İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 218a
Libâs-ı zenâneleri: Cümle çuka ferrâce ve yassı başlı olup başlarına beyâz ızâr bürünüp mü’eddebâne gezerler. Ve cümle re‘âyâları beyâz abâlar geyer Çıtak kavmidir, ammâ gâyet rençber ya‘nî kâr [u] kisbe çalışır âdemleri vardır.
EÇS VIII 218a
Ve bu şehrin kıble cânibi bir sahrâ-yı azîm mahsûldâr zemîn olmak ile gâyet ucuzluk ve ganîmet şehirdir.
EÇS VIII 218a
Ve bu sahrânın kıble cânibi intihâsında evc-i semâya berâber bir kûh-ı bâlâ vardır. İsmine (---) derler. Yaz u kış aslâ zirve-i a‘lâsından karı eksik değildir. Andan dahi niçe yüz aded uyûn-ı câriyeler tulû‘ edüp sahrâda olan kurâ ve kasabâtların mezâri‘âtların rey eder âb-ı revânlardır. Ol kûh-ı ser-bülend beş konak yerden nümâyândır.
EÇS VIII 218a
Ve şehrin ensesi ki şimâl cânibidir, şehirden bir top menzili ba‘îd Karlıdağ nâmıyla ma‘rûf hakîkat bir karlı dağdır. Bir tarafı yine Pirnaz dağıdır. Bu dağların dahi dâ’imâ karları eksik değildir kim zamân-ı kadîmde Feylekos Hakîm'in yaylağı imiş. Hâlâ yine bu şehir halkı ol kûh-ı bâlâlara yaylağa çıkarlar.
EÇS VIII 218a
Hattâ bu şehr-i Dırama'nın her hânedânlarında ve bâğ u bâğçelerinde cereyân eden âb-ı hayâtlar cümle Karlı'dan ve cümle Pirnaz dağından gelüp evlere taksîm olur.
EÇS VIII 218a
Memdûhâtından; Dırama'nın çadır bezi gâyet meşhûrdur, zîrâ pembesi gâyet latîf olur. Ve dahi hayâl ve rakîk kettân bezi işlenir kim bir gömleğin bezin bir kamış içine koyup İslâmbol'da vüzerâ ve vükelâlara ve bizzât Âl-i Osmân pâdişâhına hedâyâ götürürler. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 218a
El-hâsıl ma‘mûr şehircikdir. Hudâ-yı Müte’âlın hıfz-ı emânında ola.
EÇS VIII 218a
A‘yân-ı kibârdan
EÇS VIII 218a
vedâ‘laşup cânib-i garba giderken hemân şehre karîb nehr-i Turkohor'u atlarımızla geçüp bu nehir şehir ensesindeki Pirnaz dağından gelüp andan nehr-i Ispançe'yi dahi geçüp bu nehir Karlıkova dağlarından gelüp iki nehir bir olup ve şehrin havzlarından taşup cereyân eden sular dahi buna karışup bunlar cereyân ederek kal‘a-i Kavala kurbunda Akdeniz'e munsab olur.
EÇS VIII 218a
Andan karye-i Oyalıgur'u ve karye-i Raçan'ı ve Aysırat'ı ve karye-i isfelinoz'u geçüp ve kasaba-i Praveşte yine sol yanımızda nîm konak yerde kalup andan 6 sâ‘atde,
EÇS VIII 218a
Evsâf-ı bender-âbâd-ı köhne, ya‘nî kal‘a-i üstüvâr Zihne
EÇS VIII 218a–218b
Sebeb-i tesmiyesi oldur kim Siroz kral kızı Zihne nâm 218b bir melike binâ etmeğile anın nâmıyla müsemmâ olup Zihne derler, ammâ imlâda "Zihne" {ve "Zihne} yazılır.
EÇS VIII 218b
Niçe mülûkdan mülûka intikâl etmiş bir belde-i atîk olup âhır-ı kâr sene 776 târîhinde Gâzî Hudâvendigâr asrında Gâzî Evrenos Rûmeli küffârının elinden dest-i kahr ile alup hâlâ Rûmeli eyâletinde Selânik sancağı hâkinde maktû‘-ı kalem ve mefrûzu'l-kadem Sultân Süleymân Hân evkâfında hâkimi mütevellîdir.
EÇS VIII 218b
Ve yüz elli akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) aded ma‘mûr kurâdır. Gayri hâkimleri yokdur. Kal‘ası şehrin aşağı cenûbîsi tarafında iki yanı kudretden handaklı çâh-ı gayyâ-misâl hafrli bir topraklı bayır üzre bir sivri burunda bir sûr-ı ra‘nâsı var, Şeddâdî taş binâ bir küçük ve bir ince kal‘acıkdır. Ba‘de'l-feth münhedim olduğundan dizdârı ve merdüm-hisârı yokdur. Andan,
EÇS VIII 218b
Sitâyiş-i varoş-ı şehr-i Zihne: Bu belde sâfî gayyâ ve derk-i esfel-misâl uçurum ve bayırlı mahûf u muhâtara yerlerde ve bir kırmızı topraklı zemîn-i bâlâ-yı cihân-nümâda cümle iki aded mahalle-i bülendedir.
