İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 229b
cânib-i erba‘asında seyrângâh çokdur.
EÇS VIII 229b
Der-kâr-ı kehene-i acâ’ibât-ı mutalsamât: Evvelâ Kâsım Paşa câmi‘inin içinde Kâsım günü sâhibi mezârı sandûkasın açmak murâd edinseler hemân mübâşeret eden âdemlerin elleri kurulup gerdânları burulup kalır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 229b
Der-tahrîr-i vâsi‘atü'l-aktâr mezâri‘ât: Bir gûne mahsûldâr ve rahîsatü'l-eş‘âr bir dâr-ı diyârdır kim deyyâr edîm-i arzda mânendi yokdur kim bir yılda yetmiş gûne mahsûl verir bir münbit zemîn-i hâk-i pâki merğûb mezra‘aları vâfir ve hayrât [u] berekâtı mütekâsir deşt-i hâmûnları dırahtistânlı yerlerdir.
EÇS VIII 229b
Der-beyân-ı müşâ-yı arâzî-i kurâ vü kasabât: Evvelâ cânib-i garba on sâ‘at karîb müşâsında Vardar Yenicesi şehridir. Yine ol tarafda kasaba-i Vodina ile hem-hudûddur. Dahi garb cânibinde Demirhisâr ile bir merhale yerde hudûddeşdir. Yine şimâl tarafında Beşik kasabalarıyla hem-çetdir. Yine şimâle meyyâl bir merhalede Lankada kasabasıyla hem-hâkdir. Yine ol tarafda bir günlük şedd-i rahilde Sidirkapsi kasabası ve {nâhiye-i Aynaroz keşişliği} karîbdir.
EÇS VIII 229b
Andan kıblesi cânibinde birer ve ikişer konak yakın olan şehirlerden kasaba-i Karaferye ve cenûbunda kal‘a-i Serfice ve kal‘a-i Alasonya ve şehr-i azîm Yenişehir ve kasaba-i Tırnovi ve kasaba-i Ermiye ve kal‘a-i Koloz ve kal‘a-i Kesendire ve kasaba-i Velesin ve kasaba-i Çatalca, bu mezkûr kasabalar cümle Selânik'in cenûbu ve kıblesi tarafında birer ikişer konak yer yakın ma‘mûr şehir kasabâtlardır. Ammâ cânib-i şarkîsi Akdeniz'den girme yüz mîl tûlânî vâki‘ olmuş bir körfez boğaz deryâdır, ve's-selâm. (---) (---)
EÇS VIII 229b
Der-şehrengîz-i tetimme-i külliyât: Evvelâ bu şehrin halkı gâyet garîb-dost ve ankâ a‘yân-ı kibâr-ı kübbârı çok olduğundan binden mütecâviz hânedân sâhibi sofra-i bî-imtinânı meydânda ni‘met-i nefîseleri mebzûl sâhib-i keremkârâyî âdemleri vardır.
EÇS VIII 229b
Der-vasf-ı mekâlîd-i cebel-i Hortaç menba‘-ı enhârât: Bir kûh-ı serbülend-i sertâcdır kim eflâke kad-keşân olup tâ zirve-i a‘lâsında sayf [u] şitâda selc-i yeh-pâre-i billûru eksik değildir. Selânik'in taraf-ı garbîsi ve yıldız rûzgârı cânibine yakın olmağın Selânik'den nümâyândır. Ve cemî‘i uyûn-ı âb-ı hayâtları Selânik'e zîr-i zemîn içre kehrîz künkler ile gelüp şehrin cemî‘i hammâmât, cevâmi‘ ve imârâtlarına taksîm olur. Bu tell-i refî‘ üzre niçe yüz aynu'l-hayât misilli gölcügezler vardır. Şiddet-i şitâda ol gölcüklerde billûr gibi buz hâsıl olup rûz-ı nevrûz-i Temmûz'da katırlar ile buzları ve selclerin şehr-i Selânik'e Hortas re‘âyâları getirüp fürûht ederler.
