İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 260b
Evvelâ sancağ-ı Mizistre ve livâ-i Aya Mavra ve sancağ-ı İnebahtı ve livâ-i Karlıeli ve sancağ-ı Manya ve livâ-i Ballıbadra, şimdi Mora paşalarının tahtgâhı olup bu beş pâre sancaklar Mora eyâleti olup muhassıllığile vezâret-i âlî olmuşdur. Lâkin Manya sancağı kefereleri hâlâ ısyân [u] tuğyânda olmak ile ba‘zı kurâları Misistre sancağına ilhâk olunup Manya vilâyetinin kâfirleri evlâd [u] ıyâlleriyle urulup esîr olunur. Ve cümle cezîre-i Mora eyâleti yigirmi dörd aded kazâlardır. İnşâallâh mahalleriyle her biri nevâhîleriyle tahrîr olunur.
EÇS VIII 260b
Ammâ bu Ballıbadra kazâsı üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) aded ma‘mûr kurâdır. Sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı cümleden melik gümrük emîni, bâcdârı, muhtesibi, şehir kethudâsı, harâc emîni, kapudan ağası, mi‘mârbaşısı, şehir voyvadası, şehir çöplük subaşısı, kal‘a dizdârı, iki yüz aded merdüm-hisârı, üç aded Freng balyozları, üç aded Freng konsolozları ve şehir Rûmlarının portoyorozları vardır kim gâyet mazbût ve ma‘mûr şehirdir.
EÇS VIII 260b
Der-eşkâl-i kal‘a-i Ballıbadra
EÇS VIII 260b–261a
Bundukanî ya‘nî Venedik körfezi deryâsı kenârından bin adım alarka karada bir bayır burunda kıbleden garba şekl-i bâdemî akçe tahtası gibi bir Şeddâdî metîn taş kârgîr binâ bir sûr-ı ra‘nâdır. Dâ’iren-mâdâr handakı kenârınca girdâ-girdi bin beş yüz hatvedir, ammâ bedenler üzre etrâf cirmi bin elli aded adımdır. Kıbleye nâzır bir kapusu var ammâ üç kat metîn ve kavî nev-binâ hadîd kapulardır. 261a Ve iç kal‘ası ve başka handaklı ve asma makaralı tahta cisirli cânib-i cenûba nâzır bir demir kapulu kal‘acıkdır.
EÇS VIII 261a
İçinde ancak dizdâr evi ve cebehânesi ve zahîre anbârları ve su sarnıçları ve şâhâne balyemez topları var, gâyet sarp kal‘adır, zîrâ bu iç kal‘a tarafında sehel havâleli bayırlar vardır.
EÇS VIII 261a
Ve bu iç hisâr kapusu önünde handak aşırı Sultân Bâyezîd-i Velî câmi‘i var, ammâ hutbesinde Ebü'l-feth Mehemmed Hân da yâd olunur. Ve bu câmi‘ kapusu önünde bir küçük hammâmcığı var.
EÇS VIII 261a
Ve câmi‘in mihrâbı önünde bir çeşme-i aynü'l-hayâtı var. Ve bu kal‘ada cümle yüz aded kiremitli kârgîr binâ musanna‘ hânedânlar vardır kim cümle büyût-ı ra‘nâlarının revzenleri ve şâhnişînleri deryâya ve Holumiç kal‘asına ve Gaston sahrâlarına nâzır cihân-nümâ âlî hânedânlardır.
EÇS VIII 261a
Ve bu kal‘anın deryâya nâzır köşesinde bir azîm nev-binâ tabya-i azîmi var kim kirpi tüğü gibi balyemez topları cümle deryâda limana nâzır olup murğ-ı semender-vâr âteş-i Nemrûd içinde kalmış bir binâ-yı Şeddâd-i Semûd bir tabya-i sedd-i İskender-cünûddur kim üçer kat toplar çeker burc-ı Kahkahâ'dır.
