İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 232b
Bu şehri dahi seyr [ü] temâşâ edüp cümle ahbâb ile vedâlaşup andan cânib-i kıbleye iki sâ‘atde yokuş aşağı enüp 8 sâ‘at gidüp Avusdos yaylağı dibinden geçerken,
EÇS VIII 232b
Karye-i Pokrevenik: Kefere köyü olup Vodina kazâsıdır. Andan,
EÇS VIII 232b
Karye-i Kopna: Kefere köyüdür ve Karaferye kazâsıdır.
EÇS VIII 232b
Andan nehr-i Avusdos'u geçdik. Bu nehr-i sağîre Avusdos dağlarından gelüp Vodina uyûnlarıyla bir olup nehr-i Vardar'a mahlût olur. Andan bir sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 232b
Der-vasf-ı kasaba-i Avusdos: Selânik sancağı hâkinde Karaferye kazâsı nâhiyesinde niyâbetdir. Avusdos yaylağı dâmeninde bin hâneli ve çârsû-yı bâzârlı ve gülistânlı ve bâğ u bâğçeli ma‘mûr kasabadır, ammâ âb [u] hevâsı ve binâsı ve mahbûbu ve mahbûbesi gâyet latîf kâfir kasabasıdır. Gâzî Evrenos evkâfı olmağile hâkimi mütevellîdir. Re‘âyâ vü berâyâsı gâyet ankâ Rûm kefereleridir. Andan,
EÇS VIII 232b
Karye-i Delimano ve karye-i Horapan ve karye-i Yegorniçe ve karye-i Turkohor ve karye-i Kravata: Bu ma‘mûr kurâları cânib-i kıbleye 8 sâ‘atde geçüp,
EÇS VIII 232b
Evsâf-ı vâdî-i Aya Merye, ya‘nî kal‘a-i Karaferye
EÇS VIII 232b
Bânîsi Rûm tekûru Şerfice kral kızı Aya Merye nâm bir kral kızı binâsıdır. Ba‘dehu sene 774 târîhinde Sultân Murâd-ı Sânî asrında Gâzî Evrenos bu kal‘a üzre serdâr-ı mu‘azzam olup gelirken anlar yine Kara Koca ve (Kara Koca ve) Kara Ece ve Kara Mürsel ve Kara Fery[e] nâm gâziyânları talî‘a-i asker edüp bu kal‘a altına geldiklerinde hemân Kara Fer[y]e nâm gâzî mücâhid kemendler ile kal‘aya cümle tevâbi‘iyle urûc edüp feth etdikde bu kal‘anın ismine ol gâzînin ismiyle müsemmâ olup Kara Fer[y]e derler.
EÇS VIII 232b
Ve ba‘de'l-feth hükûmetin (kara) Kara Koca'ya verüp amâr eder. Hâlâ Rûmeli eyâletinde Selânik sancağı hâkinde üç yüz akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) aded ma‘mûr kurâlardır.
EÇS VIII 232b
Ve şeyhülislâmı Bekir Efendi'dir ve nakîbü'l-eşrâfı Resûl Efendi'dir. Ve ulemâ ve sulehâsı gâyet çokdur. Ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve muhtesib ağası ve şehir kethudâsı ve bâcdârı ve harâc emîni ve şehir subaşısı ve mutlak hâkimi (---) (---) dir.
EÇS VIII 232b–233a
Ba‘de'l-feth kal‘asın münhedim etdiklerinden dizdâr ve kal‘a neferâtları yokdur. Lâkin a‘yân-ı kibârı çokdur. Kal‘ası zamân-ı kadîmde gâyet sarp imiş. Hâlâ su kapusu ta‘bîr etdikleri mahal şeddâdî binâ iki minâre kaddi kulle-i bâlâ-yı azîmdir. 233a
EÇS VIII 233a
Ve bu kal‘anın iki tarafı çâh-ı gayyâ ve derk-i esfel-misâl uçurumdur ve dereli ve depeli yerlerdir. Şehir dahi bir dereli ve depeli vâsi‘ öz içinde cümle 4.000 aded kiremitli ve bâğ u bâğçeli ve her hânede birer âb-ı hayât cârî olmuş tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı ma‘mûr u müzeyyen hânedân-ı zîbâlardır. Cümleden Bekir Efendi sarâyı ve Mustafâ Ağa sarâyı ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) meşhûr büyûtlardır.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 16 aded müselmân mahallesidir. Evvelâ (---) mahallesi (---) (---) (---) (---) (---) ma‘rûfu bunlardır.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 15 aded kefere-i Rûm ve Sırf ve Bulgar ve Latin'dir. Ve cümle 2 cemâ‘at-i Yahûdîlerdir, ammâ ekseriyyâ Karâyî Yahûdîleridir.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 16 aded mihrâb câmi‘-i selâtîn-i selefdir. Cümleden çârsû içinde Murâd Hân Gâzî-i Evvel câmi‘i ve câmi‘-i Mûsâ Çelebi ibn Yıldırım Hân ma‘bedgâhı ve Kazancı câmi‘i. Bunlar kenîselerden amâr olmuş cevâmi‘lerdir. Ve Müftî câmi‘i ve Mahmûd Efendi câmi‘i ve Emîr Çelebi câmi‘i ve Çelebi Sinân Beğ câmi‘inin kapusu üzre târîhi budur:
