İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 248a
Şeh Süleymân Ağrıboz'un etdirüp ta‘mîrini,Dedi kim şâdân olasın kapularla işbu tâk,Avn-i Hak ile dedim Zilhicce târîhini,Bâb-ı bâlâ üstüne kılaydı bünyâd iki tâk.Sene (---).
EÇS VIII 248a
Bu kapudan içeri gidüp tophâne hisârpîçesi başka bir hisârdır kim kapusu cânib-i garba mekşûf bâb-ı kavîdir. Bu kal‘ada leb-i deryâda suya nâzır on aded top kemercikleri var. Cümle demir kapulardır kim her kemerlerin altlarında birer aded mefret top-ı azîmleri var kim her birine birer âdem sığup içinde âdem bağdaş kurup oturmak mümkin toplar var kim tâ Kastel burnunu döğer. Ol tarafa nâzır top-ı {kal‘a}-kûplara şayka ve pranka top derler. Âdem kolu kalınlığı demir halkalı ibret-nümâ toplardır kim her biri birer kal‘a değer toplardır kim liman-ı azîmi korudur.
EÇS VIII 248a
Ammâ bu tophâne hisârpîçesinde topçulardan gayri kimesne olmaz, zîrâ kaçan bu toplar atılsa zelzelesinden bunda bir ev kalmaz, cümle münhedim olur. Anıniçün bunda evler olmayup başka Ebü'l-feth binâsı hisârpîçe kal‘adır. Ve bu mahalle gelince zikr olunan dörd aded kapulardan mâ‘adâ hisâr kapuları yokdur.
EÇS VIII 248a–248b
Ve bu kal‘a-i Ağrıboz içinde cümlesi on bir aded müselmân mahallesidir. Evvelâ mahalle-i (---). 248b
EÇS VIII 248b
Ve kamusu 11 aded cevâmi‘-i selâtîn-i mü’minândır. Evvelâ cümleden kadîm Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân câmi‘i, mukaddemâ kefere asrında bir deyr-i azîm-i âyîn-i Mesîhhâne imiş. Hâlâ ma‘bedgâh-ı müslimîn olup tûlu yüz otuz ayakdır. Arzı toksan ayakdır. Ve derûn-ı câmi‘de kırk sekiz aded mermer sütûn-ı müntehâlar üzre kiremit örtülü ve harpüşte kubbeli çâr-gûşe kulle-misâl minâreli ve içinde bir âb-ı hayât kuyulu ve iki kapulu musanna‘ bir câmi‘-i kebîrdir.
EÇS VIII 248b
Andan Dâvûd Beğ câmi‘i, gâyet müferrih kurşum örtülü ve kârgîr kubâblı câmi‘-i dilküşâdır. Kıble kapusunun atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur:
EÇS VIII 248b
Câmi‘i Dâvûd Beğ benâHasbeten lillâhı Rabbi'l-âlemîn,Câe târîhen lehu hayrun cemîl,Cennetü'l-me’vâ mekânü'l-müslimîn.Sene (---)
EÇS VIII 248b
Andan Emîrzâde câmi‘i, gâyet musanna‘dır.
EÇS VIII 248b
Andan Filzâde câmi‘, cemâ‘at-i kesîrelidir.
EÇS VIII 248b
Andan Karlızâde câmi‘i, mahbûb u müzeyyen câmi‘-i rûşendir.
EÇS VIII 248b
Bunlardan mâ‘adâ bu kal‘a içre dükelisi altı aded mahalle mesâcidleridir. Cümleden Osmân Ağa mescidi ve Turhân Beğ zâviyesi ve Hasan Baba mezkiti ve Küçük İlyâs buk‘ası ve Mûsâ Ağa mescidi. Bunlar câmi‘-misâl mescidlerdir.
EÇS VIII 248b
Ve bu müselmân mahallelerinden mâ‘adâ yukaru kapu semtinde hepisi beş aded kefere-i Rûm mahallesi ve beş aded küçük kefere kenîseleri vardır. Ve umûmisi bir aded Yahûdî mahallesi ve bir aded sinago nâm kenîsesi vardır.
EÇS VIII 248b
Ve olancası derûn-ı hisârda bin tokuz yüz aded bâğsız ve bâğçesiz ve daracık kârgîr binâ cümle kiremit örtülü ve cümle kemer kapulu ve kefere binâsı Şeddâdî binâ-yı metîn kat-ender-kat evlerdir. Ve cümle soka[k]ları serâpâ pâk kaldırım döşelidir. Ve cümle şâhrâhları ilm-i hendese üzre çırpı ile tarh olunmuş sadranç nakşı tarîk-i âmlardır. Lâkin kal‘a içi olmak ile daracık sokaklardır.
