIII 208a
Zîrâ Rûmeli çinganelerinin Âl-i Fir‘avn'dan berü vatan-ı aslîleri bu Gümülcine şehridir. Hattâ kavm-i Ferâ‘ineler birbirleri mâbeynlerinde yemîn etseler,
EÇS VIII 208a
"Mısır hakkiyçün ve Gümülcinemiz hakkiyçün" deyü yemîn ederler, ammâ Anatolu çinganelerinin vilâyet-i kadîmleri Menteşe hâkinde Balat şehridir kim Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân çinganeleri Balat'dan İslâmbol'a sürüp sâkin oldukları yere hâlâ Balat mahallesi derler kim çinganelerin dâr-ı karârlarıdır.
EÇS VIII 208a–208b
Yine Sultân Mehemmed Hân bu Gümülcine'den dahi İslâmbol'a çingane sürüp Anatolu ve Rûmeli kıptîleri birbirleriyle hüsn-i zindegâneleri olmayup Rûmeli kıptîleri kâfir ile Kızılyumurta bednâm günlerin edüp müselmânlar ile ıyd-ı adhâ edüp Yahûdîler ile kamış bayramların edüp bir mezheb kabûl etmedikleri ecilden cenâzelerinin namâzların e’immelerimiz kılmayup Eğrikapu hâricinde çinganeler içün başka bir gûristân yeri verdiler. Ve eyle mürted olduklarından üzerlerine bir harâc dahi fermân olunup hâlâ anıniçün çinganeden iki harâç alınur. Hattâ Ebü'l-feth tahrîri üzre çinganelerin ölülerinden bile 208b tâ yerine bir zinde bulmayınca ölüsünden harâc alınur.
EÇS VIII 208b
Ba‘dehu çingane-i Rûm yine şehr-i kadîmleri olan Gümülcine'ye göçüp geldiler.
EÇS VIII 208b
Anatolu'nun Balat şehri çinganeleri İslâmbol'un Balat mahallesinde müselmân şekilli kalup çinganeler sâzende ve çengilik edüp kaldılar. Anıniçün hâlâ çingane beği kâhîce bu Gümülcine şehrinde oturur, zîrâ etrâf-ı Gümülcine'de olan gûyende sâzende ve kalpazan ya‘nî kalp akçe yapar ve hırsızlık eder kıptîler çokdur. Her kavmin ve her millet-i nasârânın elbette çinganeleri vardır, ammâ bu Gümülcine etrâfı çinganeleri meşhûr harâmîlerdir.
EÇS VIII 208b
Der-eşkâl-i kal‘a-i Gümülcine
EÇS VIII 208b
Bir sahrâya vâki‘ olmuş havâlesiz şekl-i murabba‘ tula binâ bir kal‘a-i zîbâ cümle kârgîr seng ra‘nâ hisâr-ı üstüvârdır. Girdâ-gird cirmi bin adım bir küçük kal‘adır, ammâ içinde cuhûddan gayri kimesne yokdur. Bu kal‘anın nısfı âyende vü revendegânlara mihmânsarây hânlardır ve birez yeri meydândır. Ammâ bu kal‘anın handakı yokdur. Cümle iki aded kapuları vardır. Bir kapusu cânib-i kıbleye çârsû meydânına nâzırdır. Ve bir kapusu taraf-ı şarka nâzırdır. Câ-be-câ bedenleri ve ebrâcları harâbcadır. Cebehânesi ve topları yokdur, zîrâ iç elde olmak ile cebehâne ve dizdârı ve neferâtları yokdur. Ancak Yahûdîleri çokdur.
EÇS VIII 208b
Der-vasf-ı varoş-ı şehr-i Gümülcine
EÇS VIII 208b
Bu şehr-i ma‘mûr cümle on altı aded mahallâtdır. Evvelâ Yeni mahalle ve Çulha câmi‘i mahallesi ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 208b
Ve cümle dörd bin aded kiremit ile mestûr kârgîr binâ-yı ma‘mûr hânedân-ı tahtânî ve fevkânî ve bâğ u bâğçeli müzeyyen büyût-ı ra‘nâlardır. Cümleden (---) hânesi ve (---) sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Ekseriyyâ bâğ u bâğçeleri bir fezâya vâki‘ olup etrâfları cümle sâfî serâmed kamışlar dikilmişdir.
