İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 212b
Andan kenîse-i (---) (---) (---) andan (---) (---) andan (---) (---) andan (---) (---) esmâları ma‘lûmumuz olan manastır-ı musanna‘lar bunlardır kim her biri birer kal‘a-misâldir.
EÇS VIII 212b
Andan iki günden sonra cânib-i cenûb[a] sa‘b yollar ile gidüp,
EÇS VIII 212b
Menzil-i karye-i (---) andan yine cânib-i cenûba (---) gidüp,
EÇS VIII 212b
Evsâf-ı kasaba-i ma‘mûr Lankada
EÇS VIII 212b–213a
Ba‘zılar Lanzağ der, ba‘zılar Lanza derler. Vech-i tesmiyesi oldur kim kaçan kim Gâzî Evrenos bu kal‘ayı muhâsara etdikde tekûruna elçi gönderüp bilâ niz[â]‘ kal‘ayı teslîm edesiz dedikde hakkâ ki bilâ-nizâ‘ kal‘a miftâhların elçiye teslîm etdiklerinde bu şehre Lâ-nizâ‘ deyü nâm verdiler, ammâ galat-ı meşhûr evlâ olmağın niçe âdemler Lanza derler. Yörükân ve Çıtakânlar Lankada derler. Bânîsi Rûm melikelerinden Selânik sâhibi Ayasof avretdir kim ılıcasının hâssıyçün amâr 213a etmişdir. Bu dahi Selânik sancağı hâkinde
EÇS VIII 213a
Der-kabh-i buhayre-i Lankada: Bu âb-ı hayât olmayan gölcüğün cânib-i şarkîsi şehr-i Siroz'dur ve taraf-ı garbîsi Sidirkapsi'dir, bu iki şehrin ortasında bir vâsi‘(î) göldür kim dâ’iren-mâdâr cirmi yedi mîldir. Câ-be-câ yerleri sığdır. Lâkin derin olan yerleri altı zirâ‘ ve on zirâ‘ amîk yerleri vardır. Lâkin suyu hâssasızdır, zîrâ niçe yerleri sazlık ve bataklık ve dahi mezmûm kamışlık olduğundan suyu dahi mezmûmdur. Sâhib-i tab‘ olanlar çokluk nûş etmezler.
EÇS VIII 213a
Bu buhayrenin cânib-i şimâlinde bir şey yokdur. Birkaç yerde harâb dîvârlar ve harâb köyler vardır. Ahâlî-i kurâları haydud nâm harâmîlerin derdlerinden ve Osmânlının zulm-i sarîhlerinden dağî ve bâğî olmuşlardır. Ammâ kış günleri bu gölde ol kadar kaz ve ördek ve kuğu ve balıkçıl ve saka kuşu ve sürhâb ve karabatak ve vezneboşaldan misilli tuyûr-ı hûşun hisâbın Hallâk-ı âlem bilür.
EÇS VIII 213a
Bu kasaba sâkinlerinden olan re‘âyâ vü berâyâsı cümle Rûm keferesi ve Bulgar feceresi ve Eflağ nasârâsı olup eyyâm-ı şitâda mezkûr kuşları tüfeng ile urup sayd [u] şikâr edüp kifâflanırlar. (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 213a
Der-medh-i yenâbî‘-i germâbhâ-yı Lankada: Rabta-i ma‘mûr hâricinde Selânik livâsı hâkinde bir mesîregâh çemenzâr murğzâr gül-i gülistân hıyâbânistân yerde âsâr-ı binâlar ile ma‘mûr u âbâdân bir ılıca-i zîbâdır kim âbı gâyet mu‘tedilü's-suhûndur.
EÇS VIII 213a
Ve bir kubbe-i âlî içinde aşren fe-aşr Şâfi‘î mezhebi havzı gibi bir havz-ı azîmi etrâfında Hanefî kurnaları var.
EÇS VIII 213a
Bu havzdan taşra cereyân eden âb-ı germâbın cem‘ olduğu zemîn-i hârda bir çamur gibi yer vardır. Cümle sızıya ve istiskâya ve cüzâma ve freng zahmetine mübtelâ olan kimesneler boğazlarına varınca ol çamura girüp tahammül edeceği mertebe çamurda gark olup nısf sâ‘at dursa bi-emrillâhi te‘âlâ cemî‘i emrâz-ı muhtelifeden şifâ bulup vücûd-ı bî-vücûdu pür-cûd olup dürr-i beyz-âsâ olur.