EÇS VIII 218b
Ve cümle iki yüz aded kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ evlerdir. Cümle büyût-ı ra‘nâları biri biri üzre daracık havlılı dîk evlerdir. Hattâ ba‘zı evlerin meyyit yaykayacak yerleri yokdur, küçük küçük hâneciklerdir.
EÇS VIII 218b
Ammâ cümleden hânemiz sâhibi Emîr Monla Çelebi'nin hânesi ve mütevellîsi ve mahkeme hânesi vâsi‘ce ve azîm hânedânlardır.
EÇS VIII 218b
Ve cemî‘i tarîk-i âmları daracık ve eniş yokuşdur. Aslâ araba giremez garîb ü acîb sa‘b yerdir kim âdem tavattun edecek yer değildir. Lâkin Süleymân Hân vakfı olup mu‘âf u müsellem yer olmak ile günden güne ma‘mûr u âbâdân olmadadır, zîrâ sahrâsı bir vâsi‘atü'l-aktâr ve rahîsatü'l-eş‘âr bir dâr-ı diyârdır. Ve dağlarında câ-be-câ bâğları vardır.
EÇS VIII 218b
Ve şehrinin imâret-i âsâr-ı binâlarından: Cümle (---) aded câmi‘-i selâtîn-i mü’minân-ı muvahhidândır. Cümleden Eski Câmi‘ Sultân Bâyezîd-i Velî'nindir. Tarz-ı kadîm kiremit ile mestûr bir câmi‘-i ma‘mûrdur.
EÇS VIII 218b
Ve cümle bir aded mahalle mescidi var ammâ câmi‘ olmağa müsta‘id bir vâsi‘ mezkit-i ibâdetgâhdır. Ve cümle bir medrese-i âlimândır. Ve cümle bir aded mekteb-i tıflândır. Ve cümle bir aded tekye-i dervîşândır. Ve cümle Eski Câmi‘ önünde bir küçük hammâm-ı kesîfândır. Ve cümle iki aded hân-ı tüccârândır.
EÇS VIII 218b
Ve cümle elli aded dükkân-ı esnâfândır, ammâ bezzâzistânı ve çeşmesârları ve sebîlhâneleri yokdur. Ammâ âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûb u mahbûbesi gâyet çokdur.
EÇS VIII 218b
Ve memdûhâtından: Zihne'nin kâsesi ve bardağı meşhûrdur, zîrâ hâk-i pâki ol kadar latîfdir kim gûyâ İlimni cezîresinde hâsıl olan tîn-i mahtûm gibi tîn-i amber-çîni olup fağfûr-ı çîn-misâl kâse ve kûzeleri olup vilâyet vilâyet hedâyâ gider. Hattâ efvâh-ı nâsda darb-ı mesel olmuşdur kim kelâm-ı darb-ı mesel:
EÇS VIII 218b
Her şehrin bir memdûhu var Zihne'nin bardak,
EÇS VIII 218b
Serez'in güzeli çokdur evleri çardak,
EÇS VIII 218b
deyü elsine-i nâsda söylenir.
EÇS VIII 218b
Ammâ halkı gâyet garîb-dost âdemlerdir. Cümlesin Hak mu‘ammer edüp sa‘âdet-i dâreyn sâhibi olalar.
EÇS VIII 218b
Fasl-ı ziyâretgâh-ı Zihne:
EÇS VIII 218b
Andan kalkup cânib-i garba gidüp karye-i Porya ve Sarımsaklı köyü ve karye-i Topolyani ve nehr-i Lisanyan['ı] geçüp bu nehir Serez yaylasından gelüp nehr-i Siroz ile bir olup Akdeniz'e mahlût olur. Ve mezkûr kurâlar Serez sahrâsında olup anları ve niçe mezâri‘âtları 4 sâ‘atde geçüp,
EÇS VIII 218b
Evsâf-ı tahtgâh-ı Kral Kaleyoroz, ya‘nî kal‘a-i kadîm şehr-i Siroz
EÇS VIII 218b
Lisân-ı Yûnân ve lisân-ı Latin tevârîhlerinde bu belde-i azîm hakkında niçe bin kîl kâl ile evsâfın tahrîr etmişler, ammâ be-kavli- müverrihân-ı Rûm Yûnân eyle tahrîr ve terkîm etmişler kim zamân-ı kadîmde bu şehr-i azîm üç günde devr olunduğu mahalde Kaleyoroz nâm kral-ı bed-fi‘âl-i dâll olan Leka nâm la‘în idi kim hâşâ sümme hâşâ bu şehre mâlik olmağile rubûbiyyet da‘vâsı edüp Maşkolor panayırı olan yerde yılda bir kerre saçlarına ve sakallarına la‘l yâkût cevâhir dizüp arz-ı cemâl ederdi. Rûm keferesi ana Kaleyoroz derler, ya‘nî uludan ulu peygamberden eyi demek ola.
