İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 237a
Ve cümle (---) aded mahallâtdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 237a
Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ (---) câmi‘i (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 237a
Ve cümle (---) aded medrese-i sûhtegândır. (---) (---) (---)
EÇS VIII 237a
Ve cümle (---) aded mekteb-i sıbyândır.
EÇS VIII 237a
Ve cümle (---) aded tekye-i dervîşândır. (---) (---) (---)
EÇS VIII 237a–237b
Ve cümle (---) aded hândır. (---) 237b
EÇS VIII 237b
Ve cümle (---) aded hammâm-ı cân-sitândır.
EÇS VIII 237b
Ve cümle (---) aded dükkânçe-i esnâfândır.
EÇS VIII 237b
Ammâ limanının ağzı açıkdır. Gün doğusu rûzgârı dokunur bir körfez içinde a‘lâ yataklı gâyet vâsi‘ limandır kim bir uğurdan beş yüz pâre gemi yatmak kâbil a‘lâ demir dutar gemilere karârgâh olacak bir cây-ı menâs limandır kim suları revân bir limandır.
EÇS VIII 237b
Bu rabtanın dahi ahâlîsinin lisânları Urûmşadır kim "Varmişik, gelmişik" deyü kelimât ederler,
EÇS VIII 237b
Andan kalkup cânib-i kıbleye (---) sâ‘at leb-i deryâ ile giderken,
EÇS VIII 237b
Evsâf-ı liman-ı azîm Yoroz, ya‘nî kal‘a-i kadîm Koloz
EÇS VIII 237b
Bânîsi Rûm tekrûrlarından Batlîmûs Papayoroz nâm bir bıtrîk binâ edüp veled-i nâpâki olan Koloz nâm velîd-i pelîd hâkimi olup anın ismiyle müsemmâ olup Biga Koloz deyü Rûm tevârîhlerinde merkûmdur.
EÇS VIII 237b
Ba‘dehu sene (---) târîhinde Sultân (---) asrında be-dest-i (---) Paşa fethidir. Hâlâ Tırhala sancağı hâkinde voyvadalıkdır.
EÇS VIII 237b
Ve (---) yük akçe iltizâm olup emîn oturur, zîrâ bender iskeledir. Ve yüz elli akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) aded kurâdır. Kethudâyeri ve serdârı ve dizdârı ve üç yüz aded kal‘a neferâtları ve muhtesibi ve bâcdârı ve Tırhala sancağı zu‘amâsı ve erbâb-ı tîmârı muhâfazacıları vardır.
EÇS VIII 237b
Eşkâl-i kal‘ası: Leb-i deryâda bir mürtefi‘ taş üzre şekl-i muhammes yine bir taş binâ sûr-ı üstüvâr-ı ra‘nâdır kim gâyet metîn [ü] bâlâdır. Dâ’iren-mâdâr cirmi (---) adımdır. (---) kapusu var. Bu kal‘a-i serâmed Akdeniz'in bir körfezi intihâsında vâki‘ olup körfezin ağzı kıbleye nâzır olup limanı bin pâre gemi alur. Altı aded rûzgâr-ı zorkârdan emîn bir liman-ı cây-ı emândır kim her ne cânibe keştîler demir bıraksalar a‘lâ lenger dutar limandır. Kal‘asının cümle topları limana nâzırdır, ammâ ol kadar azîm mefret topları yokdur.
EÇS VIII 237b
Ve kal‘ası da köhne binâ olmak ile câ-be-câ rahnedâr yerleri vardır. Anıniçün cebehânesi azdır.
EÇS VIII 237b
Ve derûn-ı hisârda cümle (---) aded kiremit örtülü hâneleri vardır. Ve (---) câmi‘i (---) (---) var,.
EÇS VIII 237b
Ammâ aşağı liman kenârında azîm mahzenleri vardır. Hattâ bu hakîr bu kal‘aya gelmezden üç gün mukaddem Venedik donanması gemileri gelüp bî-bâk ü bî-perv[â] bu limanda lenger-endâht olup kal‘aya istîlâ edüp aslâ muhâfızân karşu duramayup firâr etdiklerinde kal‘adan bu kadar esîr mâl-ı ganâ’im ile kal‘a kapusun kal‘ edüp aldıkda liman kenârında olan anbârların içlerinde olan niçe kerre yüz bin kîle zehâyir-i gûnâ-gûnları gemilerine tahmîl edüp gitmişlerdi. Bu hakîr vardıkda henüz firâr edenler şehre ve kal‘aya gelmede idiler.
