İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 219a
Ve bu kal‘a şekl-i murabba‘ tula ve taş ile mebnî alçak dîvârlı ebrâcları rahnedâr handaksız ve top ve tüfeng ve cebehânesiz kal‘adır kim cirmi kâmil dâ’iren-mâdâr dörd bin kırk adımdır. Ve derûn-ı hisârda Rûm ve Yahûdî ve Ermenî ve Latinlerin kenîseleri vardır. Ve câ-be-câ dükkânları ma‘mûrdur. Ve bu aşağı kal‘adan taşra,
EÇS VIII 219a
Der-vasf-ı varoş-ı sevâd-ı şehr-i azîm mahmiyye-i Siroz: Bir sahrâ-yı azîme vâki‘ olmuş bâğlı ve bâğçeli gâyetü'l-gâye ma‘mûr [u] âbâdân şehr-i müzeyyendir kim şehir kethudâsı defteri üzre,
EÇS VIII 219a
Der-tahrîr-i aded-i mahallât-ı şehr-i Siroz: Cümle kırk ad[ed] mahallât-ı mesâkinât. Ammâ on mahallesi bâlâda tahrîr olunan kal‘ada kefere ve Yahûdî mahalleleridir. Otuz mahallesi bu şehr-i (...)de müselmân mahallâtları[dır].
EÇS VIII 219a
Esmâ-i mahallâtı beyân eder: Evvelâ Ahmed Paşa mahallesi ve Kurbağılık mahallesi,
EÇS VIII 219a
Der-aded-i hânedân-ı a‘yân-ı kibâr: Cümle sağîr ü kebîr dörd bin aded tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı ve porta kapulu ve bâğ-ı İremli kârgîr binâlı serâpâ la‘l-gûn kırmızı kiremitli ma‘mûr u âbâdân hânedân-ı zîbâlardır kim her büyût-ı ra‘nâlarda birer âb-ı hayât sular cereyân edüp fıskiyye ve havz u selsebîllerinden ve fevvârelerinden pertâb edüp bâğ-ı İremlerin mâ-i cârîler rey eder. Cümleden (---) Ağanın sarâyı ve (---) sarâyı ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Meşhûr sarâylar bunlardır.
EÇS VIII 219a
Evsâf-ı cevâmi‘hâ-yı selâtîn ve kibâr-ı a‘yân
EÇS VIII 219a
Cümle toksan bir mihrâbdır, ammâ on ikisi salât-ı Cum‘a edâ olunur cevâmi‘-i mü’minân muvahhidân cemâ‘at-i kesîreye mâlik ma‘bedgâh-ı âbidândır. Ammâ cümleden aşağı çârsû içinde
EÇS VIII 219a
Eski câmi‘; kurşumlu harpüşte tahta kubbeli ve bir serâmed bânghâne-i mevzûnlu bir ma‘bedgâh-ı beytullâh-ı kadîmdir, ammâ teng mahalde binâ olunmak ile haremi yokdur. Ancak kıble kapusu önündeki harem yerinde bir havz-ı imâm-ı Hanefî'si var, musluklarından cümle cemâ‘at âbdest alırlar. Kapusu üzre târîhi budur:
EÇS VIII 219a–219b
Bismillâhirrahmânirrahîm. Lillâhi Te‘âlâ hâlisan benâ ve ammere haze'l-mescide'l-mübârek fî zemeni's-sultân Murâd ibni Orhân hullide mülkuhu el-muhtâc [ile']l-bârî 219b Halîl ibn Alî el-Candarî, ufiye anhüm. Sene seb‘a ve semânîn ve seb‘a-mi’e.
EÇS VIII 219b
deyü terkîm olunmuşdur. Andan,
EÇS VIII 219b
Zeynî Kadı câmi‘i: Kubâbı rusâs-ı hâs-ı nîlgûn ile mestûr bir câmi‘-i ma‘mûrdur. Andan,
EÇS VIII 219b
Mesîregâh câmi‘-i Ahmed Paşa: Cümle kubâbları ve imâreti ve medrese ve mektebi serâpâ kurşum örtülü câmi‘-i pür-nûrdur kim vasfında lisân kâsırdır. Eğer mihrâb ve minberi ve mü’ezzinân mahâfili ve kıble kapusundaki hendese-i ilm-i mi‘mârî evsâfların ta‘bîr ü tavsîf edersek tatvîl-i kelâm olur. Ancak diyâr-ı Rûm'da bu câmi‘-i rûşen-binânın nazîri şehr-i Üsküb'de Yahyâ Paşa câmi‘i ola. Ammâ bu ma‘bedgâh-ı behiştin haremi bir diyârda yokdur.
