İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 231b
Temâşâ-yı garîbe-i acîbe: Cümle müselmânların dahi ellerinde mükerrer hatt-ı şerîfleri var kim cümle ümmet-i Muhammed salât-ı ıydeyni kılarken yâhûd kılup câmi‘den çıkdıkdan sonra ol yevm-i ıydde bir kâfir kapusundan taşra çıksa ol ân katl ederler, ammâ şimdi amân u zamân vermeyüp kîr-i mühmelesin kesüp müselmân ederler, temâşâ-yı azîmdir.
EÇS VIII 231b–232a
Zîrâ bir kerre cemî‘i ümmet-i Muhammed salât-ı ıyd-ı adhâyı edâ ederlerken cümle 232a küffâr gulû edüp ümmet-i Muhammedleri câmi‘lerde basup tarafeynden vâfir kıtâl olup hamd-i Hudâ salât-ı ıyd berekâtıyla ümmet-i Muhammed gâlib olup niçe bin küffârı dendân-ı tîğdan geçirirler.
EÇS VIII 232a
Ba‘dehu zamânlarının pâdişâhı Gâzî Murâd Hân-ı Evvel'den hatt-ı şerîf alırlar. Hâlâ anıniçün küffârlar rûz-ı ıydda kapudan taşra çıkamazlar, ammâ [ba]bası ve anasına dilgîr ve hâtır-mânde olan mûğ-pîçe gulâmlar ve mahbûbe kızlar müselmân olmağiçün kapusundan taşra çıkınca ol ân dutup elbette her sene beşin onun böyle müselmân ederler.
EÇS VIII 232a
Ammâ eyle ta‘zîm ü tekrîm ile ol müselmân etdikleri gulâmları atlandırup gûnâ-gûn hil‘at-i fâhireler ile geydirüp alay-ı azîm ile mehterhâneler çalarak şehri deverân etdirüp elbette hânedân sâhiblerinden ihsân [u] in‘âmlar alıverüp andan ıyd-ı şerîfin üçüncü günü alaylardan sonra şeyhülislâm hânesinde sünnet-i Resûl edüp çerâğ edüp ev bark sâhibi ederler, aceb âyîn-i latifdir.
EÇS VIII 232a
Ve bu şehir cümle bin altmış aded serâpâ la‘l-gûn kırmızı kiremit örtülü ma‘mûr u müzeyyen tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ vâsi‘ bâğlı ve bâğçeli {evlerdir} ve her evde aynu'l-hayât misilli değirmen yürüdür sular cereyân edüp fıs[kiy]ye ve havz u şâzrevânlara tevzî‘ [ü] taksîm olup andan aşağı tabahâneye gider, andan aşağı şehrin kenârında evc-i âsımâna ser çekmiş kayalardan aşağı üç Süleymâniyye minâresi kaddi sular aşağı selsebîl-âsâ pertâb etdiği dahi bir seyr [ü] temâşâ-yı ibret-nümâdır kim cemî‘i uyûn-ı câriyelerin pertâbı sâ‘ıkasından âdemin kulakları ra‘d-vâr gibi gürleyüp cemî‘i suların ayağı nehr-i Vardar'a mahlût olur.
EÇS VIII 232a
Ve kamusu (---) aded câmi‘-i âbidân-ı zâhidândır. Evvelâ Sultân (---) Hân câmi‘i, tarz-ı kadîm ibâdetgâhdır.
EÇS VIII 232a
Andan Husrev Efendi câmi‘inin kapusu üzre celî hatt ile târîhi budur:
EÇS VIII 232a
Kadı Husrev Efendi kıldı binâ,(...) allâh zehî âlî makâm u latîf,Hak kabûl eylesün güzel olmuş,Dediler târîhin bu beyt-i latîf.Sene 1010.
EÇS VIII 232a
Ve Nûreddîn Efendi câmi‘i ve Yenicâmi‘ ve Hasan Ağa câmi‘i ve Tekye mahallesi câmi‘i ve Öteyaka câmi‘i ve Yene mahallesi câmi‘i ve Zafer Ağa câmi‘i var.
EÇS VIII 232a
Bunlardan mâ‘adâ dükelisi on bir aded mahalle mesâcidleridir.