EÇS VIII 213a
Hattâ kiraz meyvesi mevsiminde cemî‘i Selânik'in a‘yân-ı eşrâf-ı kibâr-ı kübbârları hayme hargâh me’kûlât [u] meşrûbâtlarıyla bu kaplıcaya gelüp cümle yârân-ı bâ-safâlar havza girüp bir iki hafta ve bir ay cân sohbetleri ederler. Lankada humması meşhûrdur.
EÇS VIII 213a
Ve niçe mesâfe-i ba‘îde vilâyetlerden marîzler gelüp âb-ı germâbına girüp şifâ bulup giderler ve's-selâm.
EÇS VIII 213a
Andan bir günde sa‘b yollar ve mahûf beller aşup,
EÇS VIII 213a
Evsâf-ı binâ-yı sûr-ı üstüvâr, ya‘nî köhne binâ-yı Avrethisâr
EÇS VIII 213a
Sebeb-i tesmiyesi oldur kim Selenik nâm kral-ı dâllın karısı binâ etmeğile Avrethisârı derler. Fâtihi sene (---) târîhinde Gâzî Evrenos'dur. Hisâr-ı üstüvâr bir till-i refî‘a-i azîm üzre bir vâdînin zahrında Şeddâdî seng-i tırâş bir kal‘a-i savaş imiş. Mürûr-ı eyyâm ile iç elde kalup kal‘a lâzım olmadığı ecilden câ-be-câ hisâr ebrâcları rahnedâr olup durur, ammâ sehel himmet ile amâr olmak mümkindir. El-hâlete hâzihi içinde dizdârı ve neferâtları ve cebehâneleri yokdur. Bu kal‘a Selânik sancağı hâkinde nâhiye kurâlı ma‘mûr kazâdır. Selânik'in cânib-i şimâlîsi ve taraf-ı garbîsindedir. Bu kal‘a ile Selânik mâbeyni iki konakdan eksikdir. Sür‘at ile giden Selânik'e bir günde gider.
EÇS VIII 213a
Sitâyiş-i varoş-ı Avrethisâr
EÇS VIII 213a
Bir vâsi‘ vâdî içinde cümle (---) aded tahtânî ve fevkânî kâ[r]gîr binâ kiremit örtülü bâğ u bâğçeli ve âb-ı hayât sulu şehircikdir. Müferrih câmi‘leri var. Cümleden çârsû içre (---) câmi‘i (---) (---) (---) câmi‘i (---) (---). Mâ‘adâ mahalle buk‘alarıdır.
EÇS VIII 213a
Medrese ve mekteb-i sıbyânı, tekye-i dervîşânı ve hân-ı tüccârânı ve hammâm-ı gâsılâni ve esvâk-ı sultânı ve kârbân-ı mihmânsarâyı vardır.
EÇS VIII 213a
Âb [u] hevâsının letâfetinden bâğ u bâğçesi ve mahbûb u mahbûbesi cümle hulkıyla mahbûbe gibi halkı vardır, zîrâ Arapça kelâmı kelâm-ı sahîhdir.
EÇS VIII 213a–213b
Avrethisârı nâmıyla meşhûr bir şehr-i ma‘mûr olmağın cümle halkı avret-misâl evzâ‘ u etvâr ve telaffuz edüp zenâne libâsına mâ’il âdemleri ve erbâb-ı ma‘ârif pâk ve sâlih ve mütedeyyin ehl-i ırz mestûre şekilli âdemleri vardır, ammâ hâkimlerine gâyet mutî‘lerdir. Ekseriyyâ ahâlîsi tüccâr ve ehl-i hırefdir. Re‘âyâsı Rûm ve Bulgar ve Sırfdır. Yüz elli akçe pâyesiyle kazâsı ve (---) 213b tarafından voyvadası ve muhtesibi ve şehir kethudâsı ve harâc emîni ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vardır, ammâ Selânik karîb olmağile şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı yokdur.