EÇS VIII 208b
Ve bu şehir içre Şikarlı çay derler, bir âb-ı hayât uyûn-ı câriye cârîdir. Bu nehr-i sağîre üzre beş yerde ağaç cisrler ile ubûr olunur. Bu nehrin iki tarafı şehirdir. Ve Kalfa çayı dahi şehr[e] karîb birbirlerine mahlût olup (---) nâm mahalde Akdeniz'e munsab olurlar. Bu iki nehir şehrin şimâli cânibinde evvelâ (---) yaylağından gelüp şehri ve niçe bin aded bâğ-ı İremleri ve niçe hadîka-i ravza-i rıdvânları ve müşebbek bostânları rey edüp Bahr-i Sefîd'e rîzân olurlar.
EÇS VIII 208b
Evsâf-ı cevâmi‘hâ-yı selâtîn-i âbidân-ı zâhidân
EÇS VIII 208b
Cümle on altı aded mihrâbdır, ammâ cümleden ma‘mûr ve müzeyyen ve ma‘bedgâh-ı kadîm ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik çârsû içinde Eski câmi‘, kurşumsuz tarz-ı kadîm câmi‘dir. Kıble kapusu üzre tahrîr olunan târîh budur:
EÇS VIII 208b
Rûzgârile bozulup câmi‘in,Kim binâsı köhnelenmişdi tamâm,Dedi tecdîdi Sipâhî târîhin,Câmi‘in kalbi aceb rûşen makâm.Sene (---).
EÇS VIII 208b
Andan Yeni Câmi‘, cümle kubâbları ve tetimmâtları serâpâ nîlgûn kurşum örtülü imâretdir ve gâyet musanna‘ ve müzeyyen ve acîb ü garîb müferrih ve rûşen câmi‘-i latîfdir. Gûnâ-gûn revzenleri ve mihrâb ve minberi ve müezzinân mahâfili ve kürsîsi bu şehirde değil Rûmeli vilâyetinde eyle musanna‘ hurdegîr imâret yokdur.
EÇS VIII 208b
Hattâ derûn-ı câmi‘de Yâkût-ı Musta‘sımî hattına mânend bir hasîn hatt ile lâciverdî kâşîler üzre üstâd-ı hattât bir Fâtiha-i seb‘u'l-mesânî-i şerîf tahrîr etmiş kim âyetün min âyâtillâhdır. Ve sâ’ir hatt-ı gûnâ-gûnlar üzre kapu kemerinde,
EÇS VIII 208b
Arapça ve
EÇS VIII 208b
âyeti tahrîr olunmuşdur.
EÇS VIII 208b
Andan Yeni mahalle câmi‘i dilküşâ ma‘bedgâhdır.
EÇS VIII 208b
Andan Çulha câmi‘i gâyet latîf câmi‘dir.
EÇS VIII 208b
Andan Hacı Bevvâbîn câmi‘i müferrih ibâdetgâhdır. Bunlar meşhûr u müzeyyen cevâmi‘lerdir.
EÇS VIII 208b
Der-aded-i mesâcid-i mü’minân: Cümle 11 aded mahalle buk‘aları ve mezkitleridir. Cümleden Cebehâne mescidi ve Gâzî Evrenos mescidi ve Tekye mescidi ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---). Meşhûr mesâcidler bunlardır.
EÇS VIII 208b
Der-medh-i medrese-i âlimân-ı müfessirân: Cümle beş aded (dâru'l-bedr) dâru't-tedrîs-i muhaddisândır. Cümleden medrese-i Yeni Câmi‘ kurşum kubâblı tahsîl-i dâru'l-ulûmdur kim talebeleri ve ders-i âmmı mevcûddur. Ammâ mahsûs dâru'l-kurrâ ve dâru'l-hadîsi yokdur.
EÇS VIII 208b
Der-mekteb-i ciğer-gûşe-i püserân: Cümle yedi yerde mekteb-i sıbyândır. Yeni Câmi‘ mektebi cümleden ma‘mûr, sıbyânları mesrûr. Kurşumlu mekteb, mecma‘-ı tıflân-ı ebcedhândır.