EÇS VIII 232a
Ammâ bu şehirde aslâ kurşum örtülü âsâr-ı binâlar yokdur. Cümle kiremit ile mestûr hayrât-ı ma‘mûrlardır.
EÇS VIII 232a
Ve hepsi bir aded med[re]se-i sûhtevâtdır. Ve umûmisi dörd aded mekteb-i necîb ü reşîdândır.
EÇS VIII 232a
Ve olancası iki aded tekye-i dervîşândır kim Tekye mahallesi nâmıyla ma‘rûfdur.
EÇS VIII 232a
Ve bardası bir aded hammâm-ı gâsılân-ı râhat-ı cândır, ammâ suyu firâvândır.
EÇS VIII 232a
Ve olandası on aded sağîr ü kebîr hân-ı müsâfirînlerdir kim cümle kiremitlidir.
EÇS VIII 232a
Ve barısı üç yüz aded dükkânçe-i sanâyi‘dir. Lâkin kadîm-i evveldenberü bezzâzistânı yokdur.
EÇS VIII 232a
Ve hamusu bir aded dâru'l-ıt‘âm me’keli vardır kim cemî‘i bay u gedâya ve gebr ü tersâya ve pîr-i muğâna ni‘meti mebzûldur. Sâhibü'l-hayrâtı merhûm Husrev Efendi'dir, ammâ bir aceb evkâf-ı azîmdir.
EÇS VIII 232a
Ve ümmetâsı yetmiş aded âsiyâb-ı dakîk-i rakîk su değirmenleri gâyet çokdur. Cümle evler içinde dahi niçe yüz küçücük değirmenleri var, zîrâ her hânede birer ikişer aded âb-ı cârîler mukarrerdir.
EÇS VIII 232a
Ve cümletâsı şâhrâhları kaldırımlar döşeli olup üzerlerinden berrâk ve âb-ı sâfîler cereyân edüp şehir içi pâk kaldırımdır kim hâr-ı hâk müzahrafâtdan aslâ bir nişân yokdur.
EÇS VIII 232a
Ve âmmetâsı bu şehir içre on yerde kayalardan evc-i semâdan üç minâre boyu sular aşağı atıldığı yerlerde dahi değirmenler ve bâğlar ve bâğçeler vardır.
EÇS VIII 232a
El-hâsıl bu şehr-i dilâvîzin misli meğer Arabistân'da Şâm u cennet-meşâm ola. Ve âb [u] hevâsı letâfeti Konya şehri kurbunda Karaman Ereğlisi şehri ola.
EÇS VIII 232a
Ve mahbûbu ve mahbûbeleri gâyet çokdur. Ve Rûm kızları ve keratsa nâm avretlerinin perî peykerleri olur kim ve mine'l-acâ’ibdir. Hattâ ba‘zı a‘yân-ı kibâr ta‘aşşuk edüp kefere bânûların nikâh ile alırlar. Gâyet garîb-dost âdemleri ve bânûları olur.
EÇS VIII 232a
Ve hemetâsı yedi aded kenîseleri vardır. Bunlarda dahi zu‘m-ı bâtıllarınca Îsâ içün bâkire kalmış duhter-i pâkîze-ahterleri var kim gûyâ her biri birer gûne pençe-i âfitâbelerdir. Ve perî-rû mûğ-pîçe ruhbân gulâmları var kim her biri bir gûne hüsn-i cemâlde maralî va gazâlî gözlü ve şîrîn sözlü putperest-i put-ı nâ-resîdeleri vardır.
EÇS VIII 232a
Bu gûne perî-peyker ve melek-manzar mûğ-zâde cüvânları düyûrlarında putperestlik ederken hâtıra bu ebyât hutûr etdi. Beyt:
EÇS VIII 232a
Put-ı nevresm (ki)nemâze(m) şeb [ü] rûz râğıb olmuş,
EÇS VIII 232a
Bu ne dîndir Allâh Allâh puta secde vâcib olmuş.
EÇS VIII 232a–232b
Ve dahi ehl-i beledinin lehçe-i mahsûs ıstılâhâtları ekseriyyâ Rûm lisânı lehçesi gibi kelimât ederler. Meselâ her söz esnâsında varmişik, gelmişik, vurmişik, almişik, yemişik lafzını tekrâr ederler. Hâsıl-ı kelâm şik sözlerin çok isti‘mâl ederler. 232b Ammâ cemî‘i halkı ehl-i zevk olup seyr [u] seyrâna mâ’illerdir. Her gün birer mesîregâhlarda zevk u şevk ederler.