EÇS VIII 248b
Ve barısı (---) aded medrese-i âlimândır. Cümleden medrese-i (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 248b
Ve bardası (---) aded mekteb-i ciğer-gûşe-i püserândır. Evvelâ Alî Paşa mektebi ve (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 248b
Ve barısı (---) aded tekye-i erbâb-ı tarîk-i Âl-i Abâ-yı dervîşândır. Cümleden hânkâh-ı (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 248b
Ve olandası derûn-ı kal‘ada bir küçük hammâm-ı {Sultân} (...) indir. Ve hemüsü on tokuz aded çeşme-sâr-ı dil-i cândır kim cümlesi âb-ı hayâtdan nişân verir. Ve hamusu sekiz yüz aded çâh-ı mâ-i hânedânlardır, zîrâ her evde birer kuyu mukarrerdir kim suyundan isti‘mâl ederler.
EÇS VIII 248b
Ve emetâsı der[û]n-ı hisârda seksen aded dekâkîn-i ehl-i hıref vardır, ammâ bezzâzistânı yokdur. Lâkin her metâ‘ bulunur.
EÇS VIII 248b
Der-vasf-ı taşra varoş-ı Ağrıboz
EÇS VIII 248b
Bu merkûm kal‘anın yıldız rûzgârı hâricinde kal‘anın handakından bir kurşum menzili alarkada cümletâsı iki bin aded kiremitli ve bâğlı ve bâğçeli ve kârgîr binâ cümle fevkânî kat-ender-kat kapudan ve mîr-i mîrân sarâylarıdır kim gûyâ her biri birer hıyâbân-ı koyağistân ve gül-i gülistânlı sarây-ı müzeyyenelerdir. Cümleden Kapudan Köse Alî Paşa sarâyı ve karındaşı Ahmed Paşa sarâyı ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) bunlar meşhûrdur.
EÇS VIII 248b
Ve âmmetâsı (---) aded mihrâbdır. Cümleden Mustafâ Beğ câmi‘i, kurşum kubâblı gâyet şîrîn ve ma‘mûr u müzeyyen câmi‘-i pür-envâr-ı latîfdir. Andan Koca Memi Paşa câmi‘i, hakkâ ki beytullâh-ı ibret-eser olup harpüşte tahta kubbesi kiremitlidir, ammâ gâyet ma‘mûr u müzeyyen câmi‘-i pür-envârdır kim kıble kapusu üzre târîhi böyle merkûmdur:
EÇS VIII 248b
Hayra mâ’il olup Memi Paşa,Oldu hep kasd [u] niyyeti ma‘kûl,Görüp itmâmını anın hâtif,Dedi târîh-i hayrın oldu kabûl.Sene (---).
EÇS VIII 248b
Ve hemisi tokuz aded mahalle mesâcidleri vardır. Cümleden Habîb Çelebi mescidi ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 248b
Ve hemetâsı iki aded medrese-i tâlibân-ı müfessirân-ı muhaddisân-ı hâfız-ı Kur’ân'dır. Cümleden (---) (---) (---).
EÇS VIII 248b
Ve yekûnisi beş aded mekteb-i sıbyân-ı ebced-hândır. Cümleden Memi Paşa mektebi ve Kapudan Alî Paşa mektebi, (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 248b
Ve cem‘âsı dörd aded tekye-i dergâh-ı zikrullâh hânkâhlarıdır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 248b–249a
Ve olanısı iki aded hammâm-ı gâsilândır. Eski hammâm Dâvûd Beğ hayrâtıdır. Ve Yeni hammâm Mustafâ Beğ'indir, ammâ sarây hammâmları çokdur. 249a
EÇS VIII 249a
Ve cümlesi bu varoş içre dörd yüz yigirmi altı aded dükkân-ı ehl-i hırefdir kim cemî‘i ehl-i sanâyi‘ hezâr-fen Cemşîd gibi çeber üstâd-ı kâmil zû-fünûn âdemler vardır. Çoğu cemî‘i kapudanların kefere pâyzenleri bunda pür-ma‘rifetlerdir.
EÇS VIII 249a
Ve götürüsü iki aded hân-ı tüccârândır.
EÇS VIII 249a
Ve herbarısı altı yüz aded bi’r-i mâ-i hânedânlardır, herbarısı âb-ı hayâtdan nişân verir.
EÇS VIII 249a
Ammâ cümleden bu varoşda bir Freng kuyusu var, Korteni nâmıyla meşhûr bir mâ-i şarâb-ı tahûrdur. Cânib-i vakıfdan su sığırları kuyudan dollâblar ile su çeküp varoşda ve kal‘a içinde olan çeşme-sârlara cümle sular bu Korteni kuyusundan gidüp her çeşmeye taksîm olur hayrât-ı azîmedir.