EÇS VIII 233a
Efâza'l-ilâhu lenâ târîh,Felillâhi hemme ve ni‘me's-sevâb.Sene (---)
EÇS VIII 233a
Bu câmi‘-i zîbânın bir serâmed kurşumlu kubbesi var ve hareminde bir sun‘-ı Hudâ çınâr-ı müntehâsı var kim beş âdem el ele verüp kucaklar. Gûyâ Akdeniz içinde istankö[y] kal‘asının handakı kenârında lonca köşkü çınârı gibi bir dıraht-ı azîmdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 9 aded mahalle mesâcidleridir. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 3 aded medrese-i âlimândır. Cümleden (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 10 aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhândır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 5 aded hânkâh-ı kân-ı tevhîd [ü] tezkîr tekyegâhdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 5 aded çifte hammâm-ı râhat-ı cândır. Çifte hammâm Tuzcu Sinân'ındır. Ve Tabahâne hammâmı müferrihdir. Ve Hızır Beğ hammâmı hevâsı ve binâsı latîfdir. Ve Çâşnigîr hammâmı küçükdür ammâ gâyet musanna‘ ve zîbâ hammâm-ı rûşenâdır. Ve cümle 70 aded sarây hammâmları vardır.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 3 aded me’kel-i fukarâ-yı dâru'l-ıt‘âmı vardır. Cümleden Çâşnigîr Beğ imâreti ve Sinân Beğ imâreti ve Mehemmed Beğ imâreti dâ’imâ ni‘metleri mebzûldür.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 600 aded dükkânı vardır. Ve Çelebi Sinân Beğ vakfı altı kubbeli ve demir kapulu bir bezzâzistânı var, içinde hammâm silecekleri fürûht olunur.
EÇS VIII 233a
Ve cümle 15 aded sağîr ü kebîr mükellef hân-ı tüccârânları var kim cümle metâ‘ bulunur. Evvelâ (---) hânı (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233a
Ve cümle 300 aded şehr içre gûnâ-gûn su değirmenleri vardır. Biri birinden aşağı suları cereyân eder âsiyâb-ı mâlardır kim misilleri bir diyârda yokdur.
EÇS VIII 233a
Sitâyiş-i yaylağ-ı Avusdos: Bu şehrin garbî ve cenûbîsi tarafında bir kûh-ı serbülenddir kim niçe bin âdemler devâbbâtlarıyla bu yaylağa çıkup altı ay safâ ederler. Şehirden kâmil üç sâ‘atde urûc olunur bir kûh-ı serâmed giyâhât-ı beyâbânlı ve niçe bin âb-ı hayâtlı yayladır. Hattâ şehrin cümle suları bu yaylada Peşker köyü nâm bir köyde bir kayadan çıkar bir azîm mesîregâh teferrücgâh yerdir. Andan enüp şehrin cümle imâretlerine suyu tevzî‘ [ü] taksîm olur. Hattâ ibret-nümâ-yı cisr-i Sinân Beğ altından geçer âb-ı hayât sulardır. Bu cisr-i ibret-eser-i memerr-i nâsın târîhi budur kim mısrâ‘-ı âhiridir:
EÇS VIII 233a
Hakkâ ki cisr-i zîbâ olmuş bülend muhkem.Sene 994.
EÇS VIII 233a
Bu püll-i ibret-nümâyı üstâd-ı bennâ-yı selef var makdûrun sarf edüp bir kayadan bir kayaya bir göz bir kantara etmiş, ammâ gûyâ tâk-i Kisrâ'dan nişân verir. Küçük görünür ammâ Hersek vilâyetinde Mostar köprüsü kadar ola ve ol cisre müşâbeheti de vardır. Hattâ kırk kulaç bâlâ bir kavs-ı kuzahdan nişân verir vâcibü's-seyr musanna‘ bir köprüdür.
EÇS VIII 233a
Ve bu şehrin âb [u] hevâsı letâfetinden mahbûb u mahbûbesi gâyet latîfdir. Hattâ Urûm dilberânları semmûr kalpak ile reftâr etdiklerinde gören uşşâkân "ilâhî bu gulâma İslâm müyesser eyle" deyü du‘â ederler. Anlar dahi du‘â-yı hûyu istimâ‘ edüp hırâmânî reftâr eder şîvekâr gulâmları var.