EÇS VIII 232b
Yekûnisi kırk yerde teferrücgâhları vardır. Evvelâ şehir içinde Köprü ovası nâm yerde bir acâ’ib ü garâ’ib çemenzâr u lâle‘ızâr vâdî-i mesîregâhdır kim niçe yüz aded gûnâ-gûn dıraht-ı müntehâlar ile zeyn olmuş evc-i âsımâna kad keşân olmuş sâyedâr çınâr ve kavak ve bîd-i ser-nigûn ve karaağaç ve misk-bû uhlamur ağaçlarının zıll-ı himâyelerinden zemîne aslâ güneş te’sîr etmeyüp duhâvî katîfe gibi zemîn sebiz-gûn olup câ-be-câ âb-ı revânlarının kenârelerinde maksûre ve nişîmen ve soffalar ile ârâste ve matbah ve kebâb çarhlarıyla pîrâste olmuş âb-ı hayâtları cereyân edüp her dıraht-ı serâmedin şâhalarında tâze cüvân yiğitler salıncaklar kurup uşşâkları kolanlar çeküp salınırlar.
EÇS VIII 232b
Bu fezâ-yı sebzezârda şeb [ü] rûz cem‘iyyet-i kübrâ olup herkes akrânlarıyla cân sohbetleri edüp taraf taraf uşşâkân-ı müştakân fetâlar lu‘bedebâzlık ederler, zîrâ bu vâdî-i ferahfezâ şehrin içindedir. Andan,
EÇS VIII 232b
Mesîregâh-ı Papas kasrı: Bu dahi şehir içinde olup cümle sahrâ-yı Karaferye ve sahrâ-yı Vardar ayak altında olup cihân-nümâ bir maksûre-i İrem-âbâd-ı temâşâgâh-ı ibret-nümâdır. Ve,
EÇS VIII 232b
Teferrücgâh-ı Yeniçeşme başı: Bu dahi dıraht-ı azîmler içre bir âb-ı hayât sulu hadîka-i gülistân-ı İremdir. Ve,
EÇS VIII 232b
Alî Beğ köşkü: Sâhibü'l-hayrâtı hayâtda olup her rûz-ı Cum‘ada ziyâfet-i azîm edüp cân sohbetleri olur. Ve,
EÇS VIII 232b
Salıncaklı köşk: Bu dahi niçe yüz aded sâyedârlı çınârlarda salıncakları var. Ve,
EÇS VIII 232b
Bostânlık köşkü: Bunda ekseriyyâ Rûm kefereleri cem‘ olup horalar depüp ayş [u] ışret ederler. Ve,
EÇS VIII 232b
Seyrângâh-ı Hüsâm Efendi çeşmesi: Bu dahi bir bâğ-ı Merâm-misâl teferrücgâh-ı Şâm'dır.
EÇS VIII 232b
Ve bu terkîm olunan mesîregâhlardan mâ‘adâ niçe merâmgâhlar vardır ammâ hakîrin manzûru olan bunlardır.
EÇS VIII 232b
Ve memdûhâtından: Bu şehrin âb-ı hayât suları ve bâğ u bâğçelerinin unnâb dırahtları cihânı zeyn edüp unnâb dânedâr meyvesi meşhûrdur. Ve siyâh keçi oğlağı kürkü memdûhdur.
EÇS VIII 232b
Ziyâretgâh-ı şehr-i Vodina: Evvelâ kibâr-ı kümmelînden Üveys Efendi kuddise sırruhu. Ve,
EÇS VIII 232b
Ziyâret-i Baykuş Baba: Savma‘asından taşra aslâ çıkmayup a‘yân-ı vilâyetden ayağına ni‘met-i nefîse nasîbi geldiğiyçün Baykuş Baba derler. Rahmetullâhi aleyh.
EÇS VIII 232b
Ve ziyâret-i Kadın Ana: Râbi‘a-i Adeviyye mertebesinde gece kâ’im ve gündüz sâ’im bir hâtûn-ı zâhide-i ehl-i perde imiş. (---) (---) (---)