EÇS VIII 249a
Diğer binâ-yı ibret-nümâ-ı hayrât-ı mâ-i kevser: Mukaddemâ bu şehr-i azîm susuz olmak ile sene (---) târîhinde Kapudan Halîl Paşa bu şehre beş sâ‘atlik yerden dağlardan ve deşt-i hâmûnlardan Ferhâd gibi su getirmişdir kim kat-ender-kat kemerlerdir. Ancak bu varoş içinde Mustafâ Paşa câmi‘i önünde elli aded kemer gözler var kim her biri kehkeşân-âsâ semâya ser çekmiş kavs-ı kuzah-misâl tâk-i Kisrâlardır kim aceb hayrâtdır.
EÇS VIII 249a
Ve bu varoş amârıyla kal‘a mâbeyni şehrin mezâristânıdır kim hîn-i fetihde niçe bin aded güzîde-i gâziyân-ı şehîdânlar medfûndur.
EÇS VIII 249a
Der-medh-i âb [u] hevâ-yı câvidân: Letâfetinden cemî‘i halkı ten-dürüst olup reng-i rûyları ahmer-gûn olup cümle halkı Cezâyir levendi tarzı gûnâ-gûn çuka peşli ve nefer yelekli ve göğüslüklü geçirme esbâblar geyüp ihtiyârları fes üzre nîm sarık ve eyinlerinde beyâz ve kırmızı ihrâm ve Cezâyir bürnüsü geyüp bellerinde pala bıçaklar ve harîr muhattem kuşaklar ve dimi dizlikler ve saya sıkma çakşırlar geyerler. Tâze yiğitleri baldırı çıplak beyâz soflu(?) mahbûb dilberânları gâyet çokdur. Ammâ zenâneleri aslâ taşrada yokdur. Ammerallâhu te‘âlâ. Ehl-i ırz âdemleri ve hânedân sâhibi kerem kânları çokdur.
EÇS VIII 249a
Der-vasf-ı memdûhât-ı meşhûrât: Ağrıboz köfteri nâmıyla şöhre-i şehr olmuş Urûm şîresinden perveriş olmuş içi cevizli ve bâdemli bir lezîz ve ter köfteri olup lezzetinden ve râyiha-i mümessekinden âdem yemek ile doyamaz. Sandûkalar içre koyup Rûm ve Arab u Acem'e hedâyâ götürürler. Ve İslâmbol'dan ve Rûmeli'nden bu şehre gelince aslâ hurmâ ağaçları yokdur, ammâ bu şehrin bâğ u bâğçelerinde nahl-i hurmâ-yı serâmedler çokdur. Ve âbdâr kirazı olur, zîrâ bu şehrin hevâsı sevâhildir.
EÇS VIII 249a
Der-hisâb-ı iklîm-i arz-ı beled-i Ağrıboz: Be-kavl-i müneccimân ber hükm-i ilm-i usturlâb bu şehrin iklîmi yigirmi sekizinci iklîm-i örfiyyede ve iklîm-i râbi‘in nısf-ı hakîkîsinde bulunup arz-ı beledi "letay" ve tûl-ı nehârı "nühey" lafızlarında bulunmuşdur. Ve kıblesi cenûb cânibine nısf-ı nehârdan cânibe olan maşrık cânibine kırk derîcedir. El-hâsıl Mısır hâkinde arz-ı Hâsân(?) üzre kıblesi doğru olup ol arz üzre Mekke'ye müteveccih Ağrıboz kıblesidir. (---) (---)
EÇS VIII 249a
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât:
EÇS VIII 249a
Der-ziyâretgâh-ı şühedâ-yı Ağrıboz: Evvelâ cisrin Rûmeli tarafında ziyâret-i Kara Baba Sultân: Bir küçük kubbede medfûndur. Bu makâm-ı âlîden cümle şehrin imâretleri ve şehrin iki tarafında olan körfez deryâlar nümâyândır. Andan kal‘a içinde medfûn Samûd Baba Sultân,. Andan yukaru kapu arasında Emirler Sultân. Andan varoşda Gâ’ib Baba. Andan Veli Dede Sultân. Himmetleri hâzır ü nâzır ola, rahmetullâhi aleyhim ecma‘în.
EÇS VIII 249a
Bu mahalde kal‘a evsâfı ve şehrin cümle imâretgâhları evsâfı tamâm oldu, ammâ,
EÇS VIII 249a
Bu Ağrıboz cezîresin seyâhat edüp vâkıf-ı esrâr olduğumuz mertebe ba‘zı ahvâl-i cezîresin dahi beyân edelim