EÇS VIII 229b
Ba‘zı Selânik şehrinin a‘yân-ı kibârları hayme vü hargâh bâr [u] büngâh me’kûlât [u] meşrûbâtlarıyla bu kûh-ı Hortaç'a çıkup bir iki ay zevk u safâ edüp kesb-i tarâvet ederler.
EÇS VIII 229b
Ziyâretgâh-ı makâm-ı Şeyh Hortaç: Bu kûh-ı bâlânın bir hadîka-i ravza-i cinân misilli bir köşesinde azîz-i merkûmun bir âsitânesi vardır. Andaki savma‘asında dâ’imâ tâ‘at u ibâdât edüp gündüz sâ’im ve gece kâ’im bir azîz sultânın nazargâhı olmağile Hortaç dağı derler. Ammâ lisân-ı Rûm'da Hortasi derler, zîrâ bu cebelin dibinde hâlâ Hortas nâm yüz evli bir kefere köyü vardır kim şehr-i Selânik a‘yânına kar getirirler.
EÇS VIII 229b
Andan yine şehre gelüp ziyâretgâh-ı evliyâlara şurû‘ etdik.
EÇS VIII 229b
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı erbâb-ı hâcât: Evvelâ Hortaç Sultân kendü câmi‘leri sâhasında âsûde-hâldirler. Kuddise sırruhu.
EÇS VIII 229b
Bu azîz-i merkûmun niçe yüz bin menâkıbı vardır, ammâ tahrîr etmeğe vaktimiz yokdur. Ancak bir menâkıb-ı ibreti oldur kim bir gece cemî‘i fukarâsıyla leyle-i Cum‘a âye[t] (---)
EÇS VIII 229b–230a
fermânı üzre ve âye[t] (---) (---) Arapça nass-ı kâtı‘ı üzre cümle fukarâlarıyla tevhîd [ü] tezkîr-i sultânî ederken hemân bi-emrillâhi te‘âlâ ol nısfu'l-leylde azîzin ser-i sa‘âdetlerinin tâc-ı şerîfi üzre gün doğup Selânik şehri şeb-ı muzlim iken 230a rûz-ı rûşen olur. Cümle uşşâkân-ı müştakân-ı azîz gece ile güneşi azîzin tâcı üzre görüp lisân-ı Fârisî üzre Hortaç ya‘nî güneşli tâc sâhibi azîz deyüp lakab-ı şerîfleri Hortaç kaldı.
EÇS VIII 230a
Bu hâli Selânik küffârları ve Yahûdîleri görürler kim gece ile azîzin ser-i sa‘âdetinde güneş durur. Ol gece nasârâdan yedi yüz âdem ve Yahûddan ancak yetmiş âdem îmân ile müşerref olup ba‘dehu azîz-i merkûm bu keşf [u] kerâmetden sonra câmi‘i olan deyri kefereler destinden feth edüp câmi‘ edüp hâlâ câmi‘inde medfûndur. Rahmetullâhi aleyh.
EÇS VIII 230a
Ve ziyâretgâh: Kanlı Burkaz dibinde bir kurşum ile mestûr kubbe-i ma‘mûr içinde kabr-i Mûsâ Baba. Bir servi dırahtlı âsitâneciğinde birkaç fakr [u] fâka sâhibi fukarâları vardır.
EÇS VIII 230a
Ve ziyâretgâh: Yalı kapusunın iç yüzünde bir türbe-i pür-envâr-ı nazargâhda meşhed-i Meydân Baba Sultân. Hâlâ ziyâretgâh-ı erbâb-ı dilândır.
EÇS VIII 230a
Ve ziyâretgâh-ı Alî Baba: Balıkbâzârı kurbunda bir âsitânecikdir.