EÇS VIII 237b
Der-ta‘rîf-i varoş-ı kal‘a-i Koloz:
EÇS VIII 237b
Andan kalkup cânib-i (---) (---) gidüp,
EÇS VIII 237b
Evsâf-ı kal‘a-i Aleksandire, ya‘nî şehr-i atîk Kesendire
EÇS VIII 237b
Be-kavl-i tevârîh-i Rûm bu kal‘ayı Aleksander ya‘nî İskender binâ etmişdir. Kavm-i Rûm İskender-i Zülkarneyn'e Aleksandire derler. Bu şehr-i kadîm anın binâsı olmağile Aleksandire'den galat olup Kesandire derler. Andan dahi galat olup Kesendire Burnu derler. Selânik körfezi burnuyla Eğriboz'un Kızılhisâr burnu mâbeyninde Kesendire burnudur.
EÇS VIII 238a
Andan cenûb cânibine (---) sâ‘at ma‘mûr kurâlar geçüp âb-ı hayât sular içüp,
EÇS VIII 238a
Der-sıfat-ı eşkâl-i rabta-i müzeyyen Velesin: Bu dahi Tırhala livâsı hâkinde yüz elli akçe pâyesiyle ma‘mûr kazâdır. Ve nâhiyesi (---) kurâdır. Ve hâkim-i örfü (---) tarafından voyvadadır. Sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve muhtesibi vardır. Cümle imâret binâları bir vâsi‘ zemîn âb-ı hayâtlar cereyân eder hevâdâr yerde vâki‘ olup cümle (---) aded mahalledir. Ve cümle (---) mihrâbdır.
EÇS VIII 238a
Andan (---) sâ‘atde (---) cânibine sahrâlarla ma‘mûr kurâları seyr [ü] temâşâ ederek,
EÇS VIII 238a
Der-sitâyiş-i kasaba-i zîbâ Çatalca-i ra‘nâ: İslâmbol kurbun[d]a bir dahi Çatalca rabtası vardır ammâ bu andan ma‘mûrdur.
EÇS VIII 238a
Bu kasabayı dahi seyr [ü] temâşâ edüp andan kalkup cânib-i garba teveccüh edüp (---) sâ‘atde ma‘mûr kurâlar geçüp ve nehr-i Köstem'i gemilerle ubûr edüp menzil-i karye-i (---), andan yine taraf-ı garba (---) sâ‘at dahi kûh-ı ser-bülendler eteğinde ma‘mûr kurâ-yı müzeyyenler içre gidüp andan,
EÇS VIII 238a
Evsâf-ı (---) (---), ya‘nî kal‘a-i köhne-binâ Tırhala
EÇS VIII 238a
Bânîsi Leka-yı bed-likâ-yı bî-bekânın bâğ-ı Merâmgâhıdır. Niçe divelden divele girüp ba‘dehu Venedik küffârı elinde amâr olup gûyâ ravza-i cinân oldukda hemân bir gece Yıldırım Bâyezîd Hân-ı Gâzî Üsküb şehrinden sene (---) târîhinde ilgar edüp şebhûn ile bu şehri gâret ü alan [u] tâlân edüp ol kadar mâl-ı defâ’in hazâ’in alup bu kadar bin esîri bend-i zencîr edüp kal‘ayı câ-be-câ münhedim edüp gider. Ba‘dehu sene 852'de Ebü'l-feth Sultân Mehemmed pederi Selânik'i ve Yenişehir'i feth eyleyüp ba‘dehu bu Tırhala dest-i Venedik'den alup içine asker-i İslâm kor.
EÇS VIII 238a
Ba‘dehu Rûm ve Bulgar kefereleri bir fürce bulup yine bu kal‘aya istîlâ etdiklerinde sene 799 târîhinde Sultân Bâyezîd-i Velî Mora vilâyetinde Moton ve Koron kal‘aları fethine giderken deryâ-misâl asker ile bu kal‘a-i Tırhala'ya uğrayup feth eder. Be-dest-i Gâzî Durhân Beğ. Yine Durhân Beğ'e hükûmeti ihsân olunup amâr eder.
EÇS VIII 238a
Hâlâ Süleymân Hân tahrîri üzre bu da Rûmeli eyâletinde başka sancak beği tahtı olup paşasının hâss-ı hümâyûnu 450.885 akçedir ve ze‘âmeti 36 ve tîmârı 529'dur. Alaybeğisi ve çeribaşısı ve yüzbaşısı vardır. Kânûn-ı pâdişâhî üzre hîn-i seferde cümle erbâb-ı tîmâr cebelüleriyle ve paşasının askeriyle cümle üç bin leşker-i pür-silâh olup livâları altında Rûmeli vezîriyle sefer eşerler.