EÇS VIII 261a
Der-vasf-ı zemîn-i şehr-i Ballıbadra
EÇS VIII 261a
Şehr-i izdin kurbunda Badracık nâm bir kasaba-i benâm vardır, ammâ bu Ballıbadra'dır kim kal‘anın cenûbu ve şarkı ve garbı tarafın ihâta etmiş tâ leb-i deryâya karîb varınca bâğ u bâğçeleri ve şark tarafında iki sâ‘at ba‘îd dağlara varınca hadîka-i cinânlı bir düz vâsi‘ fezâ-yı mahsûldârda bender şehr-i azîmdir kim cümle üç bin (...) yüz aded kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ büyût-ı ra‘nâlardır kim gâyet mükellef ü mükemmel ma‘mûr ve halkı mesrûr hânedânlardır. Elbette her evde bâğ u bâğçe mukarrerdir
EÇS VIII 261a
Der-cevâmi‘hâ-yı müslimât: Cümle (---) aded mihrâb ve minber-i ma‘bedgâh-ı mü’minâtdır.
EÇS VIII 261a
Evvelâ çârsû başında Ebü'l-feth Mehemmed Hân-ı Gâzî câmi‘i, kiliseden velî olunmuş ma‘bedgâh-ı kadîmdir.
EÇS VIII 261a
Andan iç kal‘ada Sultân Bâyezîd-i Velî câmi‘i.
EÇS VIII 261a
Andan bu varoşda Perî Kethudâ câmi‘i, kubâbları kurşum örtülü ve altun ile yaldızlı serâmed alemli ve bir nâzük ve musanna‘ zîbâ minâreli câmi‘-i hurrem harem-âbâddır.
EÇS VIII 261a
Andan bu Kethudâ câmi‘ine karîb nev-binâ Şeyh Efendi câmi‘i; gâyet ma‘mûrdur, zîrâ henüz sâhibü'l-hayrâtı hayâtda olmağın gâyet mükellef ve müzeyyen mezkitgâh-ı amârdır.
EÇS VIII 261a
Andan İbrâhîm Çavuş câmi‘i şîrîn kârlı kârgîr câmi‘-i hurde-gîr-i musanna‘dır.
EÇS VIII 261a
Andan Debbâğhâne ya‘nî Tabahâne câmi‘i, cemâ‘at-i kesîrelidir. Bunlardan mâ‘adâ,
EÇS VIII 261a
Der-aded-i mesâcidgâh-ı muvahhidâtdır. Evvelâ Ula mahallesi mescidi ve
EÇS VIII 261a
Der-alem-i dâru'l-ulûm-i müfessirân: Cümle dörd aded medrese-i muhaddisân-ı tâlibândır, ammâ mahsûs dâru'l-kurrâ-i huffâzânları yokdur.
EÇS VIII 261a
Der-alâmet-i mekteb-i ebced-hân-ı tıflân: Cümle beş aded dâru't-tahsîl-i ulûm mekteb-i necîb [ü] reşîd-i sıbyânları vardır.
EÇS VIII 261a
Der-hânkâh-ı dervîşân-ı meczûbân: Cümle dörd aded tekyesi var. Evvelâ nev-binâ Şeyh Efendi tekyesi (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 261a
Der-medh-i râhat-ı cân hammâmât: Cümle üç aded hammâm-ı cân-sitândır. Kal‘ada Bâyezîd-i Velî hammâmı ve Tabahâne'de Ahmed Efendi hammâmı ve Perî Kethudâ hammâmı, gâyet müferrih hammâm-ı rûşenâdır. Ammâ be-kavl-i âlüftegânları şehrimizde kırk aded hammâmlar hânedânlarda vardır, derler.
EÇS VIII 261a
Der-terkîmât-ı hân-ı erbâb-ı tüccârât: Cümle iki aded vekâle-i sevdâgerânlardır. Birinde Freng balyozları ve birinde bâzergânlar sâkin olur.