EÇS VIII 219b
Bir duhâvî katîfe-misâl çemenzâr ve lâ[le]‘ızâr ve murğzâr bir harem-i sebzezârdır kim niçe yüz aded sun‘-ı Hudâ-ı azîm çınâr-ı müntehâlar ile ârâste ve niçe yüz aded bîd-i ser-nigûnlar ile pîrâste olmuş niçe bin gûne murğân-ı hümâ-pervâzlar her dırahtın sâyelerinde âşiyâne-i lâneler eyleyüp gûnâ-gûn hoş-elhân nağamâtlar ile âğâze edüp her dıraht-ı azîmin zıll-ı himâyesinde niçe bin cemâ‘at-i kesîreler oturup çemenzâr üzre mübâhase-i ilm-i şer‘iyye edüp kesb-i ulûm-ı şettâ ederler. Gûnâ-gûn serâmed mîl-i minâre-vâr sebiz-gûn sun‘-ı Hâlık-ı Bîçûn müntehâ servler ile müzeyyen olmuş bir haremdir kim her servin râyiha-i tayyibesinden âdemin demâğı mu‘attar olur. Bu serâmed ser[v-i] bâlâların misli bir diyârda yokdur, illâ İslâmbol'da Tershâne bâğçesinde ve Hâsbâğçe'de ve Kulle bâğçesinde ola. Hulâsa-i kelâm bir ibret-nümâ temâşâgâh mesîregâh haremdir kim Rûm ve Arab u Acem'de meşhûr-ı âfâk bir câmi‘-i nûr-ı pür-nûrdur kim Sultân (---) (---) hân vüzerâlarındandır. Kıble kapusu üzre celî hatt-ı müzehheb ile mermer üzre tahrîr olunan târîh budur:
EÇS VIII 219b
Câmi‘u hâzâ Mehemmed Beğ benâ,Hasbeten lillâhi dârü's-sâcidînİbnü Ahmed Paşa sultânu'l-guzât,Âsafu'l-islâmi nasru'l-âbidîn,Kul li-hatmin mülhemen târîhahû,Câmi‘u'l-ebrâri dâru'l-hâmidîn.Sene (---)
EÇS VIII 219b
Andan Makremeli câmi‘, dilküşâ ma‘bedgâhdır.
EÇS VIII 219b
Andan Alaca câmi‘: Hakkâ ki münakkaş nakş-ı bûkalemûn-ı ibret-nümûn eynegâhdır.
EÇS VIII 219b
Andan {Selçuk} Sultân câmi‘i: Bu dahi hakkâ ki câmi‘-i selâtîndir.
EÇS VIII 219b
Andan Türbe-i Pür-envâr câmi‘i.
EÇS VIII 219b
Andan Koca Mustafâ Paşa câmi‘i ki Sultân (---) vüzerâlarından câmi‘-i atîk musanna‘dır. Âsâr-ı binâ-yı azîmdir kim cümle imâreti ve medrese ve mektebi serâpâ kurşum ile mestûr kubâb-ı ma‘mûrelerdir. Hattâ bâb-ı atebe-i ulyâsı üzre beyâz mermer-i hâm içre celî hatt ile târîhi budur:
EÇS VIII 219b
Ecelli'l-kadri ya‘nî Mustafâ Beğ,Benâ lillâhi bennâ’i's-salâhiVe fî târîhihi kâle'l-müverrihBedâ dâru's-salâti vel-felâhi.Sene (---).
EÇS VIII 219b
Andan Kara Ahmed câmi‘i, evkâf-ı azîmdir.
EÇS VIII 219b
Andan Kara Hasan câmi‘i, cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir.
EÇS VIII 219b
Andan Abdîzâde câmi‘i, rûşen binâdır.
EÇS VIII 219b
Andan Alî Beğ câmi‘i, tarz-ı kadîmdir.
EÇS VIII 219b
Andan Namâzgâh musallâsı.
EÇS VIII 219b
Eğer bu mezkûr cevâmi‘lerin cümlesin vaz‘-ı esâs-ı binâsı üzre cemî‘i tarz-ı tavr-ı eşkâliyle birer birer ta‘rîf ü tavsîf etsem imâretnâme nâmında bir gûne müsevvedât olur. Ancak bu câmi‘lerin niçesi kurşum örtülü kubâblar ile ma‘mûr u âbâdân cevâmi‘lerdir.