EÇS VIII 233a
Der-vasf-ı âdet-i kadîm-i pür-savâb: Bu şehir içre dahi bir temâşâ-yı kadîmdir kim Vodina şehrinin aksidir. Kaçan kim bu şehirde keferelerin ıyd-ı bed-nâmları ya‘nî Kızılyumurta günleri oldukda Vodina ile bu şehr-i Karaferye Kızılyumurta günleri feth olmak ile hâlâ ol gün cümle kefereler evlerinde gizlenüp geyinüp kuşanacaklar iken menhûshânelerinden taşra çıkmayup cümle ehl-i İslâm ol Kızılyumurta günleri geyinüp kuşanup ıyd-ı ekber gibi ve ıyd-ı adhâ gibi cümle gâziyân-ı mücâhidân âlet-i harbe müstağrak olup ol gün tâ ahşama varınca top ve tüfengler atarak ve Allâh Allâh deyü feryâd-ı gülbâng-ı Muhammedî çekerek alay alay olup gezerek evinden taşra çıkmış kâfirleri ve mûğ-pîçeleri ve kâfire duhterleri
EÇS VIII 233b
ararlar. Eğer ahşama dak taşrada bir kâfir bulurlarsa derhâl zekerinin ucunda lahm-ı zâ’idin kesüp İslâm ile müşerref edüp ve müzeyyen cevâhirli ata bindirüp cemî‘i şehir a‘yânları alay ile yeni müselmânı gezdirüp ta‘zîm ederler. Elbette her sene birkaç kefere böyle bulup müselmân ederler, garîb temâşâdır. Dîn-i İslâm şerefiyyetine her kibâr [u] a‘yân [ve] sığâr ü kibâr birez şey verüp ol nev-müselmânı bay u ganî edüp dirlik sâhibi ederler.
EÇS VIII 233b
Bu gûne temâşâ gayri diyârlara mahsûs değild[ir], illâ Vodina ile bu Karaferye'ye mahsûsdur. Lâkin Karaferye halkı "Her sene etmeziz, kâhîce ederiz" dediler, ammâ Vodina ahâlîsi elbetde her rûz-ı ıydeynde ve her bednâm-ı ıyd-ı nasârâda böyle etmeleri mukarrerdir, ve's-selâm.
EÇS VIII 233b
Der-medh-i memdûhât-ı sanâyi‘ât-ı Karafer[y]e: Evvelâ beyâz ve rakîk ve musanna‘ hâvlı makremeleri ve hammâm silecekleri ve hammâm gömlekleri ve gûnâ-gûn harîrli çârşefleri olur kim bir diyârda olmaz. Cümle diyâra ve bizzât Âl-i Osmân pâ[dişâ]hına ve cümle vüzerâya bundan hedâyâ gider. Ve Kalamata ve Tarabefzûn bezinden latîf ve nazîf gömleklik(?) beyâz bezleri olur.
EÇS VIII 233b
Ve me’kûlât [u] meşrûbâtının meşhûru: Cemî‘i bâğ-ı iremlerinde bir vukıyye ve nîm vukıyye gelir bir gûne kaysı nârı olup bir acâ’ib dânedâr fâkihe-i rummânı olur kim her dânesi içinde çekirdeği dâne-i haşhâş kadar ancak olur ve gâyet âbdâr ve hoş-hor nârdır. El-hâsıl Bağdâd-ı behişt-âbâda iki merhale yer Acem vilâyetinde Şehribân şehrinin nârına gâlib âbdâr nârı olur. Ve bu şehrin şimâli ve şark tarafı sahrâsında pirinç ve pembe ve yedi gûne gendüm ve yetmiş yedi elvân mahsûlâtlar olur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 233b
Der-kıyâfet-i kabâ-yı bahâdırân-ı fetâyân: Cümle çuka-i serhaddî ve kontoş ve başlarına kalpak ve kopçalı çakşır geyüp gezerler.
EÇS VIII 233b
Der-libâs-ı tâ’ife-i zenân-ı bintân: Cümle havâtînleri yedekçi takyesi gibi kırmızı saya çukadan berataları başlarına geyüp üzerlerine beyâz dülbendden nikâb bürünüp dahi eyinlerine saya ve gayri elvân çukalar geyüp gâyet mü’eddebâne hareket ederler.
EÇS VIII 233b
Der-şekl-i çâkerân-ı memlûkân: Bu şehirden tâ şehr-i Siroz'a varınca ekseriyyâ köleleri siyâh şütürleb Arabları var ammâ bir âdem kölesini döğmeğe kâdir değildir. Hemân Arabın bir kabâhat etse anların mâbeyninde hasîb [ü] nesîb bir zengî Arab beği vardır, ana varup Arabından şikâyet edüp,
EÇS VIII 233b
"Benim çelebim şöyle kabâhat etdi" deyü çelebi diyerek kovlarsın, beğ dahi bir çavuş gönderüp senin çelebi Arabını senin gözün önünde yıkup beş yü[z], altı yüz yâhûd cürmüne göre bin kırbaç ururken ricâ edüp "Halâs etdim" desen ricân geçmeyüp "Elbette çelebiye bin kırbacı uruculardandır. Ölürse sana bir Arab alıverir" [derler]. Tâ bu mertebe zabt u rabt eder zengî Arab beği vardır.
EÇS VIII 233b
Der-beyân-ı esmâ-i zengî Arab halka be-gûşân: Hayrullâh, Câdallâh, Tomakdu, Afnu, Kobro, Daco, Kırmanka, Amber, Mercân, Çelebi, Şedillâ, Yâkût, Şomtülü, Badıllâ, Kamber, Donkolâ. Bu gûne Arab isimleri var.