EÇS VIII 261a
Der-takrîrât-ı dekâkîn-i ehl-i işgâlât: Cümle üç yüz aded dükkândır, ammâ sarrâchânesi müzeyyen çârşû-yı ma‘mûredir kim cümle çârsû-yı bâzârlarının şâhrâhlarının yemîn ü yesârında üzüm asmaları dikilüp sûk-ı sultânîsi içre aslâ güneş te’sîr etmeyüp gûyâ bir hıyâbân-ı Acem'dir. Ve gûnâ-gûn engûr âbdâr şîredâr üzümleri hûşe hûşe âvîze-vâr dur[ur]. Cemî‘i âyende vü revendeler seyr ü temâşâ ederler. Anıniçün bu Balıbadra şehrine Mora vilâyetinin gelinciğidir deyü müverrihân-ı Rûm şehrengîz etmişler, hakkâ güzel demişler.
EÇS VIII 261a
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât: Evvelâ gâyetü'l-gâye şehr-i müzeyyen olduğundan mâ‘adâ âb-ı hayât uyûn-ı câriyeleri bî-hadd ü bî-pâyân ve ni‘met-i nefîseleri firâvân şehr-i âbâdândır.
EÇS VIII 261b
Der-ta‘dâd-ı bâğavât-ı İremezât: Der-kâ’imât-ı bâcdâr ağa-yı ihtisâb, cümle yigirmi üç bin bâğlar dölüm hakkı öşr-i sultânî verir deyü nakl etdiler. Bu kal‘adan tâ Kala[v]rata dağlarına varınca bâğ-ı Merâmlardır kim üç sâ‘at fezâ-yı gül-i gülistânı zeyn etmiş hadîka-i ravza-i Rıdvânlardır.
EÇS VIII 261b
Der-mesîregâh-ı ibret-nümâ-yı müferrihât: Yüz yetmiş aded teferrücgâh-ı ehl-i merâm erbâb-ı hâcâtları çokdur, ammâ cümleden bâğçe-i cinînler içre olan temâşâ-yı sun‘-ı Hudâ,
EÇS VIII 261b
Büyük servi: Bu edîm-i arzın akâlîm-i seb‘asında ve rub‘-ı meskûnunda misli yokdur, zîrâ Cenâb-ı Hallâk-ı Sannâ‘-ı Lem-yezel bâğbân Rabbi'l-izzet'in nazarı ta‘alluk etmiş bir serv-i ahdar-gûn zümürrüd-vâr bir dıraht-ı azîmdir kim bu kevn-i atlâs-ı bûkalemûn-ı felekde nazîri yokdur. Lâkin gayri servler gibi serâmed değildir. Cümle dörd çataldır ve cümle üç yüz altmış aded şâhaları evc-i âsımâna ve yemîn ü yesâra nihâller salup zıll-ı himâyesinde kırk elli tavla at bağlayup kırk elli bin koyun sâyelenir. Ve her haşebesi kâmil ellişer ve altmışar karış ihâta eder. Ve aşağıda büyük vücûdun yedi nefer gulâmla gücile dirâğûş etdik. Bir âdem dahi başından destârın bozup bu serv-i serâmedi dülbendiyle ihâta etdi, bi't-temâm. Ammâ bu serv-i ibret-nümânın tâ zirve-i a‘lâsında bir köhne delik vardır. Andan bal arıları âşiyân edinüp bal yaparlar. Her sene bu serv sâhibi bal mevsiminde bu dırahta çıkup yüz vukıyye bal çıkarup vilâyet vilâyet a‘yân-ı kibârlara hedâyâ gönderir ammâ Hudâ âlimdir bu vech-i arzda eyle bir râyiha-i tayyibeli asel-i musaffâ sun‘-ı Hudâ halk olunmamışdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 261b
Der-fasl-ı sun‘-ı Hudâ-yı memdûhât: Cemî‘i müverrihân-ı Freng-i pür-ceng-i bî-âheng bu şehre Balıbadra demesinin vech-i tesmiyesi bu üç bin altmış sene mu‘ammer olmuş servde bal hâsıl olduğiyçün ve bu şehrin balı cihânı tutduğıçün bu şehre Balıbadra şehri derler.