EÇS VIII 218b–219a
Bu şehr-i atîk anın tahtgâhı idi. Niçe bin devlet eline girüp âhır-ı kâr sene 777 târîhinde Gâzî Hudâvendigâr fethidir, be-dest-i Gâzî Evrenos. Ba‘dehu küffâr-ı bed-kirdâr-ı murdâr bu şehre yine istîlâ edüp yine sene 786 târîhinde Gâzî Evrenos feth edüp bir dahi küffâr-ı hâksâra cây-ı me’men olmasın deyü kal‘asın câ-be-câ rahnedâr etmişdir. Hâlâ tahrîr-i Gâzî Süleymân Hân üzre Rûmeli eyâletinde Selânik sancağı hâkinde maktû‘-ı kalem ve mefrûzu'l-kadem (---) (---) (---) (---) evkâf-ı azîmdir kim hasîbü'n-neseb olanların 219a taht-ı hükûmetlerinde olup salb [u] siyâset ve cürmü [ü] cinâyet ve gayri mahsûlât-ı mütenevvi‘a cümle anların destinde olup keyfe mâ-yeşâ mutasarrıflardır.
EÇS VIII 219a
Andan gayri hâkim-i şer‘î şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve a‘yân-ı kibâr-ı kübbâr-ı eşrâfı vardır.
EÇS VIII 219a
Ve üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâsı vardır kim cümle nâhiyeleri (---) aded ma‘mûr u âbâdân kurâlardır.
EÇS VIII 219a
Ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve üç yerde şehir nâ’ibleri ve muhtesib ağası ve şehir kethudâsı ve şehir subaşısı ve şehir bâcdârı ve harâc ağası (---) (---) (---) (---) (---) vardır, ammâ kal‘a dizdârı ve neferâtlarından merdüm-hisârları yokdur.
EÇS VIII 219a
Sitâyiş-i zemîn-i eşkâl-i kal‘a-i Siroz
EÇS VIII 219a
Sebeb-i tesmiyesi budur kim lisân-ı Yûnân'da ismi Bikadobor'dur. Gâzî Hudâvendigâr bu kal‘ayı muhâsara edüp niçe yerden bu kal‘ayı rahnedâr edüp guzât-ı müslimîn "Si-rûz ya‘nî bugünkü gün yürüyüş etsinler" dedikde yürüyüş edüp feth oldukda ismine Si-rûz derler, ya‘nî bugünkü gün kal‘ası derler, ammâ efvâh-ı nâsda galat-ı meşhûr evlâ olmak ile Serez derler. (---) (---) Ammâ defter-i hâkânîde Siroz derler. Tahtgâh-ı Çelebi Sultân Îsâ olmuşdur.
EÇS VIII 219a
Dağlarında gümüş ma‘âdinleri olmak ile sikke-i Âl-i Osmân darbhânesi olup "Izze nasruhu duribe Siroz" deyü akçesin çok görmüşüz. Ammâ zemîn-i kal‘ası kûh-ı (---) dâmeninde aşağı şehrin şark tarafında bir yalçın kanara kaya üzre şarkdan garba tûlânîce vâki‘ olmuş bir iç kal‘adır kim şekl-i muhammes Şeddâdî seng binâ bir kal‘a-i ra‘nâ olup ancak iki kapusu var, biri cânib-i şarka ve biri taraf-ı garba nâzırdır, ammâ kapularının kanatları yokdur. Ve kal‘a içinde dahi âdem ve âdemî-zâtdan aslâ nâm nişân yokdur. Ancak birkaç harâb evler ve beş aded su sarnıçları ve bir dâne vîrân kenîsesi vardır.
EÇS VIII 219a
Der-beyân-ı eşkâl-i aşağı varoş-ı hisâr-ı Siroz: Bu sûr-ı üstüvârın derûnu benî âdem ile ma‘mûr u müzeyyen olup cümle Yahûdî ve kefere-i Rûm ve Ermenî ve Latin ve Bulgar ve Sırf fecereleriyle mâl-â-mâl bir köhne binâdır.
EÇS VIII 219a
Cümle on aded mahallât-ı nesârâlardır. Ve cümle iki bin aded kiremit ile mestûr kefere ve fecerelerin menhûshâneleridir, ammâ ankâ bâzergân kefereleri olmağile mükellef ü mükemmel dâr-ı menhûshâneleri vardır.
EÇS VIII 219a
Ve cümle bu kal‘anın dörd aded kapuları vardır. Birine Balıkbâzârı kapusu derler, kıble tarafına mekşûfdur. Biri dahi şark cânibine meftûhdur. Biri dahi garb semtine nâzırdır. Biri dahi iç kal‘aya açılır. Bu mezkûr kapuların cümle haşebden metîn kanatları vardır kim bâcdâr ve dîdebânları ve yasakçı yeniçerileri vardır.