EÇS VIII 238a
Ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve üç yüz akçe pâyesiyle tahtabaşı nâm şerîf kazâdır kim ber-vech-i adâlet kadıya beher sene on kîse mahsû[l] hâsıl olur. Nâhiye kurâları cümle (---) aded ma‘mûr kurâlardır.
EÇS VIII 238a–238b
Ve mahkemesi bir ferah-fezâ küşâde yerdedir. Ve sipâh kethudâyeri ve 238b yeniçeri serdâr[ı], kal‘a dizdârı, yüz elli aded kal‘a neferâtları, muhtesib ağası, bâcdârı, şehir kethudâsı, mi‘mâr ağası, harâc ağası, şehir subaşısı (---) (---) (---) vardır.
EÇS VIII 238b
Der-sıfat-ı eşkâl-i kal‘ası: Yanya(?) Venedik amârı olup bir ulu vâsi‘ öz içinde bir yalçın serâmed beyâz kaya üzre kıbleden yıldız cânibine şekl-i bâdemî tûlânîce vâki‘ olmuş bir Şeddâdî seng-i tırâş bir hisâr-ı savaş-ı perhâşdır kim gâyet sa‘b u metîn ve kârgîr kavî binâ-yı azîmdir. Dâ’iren-mâdâr cirmi iki bin yüz adımdır. Ancak cânib-i garba nâzır bir kapusu var ammâ iki kat metîn bâb-ı hadîdlerdir ve cümle iki kat hisârpîçeli sarp dîvârlı binâdır. Ve bu kapudan içeri iki kat demir kapular dahi vardır. Bu aralıkda beş aded hânecikler vardır kim bu mahal başka bir bölme hisârcıkdır. Andan yukaru yalçın kaya yollar üzre gidüp bir demir kapu dahi vardır. Ol kapudan içerisi orta hisârdır. Bu hisârda cümle on aded neferât evleri ve bir câmi‘i ve bir serâmed sâ‘at kullesi var kim nâkûsunun sadâsı bir merhale yerden istimâ‘ olunur. Gayri yerleri arz-ı hâliyedir kim çârsû-yı bâzâr ve gayri imâret yokdur.
EÇS VIII 238b
Andan yokuş yukaruya yine yalçın kayalar üzre gidüp tâ iç kal‘adır kim cânib-i garba nâzır bir sa‘b u kavî demir kapusu var ammâ gâyet küçükdür. At ve eşek giremez. Bu iç kal‘a gâyet sedd-i metîn binâ-yı kavî vâki‘ olup çâr-kûşesinde çâr kulle-i bâlâları var kim her bir[i] eflâke kad keşân olup içlerinde leb-ber-leb daru ve buğday ve kabuklu pirinç ve gayri nukûl ve bukûl ve zehâyir mâl-â-mâldir. Bir kullesinde sâfî âlât-ı silâha müte‘allık cebehâneler ve sâ’ir mühimmât-ı levâzımâtlar memlûdur. Ve kal‘a dizdârı dâ’imâ bu kal‘ada mahpûs gibi olur. Bir top menzili mesâfe-i ba‘îdeye gitmek ihtimâli yokdur. Dizdârdan gayri bu nârin hisârda bir âdem sâkin değildir.
EÇS VIII 238b
Ve bu iç hisâr eyle bâlâdır kim cenûb tarafında Kalabakkayası, Kız kal‘ası dağı, Kesendire ve Koloz dağları ve Ermiye burnu ve Selânik'in Hortaç dağı cümle nümâyândır. Tâ bu mertebe Tırhala'nın iç hisârı bâlâdır.
EÇS VIII 238b
Der-sitâyiş-i aşağı şehr-i Tırhala: Cümle 16 mahalle-i müslim ve cümle 8 aded mahalle-i keferedir, ammâ aslâ Yahûdî mahallesi yokdur. Ticâret ile gelüp giderler. Evvelâ (---) mahallesi,
EÇS VIII 238b
meşhûru bunlar[dır].
EÇS VIII 238b
Ve cümle iki bin üç yüz aded tahtânî ve fevkânî ve kârgîr binâ hânedân-ı ra‘nâ serâpâ la‘l-gûn kiremit örtülü taş ve kerpiç dîvârlı şâhâne şâhnişîn ve kasr-ı âlîli ve bâğ u bâğçeli gâyet vâsi‘ ve âb-ı hayât kaynak sulu mükemmel ve mükellef ve ma‘mûr u müzeyyen evlerdir.