EÇS VIII 219b
Sitâyiş-i mesâcidhâ-yı mahallât-ı zâhid[â]n: Cümle (---) aded mahalle buk‘aları ve mezkit ve eyneleridir. Evvelâ (---) mescidi ve (---) zâviyesi ve (---) buk‘ası (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûru bunlardır kim tekye ve medreseler mihrâbıyla cümle otuz mihrâb olup sâ’ir cevâmi‘lerin mihrâblarıyla cümle bu hisâb üzre şehr-i Siroz toksan bir mihrâbdır. Ve niçe yerde mesâcidler amâr olmadadır. Allâhümme zid. (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 219b
Der-ilm-i aded-i medâris-i âlimân-ı müfessirân: Cümle (---) aded dâru't-tedrîs-i tahsîl-i ulûmdur. Evvelâ Ahmed Paşa medresesi, kurşumlu imâret-i azîmdir. Cemî‘i talebe ve ders-i âmlarına vazîfe-i mu‘ayyeneleri cânib-i vakıfdan vâsıldır.
EÇS VIII 219b
Andan medrese-i Selçuk Sultân, kurşumlu imâretdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 219b
Ammâ mahsûs dâru'l-hadîs ve dâru'l-kur’ân-ı kurrâsı yokdur.
EÇS VIII 219b
Der-fasl-ı mekteb-i ciğer-gûşe-i püserân: Cümle yigirmi yedi aded dâru't-ta‘lîm-i sıbyândır. Evvelâ Ahmed Paşa mektebi ve Koca Mustafâ Paşa mektebi ve Selçuk Sultân mektebi (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Meşhûru bunlardır.
EÇS VIII 219b
Der-zikr-i hânkâh-ı erbâb-ı tarîk-i dervîşân: Evvelâ Saçlı Emîr Sultân tekyesi, tarîk-i Halvetî'de ulu âsitânedir. Andan Mustafâ Paşa tekyesi,
EÇS VIII 220a
Der-ayân-ı çeşmesâr-ı dil-i cân: Cümle yedi yüz on aded çeşme-i aynu'l-hayât mâ-i kevserlerdir, zîrâ her hânedânda birer uyûn-ı câriyeler revân olduğundan mâ‘ad[â] elbetde her köşe başında ve her mahalleler içinde birer ikişer aded çeşme-i şarâb-ı kevserler vardır.
EÇS VIII 220a
Der-vasf-ı sebîlhâne-i cân-sitân: Cümle yetmiş yerde çârsû-yı bâzâr-ı mahallâtlarda sebîlhâne-i atşân vardır. Cümleden Kaya Balı sebîli ve Selçuk Sultân sebîli ve
EÇS VIII 220a
Der-medh-i âb-ı zülâl-i enhâr-ı hayvân: Bu şehir içre cümle (---) aded uyûn-ı câriyeleri vardır, ammâ kal‘a kayası dibinde cârî olan imâret suyu ta‘bîr etdikleri âb-ı revân gâyet latîf ve serî‘u'l-hazmdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 220a
Der-beyân-ı aded-i çâh-ı âb-ı hoş-güvâr-ı hânedân: Cümle iki bin altmış aded bi’r-i ayn-ı selvân misilli hânedân kuyuları vardır.
EÇS VIII 220a
Der-aded-i çârsû-yı kapan-ı bezzâzistân: Cümle iki bin aded dükkândır, ammâ Haleb ve Bursa ve Şâm ve Mısır gibi kârgîr kubâblı dekâkîn değildir ammâ dokuz kubbeli ve kurşum örtülü ve dörd aded demir kapulu bezzâzistânı içre ankâ hâcegîleri var, bey‘ [u] şirâ ederler.
EÇS VIII 220a
Der-fasl-ı hammâmât-ı gâsılân-ı râhat-ı cân: Cümle beş aded hammâm-ı hâs u âmmı var. Evvelâ Eski hammâm Hayreddîn Paşa'nındır. Ve Debbâğlar hammâmı, kâr-ı kadîmdir, âb [u] hevâsı latîfdir. Ve Ak hammâm ve Alaca hammâm ve Şeyh Efendi hammâmı. Bu hammâmların âb [u] hevâsı ve binâsı gâyet latîf ve müferrih hammâmlardır.
EÇS VIII 220a
Der-kayd-ı hammâm-ı mahsûs-ı kibâr-ı sâhib-i hânedân: Be-kavl-i âlüfte ve âşüftegân-ı erbâb-ı ma‘ârifân bu şehir içre bin altmış kadar ev hammâmları vardır, deyü niçe sarây hammâmların vasf edüp tefâhür kesb ederler. Hakkâ ki hakîrin ma‘lûmu olduğu üzre elli aded sarây hammâmları vardır.
EÇS VIII 220a
Der-manzara-i binâ-yı aded-i hân-ı hâcegân: Cümle on yedi aded vekâle-i tüccârân-ı sevdâgerânları var. Cümleden (---) hânı ve (---) hânı