EÇS VIII 208b
Der-zikr-i hânkâh-ı dervîşân: Evvelâ tekye-i Gâzî Evrenos ve tekye-i (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 208b
Der-vasf-ı çeşmesâr-ı dil-i cân: Cümle (---) aded aynu'l-hayâtlardır, ammâ Eski Câmi‘in sağ tarafındaki sebîlhânenin târîhidir:
EÇS VIII 208b–209a
Bi-hamdi lillâh inâyet oldu Hakdan,Ki bu dâru's-sebîli yaptı 209a Yümnî,Ana târîh olur semti du‘âdır,Görenler dese makbûl ola hayrı.Sene (---).
EÇS VIII 209a
Der-imâret-i dâru'l-ıt‘âm-ı garîbân: Cümle iki aded me’kel-i imâret-i fukarâdır. Cümleden Gâzi Evrenos imâretinin subh [u] mesâ gûnâ-gûn ni‘met-i nefîsesi hâss u âmma mâh u sâl bi'l-guduvvi ve'l-âsâl üç âdeme ve beş âdeme birer sini ta‘âm dâ’imdir. Ve her müsâfirînin atlarının başlarına birer alîf cânib-i vakfdan mütevellî verir, gâyet ma‘mûr evkâf-ı azîmdir.
EÇS VIII 209a
Der-medh-i hammâm-ı râhat-ı cân: Cümle iki aded hammâm-ı gâsılândır. Eski hammâm Gâzî Evrenos'undur. Ve Yeni hammâm Yeni Câmi‘ sâhibi Ahmed Efendi'nindir, ammâ gâyet latîf hammâm-ı rûşenâdır.
EÇS VIII 209a
Der-kân-ı vekâle-i sevdâgerân-ı tüccârân: Cümle on yedi aded bâzergân hânlarıdır, ammâ onu bekâr odalarıdır.
EÇS VIII 209a
Der-aded-i çârsû-yı bezzâzistân: Cümle dörd yüz aded dekâkîn-i ma‘mûrelerdir kim cemî‘i ehl-i hıref mevcûddur. Gerçi kârgîr binâlı bedesteni yokdur ammâ cemî‘i ekâlîm-i seb‘a diyârlarının zî-kıymet metâ‘ları bî-kıymet ve bî-minnet bulunur. Hattâ haftada bir kerre cemî‘i ahâlî-i kurâlardan niçe bin âdemler bu şehrin kıble cânibinde olan sahrânın dıraht-ı müntehâları sâyesinde herkes oturup metâ‘ların meydân-ı mahabbete koyup bâzâr-ı azîm olup cem‘iyyet-i kübrâ olur kim bir cânib tâ mezâristâna varup benî âdem deryâsı olur.
EÇS VIII 209a
Der-beyân-ı âsâr-ı ibret-nümâ: Bu mezkûr bâzâr yerinin kıblesi tarafındaki ravza-i cinânlar misilli bâğçeler içinde Papas kuyusu nâm bir âb-ı hayât bi’r-i azîm var. Mâh-ı Temmûz'da suyu yah-pâre-misâldir. Ol çâh-ı zülâlin ağzındaki yek-pâre bir azîm mermer ağızlığı var. Üstâdân-ı selef-i mermer-bürân bu kuyu ağzı mermeri etrâfına gûnâ-gûn sihr-i i‘câz mertebesi tasvîrler olmuş kim her biri zî-rûh zann olunur. Zamânemiz üstâdları kalemin urmada âcizlerdir.
EÇS VIII 209a
Ve bu şehrin âb [u] hevâsının letâfetinden mahbûbu ve mahbûbesi meşhûr-ı âlem-ârâdır. Ve halkı gâyet garîb-dostlardır. Ve sahrâsı mahsûlât-ı hubûbât-ı gûnâ-gûnlar ile meşhûr bir ganîmet dâr-ı diyâr-ı vâdîdir.
EÇS VIII 209a
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı Gümülcine: Evvelâ şehir içinde İmâret mescidinde ziyâret-i Gâzî (---) Beğ. Başında şebkülâhı üzre çığa telleri ve gayri âlât-ı silâhları ve etrâfında Kelâm-ı İzzetler ve çerâğdân ve şem‘dânlar ile müzeyyen bir meşhed-i kabr-i münevverdir. Kuddise sırruhu.