EÇS VIII 261b
Ve Hazret-i İbrâhîm babası Âzeryû[n] asrında kavm-i kâfir hâşâ sümme hâşâ bu ser[v] ağacını ma‘bûd ittihâd edinüp perestiş ederlermiş. Hâlâ ilâ hâze'l-ân cemî‘i millet-i nasârâ-yı Mesîhiyye bu serv yanında geçdiklerince başlarından tartur-ı pur-puturların çıkarup başı kaba birkaç kerre tapınup geçdikleri hakîrin manzûru olmuşdur.
EÇS VIII 261b
Zîrâ bu hakîr bu mesîregâhda dahi bir âsârımız olsun içün sapanlarla(?) bu servin bir nihâline urûc edüp nevregân tilsiman ile "Seyyâh-ı âlem Evliyâ rûhiyçün el-fâtiha" deyü servin kabuğun oyup Karahisârî tarzı tahrîr etdim, ammâ inşâallâh istankö[y] cezîresindeki çınâr-ı müntehâ-yı ibret-nümâya kazdığımdan bu a‘lâ olup inkırâzu'd-devrân mü’ebbed olur.
EÇS VIII 261b
Ammâ bu şehrin âb [u] hevâsı ol kadar memdûh değildir, zîrâ hevâsı sevâhildir. Limonu ve turuncu ve gûnâ-gûn müsmirâtları memdûhdur. Lâkin câ-be-câ âb-ı hayât suları çokdur.
EÇS VIII 261b
Ve halkı Rûmyordur,(?) cümle Rûmca kellim edüp cümle re‘âyâları Urûm keferesi ve Arnavud kefereleridir, zîrâ Mora cezîresi yedi yüz yetmiş mîl bir adadır, ammâ beş gûne benî âdem vardır.
EÇS VIII 261b
Evvelâ nefs-i Mora'nın cümle mü’min ü muvahhid müselmânlarının lisânları Urûmşadır.
EÇS VIII 261b
Ve Kalavrata ve Vostiçse ve Taraboliçse semtlerinin ahâlî-i re‘âyâları tâ Gördüs'e varınca kavm-i Arnavudlardır kim cümle Arnavudca kelimât ederler.
EÇS VIII 261b
Ve Benefşe ve Anabolı Manya'daki dağlar içre bir gûne kavim vardır. Anlara Çakona kavmi derler. Lisânları ne Urûmcadır ve ne Talyan lisânıdır. Başka bir gûne lehçe-i mahsûsaları vardır. Tercümân ile anlanır garîb lisândır.
EÇS VIII 261b
Ve Manya vilâyeti Mora cezîresinin cenûbîsi burnunda cezîre-i Girid'e mukâbil bir vilâyetdir. Anın Manya kâfirlerinin dahi lisânları ne Urûmcadır ve ne Katofari(?) lisânıdır. Anların dahi bir gûne ıstılâhât-ı mühmelleri vardır.
EÇS VIII 261b
Ve bir sınıfı dahi Misistre keferesi Rûmlarıdır kim gâyet fasîh ü belîğ kelimât ederler. Beş gûne kavmin beş gûne ıstılâ[h] ibârâtları vardır. Anlar da mahalleriyle tahrîr olunur.
EÇS VIII 261b
Ve bu Ballıbadra'da Yahûdî dahi çokdur. Cümle gümrük hüddâmları ve çârşû-yı bâzâr meyâncıları Yahûdîlerdir, zîrâ cümle limanda olan Freng kalyonları içre dîdebânlar Yahûdîlerdir.
EÇS VIII 261b
Der-hakk-ı cây-i menâs-ı liman-ı Balıbadra