EÇS VIII 230a
Ve dahi niçe ziyâretgâhlar vardır ammâ dergâhlarına yüz sürüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb etdiğimiz bu merkûm olan e‘izze-i kirâmlardır.
EÇS VIII 230a
Andan cümle ahbâb ile vedâ‘laşup cânib-i garba 4 sâ‘at gidüp nehr-i Vardar'ı ağaç cisrden ubûr etdik. Bu nehr-i azîm cânib-i garbda Arnavudistân içinde Kalkandelen dağlarından tulû‘ edüp Kaçanik kal‘ası deresinden geçüp şehr-i Üsküb içinden ve Köpürlü içinden ve Ofçabolu içinden gelüp bu mahalden dahi ubûr edüp bu Selânik kurbunda (---) mahalde Akdeniz'e mahlût olur.
EÇS VIII 230a
Ba‘dehu (---) sâ‘at dahi yine cânib-i garba sahrâlar içre gidüp niçe âbâdân kurâlar geçüp giderken nehr-i Söğüdlü'lü geçüp bu nehircik Vardar Yenicesi dağlarından tulû‘ edüp bu dahi Selânik kurbunda Bahr-i Beyâz'a munsab olur.
EÇS VIII 230a
Andan niçe âbâdân kurâlar dahi geçüp 10 sâ‘atde,
EÇS VIII 230a
Evsâf-ı Verebiye Ovası, ya‘nî kal‘a-i Vardar Yenicesi
EÇS VIII 230a
İki aded kal‘adır. Biri Tekûr bınarı kal‘asıdır kim şehrin bir ucu anda imiş. Bir kal‘ası hâlâ amâr olan şehir olduğu yerdedir kim ana Verebiye kal‘ası derler. Anıniçün defter-i hâkânîde kal‘a Vardar Yenicesi sahrâ-yı Verebiye derler. Bânîsi Rûm krallarından yine Feylekos evlâdlarından iki bürâder iki kal‘a binâ edüp biri Tekrûr kral ve biri Verebiye kral binâsıdır. Niçe mülûkdan mülûka değüp âhır-ı kâr sene 764 târîhinde Gâzî Hudâvendigâr ümerâlarından Gâzî Evrenos feth edüp pây-ı taht-ı ümerâ etdi. Ve kal‘asın câ-be-câ münhedim etdi kim bir dahi küffâr-ı Rûm tama‘ edüp muhâsara etmeyeler.
EÇS VIII 230a
Hâlâ Rûmeli eyâletinde Selânik sancağı hâkinde üç yüz akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) kurâdır. Ve hükûmeti (---) (---) dir. Ve kazâsı cümle üç yüz aded hâne tahrîr olunup hâne-i avârız ordu ve nüzülât tekâlîfleri verirler. Sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve (---) ve muhtesibi ve bâcdârı ve şehir kethudâsı vardır.
EÇS VIII 230a
Eşkâl-i zemîn-i şehr-i Yenice: Mezkûr olan iki kal‘anın mâbeyninde bir vâsi‘ dereli ve depeli ve bayırlı yerde cümle 17 aded mahallât-ı ma‘mûreli şehirdir. Evvelâ (---) mahallesi,
EÇS VIII 230a
Meşhûr mahallât bunlardır.
EÇS VIII 230a
Ve cümle bin beş yüz aded kiremit örtülü bâğ u bâğçeli ve tahtânî ve fevkânî vâsi‘ ve birbirlerinden (...) vâki‘ olmuş kârgîr binâ hânedânlardır kim her birinde âb-ı hayât sular ve bâğçeler mukarrerdir.