EÇS VIII 213b
Bunda dahi kadıya ve cümle ahbâba firâr eden kölemizi bulmağiçün ricâ edüp dellâllar nidâ etdirüp andan bir günde,
EÇS VIII 213b
Evsâf-ı kasaba-i Toksanboz
EÇS VIII 213b
Selânik sancağı hâkinde bir vâsi‘ fezâda ma‘mûr u âbâdân zemîn-i mahsûldârdır. Câmi‘i ve hânı ve hammâmı ve esvâk-ı muhtasarı ve bâğ u bâğçesi vardır. Siroz şehri ile Selânik mâbeyninde vezîria‘zamların hâssıdır kim bir vezîria‘zam ağası hükûmet eder. Nâhiye nâ’ibi vardır, ammâ kethudâyeri ve yeniçeri serdârı yokdur, zîrâ şehr-i Siroz ve kal‘a-i Selânik yakındır. Ve re‘âyâsı cümle kefereler olduğundan ma‘mûr kenîsesi ve mahbûbe Rûm ve Bulgar kızları vardır.
EÇS VIII 213b
Der-vasf-ı buhayre-i Toksanboz: Bu gölün şark tarafı şehr-i Siroz yakındır ve şarkdan garba bu göl tûlânîce vâki‘ olup girdâ-gird cirmi on üç mîl ihâta eder. İçinde birkaç yerde sazlı ve kamışlı cezîrecikler vardır. Vakt-i şitâda bu cezîreler içre fahta ve batlar ve sürhâb ve karabataklar ve gayri murğânların envâ‘ları dünekleyüp dururlar. Ve sayyâdları kayıklar ile varup sayd ederler. Ve gûnâ-gûn mâhîleri olur, anları dahi şikâr edüp ahâlî-i vilâyet kifâflanırlar. Bunda dahi vezîria‘zamın hâs ağasına kölemiz içün ricâ edüp etrâf kurâlarına âdemler gönderüp gulâmımızı bulmağa sa‘y etdi. Andan bir günde gidüp,
EÇS VIII 213b
Evsâf-ı kasaba-i Doyran
EÇS VIII 213b
Ba‘zılar Toyran ve niçeler Doryan yaz[arlar] ammâ sahîhi Toyran'dır. Gâziyân-ı mücâhidândan Gâzî Evrenos Beğ bu mahalle gelüp asker-i bî-pâyân ile meks etdikde bu vilâyet kefereleri asker-i İslâma ziyâfet-i azîm edüp toy eyleyüp toyurduklarıyçün ba‘de'l-feth ismine Toyran deyü nâm edüp bu şehre hayr du‘â etmişlerdir. Hâlâ anıniçün bir ganîmet kasaba-i ma‘mûredir.
EÇS VIII 213b
Be-kavl-i müneccimîn ilm-i usturlâ[b] üzre bu dahi 18 sekizinci iklîm-i örfiyyedendir. Ve be-kavl-i kehene-i kudemâ bu şehrin tâli‘-i imâreti burc-ı seretân beyt-i kamer-i mâ’îdir.
EÇS VIII 213b
Ve bu kasaba-i zîbâ kal‘a-i Selânik'in taraf-ı garbında vâki‘ olup Avrethisârı'na iki konakdan nâkısdır, ammâ hakîr bir günde geldim. Ve şehr-i Selânik ve Avrethisârı ve bu kasaba-i Doyran birbirlerine sac ayağı gibi üçü dahi birbirlerine birer merhale yer karîbdir.
EÇS VIII 213b
Ammâ bu Doyran gâyet ma‘mûr ve müzeyyen belîdedir. Selânik hâkinde yüz elli akçe pâyesiyle bir şerîf kazâdır ve nâhiyeleri cümle (---) aded âbâdân kurâdır. Sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vekîli ve muhtesibi ve voyvadası vardır.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ kiremit örtülü bâğ u bâğçeli vâsi‘ evleri vardır.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded mahalledir. Evvelâ (---) mahallesi (---) ve (---) mahallesi (---) (---) (---) (---) (---) meşhûru bunlardır.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içre (---) (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 213b
mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) medrese-i âlimândır. (---) (---)
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded mekteb-i sıbyândır.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded tekye-i dervîşândır.
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded hân-ı tüccârândır. (---) (---)
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded hammâm-ı râhat-ı cândır. (---) (---)
EÇS VIII 213b
Ve cümle (---) aded dekâkîn-i sûk-ı sultânîsi vardır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)