EÇS VIII 230a
Ve cümle 17 aded câmi‘-i mîr-i mîrân ve gayri kibâr-ı a‘yân câmi‘leridir, ammâ cümleden mükellef ü mükemmel ve ma‘mûr ve müzeyyen cemâ‘at-i kesîreye mâlik çârsû içinde İskender Beğ câmi‘i, kurşum kubbeli ma‘bedgâh-ı kadîmdir. Kıble kapusu üzre tahrîr olunan târîhi budur:
EÇS VIII 230a
Ammere'l-iskender min nesli Gâzî Evrenos,Dâru hayrı ceddehü'l-a‘lâ fe‘amme nef‘uhâ,Ecruhâ fî dârı'l-uhrâ cennetü'l-me’vâ limâ,Câe fî târîhihâ dârun karârun ecruhâ.Sene (---)
EÇS VIII 230a
Andan Badralı câmi‘i, müferrih ve musanna‘ ma‘bedgâhdır.
EÇS VIII 230a
Ve Îsâ Beğ câmi‘i, hakkâ ki bânî-i mi‘mâr-ı selef ilm-i hendese üzre mahbûb câmi‘ binâ etmiş kim görenler pesend ederler.
EÇS VIII 230a
Ve Receb Çelebi câmi‘i, bu dahi kâr-ı kadîm câmi‘-i pür-nûrdur.
EÇS VIII 230a
Ve Şeyh ilâhî türbesinde Ahmed Beğ câmi‘i.
EÇS VIII 230a
Bu terkîm olunan beş aded cevâmi‘lerden mâ‘adâsı cümle 12 aded mahalle mesâcidleridir. Cümleden Evrenos Gâzî mescidi ve Şeyh ilâhî mescidi,
EÇS VIII 230b
Ve cümle bir aded medrese-i âlimândır. Ol dahi Gâzî Evrenos Beğ'in kurşum örtülü kubâblar ile tezyîn olmuş bir dâru't-tedrîs-i tahsîl-i ulûmîdir.
EÇS VIII 230b
Bir âdem her ne kadar ahmak hebennak-ı sa‘lebi'l-humakâ olsa bu dershânede bir kerre bismillâhi dese elbette bir yılda tefsîr-i şerîf istihrâc etmeğe liyâkat hâsıl eder, zîrâ Şeyh ilâhî hazretlerinin nazargâhıdır. Cemî‘i talebeleri ve ders-i âmları mevcûd olup her tâlibâna cânib-i vakıfdan lahmiyye ve şem‘iyye bahâları vâsıldır.
EÇS VIII 230b
Ve cümle yedi aded mekteb-i dâru'l-ulûm-ı sıbyân-ı ebcedhân-ı püserândır. Evvelâ Yürekli Alî Beğ mektebi ve Receb Çelebi mektebi ve Îsâ Beğ mektebi ve (---) (---) (---) bunlar meşhûrdur.
EÇS VIII 230b
Ve cümle (---) aded tekye-i sâhib-i tarîk-i pîşvâ-yı dervîşân-ı abdâlân hânkâhlarıdır. Cümleden Şeyh ilâhî tekyesi ve (---) tekyesi ve (---) (---) hânkâhı ma‘mûrdur.
EÇS VIII 230b
Ve cümle 3 aded dâru'z-ziyâfe-i me’kel-i fakîrânı vardır. Cümleden Receb Çelebi imâreti ve Şeyh ilâhî medresesi imâreti ve Gâzî Evrenos türbesi imâreti. Bunların bay [u] gedâya ve hâss u âmma ni‘metleri dâ’imdir kim şeb [ü] rûz matbah-ı Keykâvus'undan muğân u cuhûdâna bile bezl-i ıt‘âm-ı âm olunur.
EÇS VIII 230b
Ve cümle yedi yüz kırk aded çârsû-yı bâzâr dükkân-ı bezzâzistânı var. Cemî‘i zî-kıymet eşyâlar bî-minnet ve bî-kıymet bulunur. Ammâ altı aded kurşum örtülü kubbe-i pür-cevherli ve dörd aded demir kapulu kârgîr binâ bir metîn ve kavî bezzâzistânı var kim değme şehirde eyle bir kârhâne-i zîbâ yokdur.