İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 273b
Der-feth-i vilâyet-i Petratina, ya‘nî kal‘a-i atîk Karitina
EÇS VIII 273b
Be-kavl-i tevârîh-i Yûnân bu kal‘a-i köhne-binâ tâ Hazret-i Zekeriyyâ zamânı binâ-yı Rûm batlîmûsundur. Petratina ya‘nî taş ovası içre Karitena nâm bir batlîmûs-ı benâm binâsıdır.
EÇS VIII 273b
Ba‘dehu Venedik eline bir hîle ile girüp ba‘dehu sene 869 târîhinde bu kal‘a kefereleri gördüler kim cânib-i erba‘aları feth oldu. Bunlar dahi kal‘anın miftâhların Sultân Bâyezîd Hân'a teslîm edüp sâlim müsellim olup kal‘ada kaldılar. Hâlâ Mizistre sancağı türâbında voyvadalıkdır.
EÇS VIII 273b
Kethudâyeri, serdârı, dizdârı, on dörd aded tîmârlı neferâtları, a‘yân-ı kibârları, yüz seksen akçe pâyesiyle kazâsı, (---) aded nâhiye kurâsı var.
EÇS VIII 273b
Kal‘ası nehr-i (---) yukaruya gidüp bir göz büyük cisr-i azîmin iki yanında ikişer göz küçü[k] gözlüce cüsûrcüklerden geçüp kâmil iki bin adım yokuş yukaru sarp kaya üzre evce berâber bir pilâv yığması gibi bir sivri kaya üzre şekl-i murabba‘ bir küçük kal‘acıkdır kim cirmi kâmil dörd yüz adımdır, ammâ bedenler üzre adımlamışımdır. Lâkin bu hemân ancak iç kal‘adır. Ve içinde beş aded hânesi var, dizdârı ve iki üç neferât evleridir [kim] âdem her bâr çıkup enmeğe âcizlerdir. Ve maşrıka nâzır bir kapusu var. Ve bir mescidi ve su sarnıcı ve cebehânesi ve kifâyet mikdârı şâhî topları var.
EÇS VIII 273b
Aşağı vîrân kal‘ada Bâyezîd-i Velî câmi‘i var, ammâ imâmı ve hüddâmları yokdur. Halkı evkât-ı hamsede birbirlerine muktedâ-yı nâs olup imâmet ederler. Bu câmi‘in bir tuhfe küçük minâresi var kim bir diyâr câmi‘inde yokdur. Ve sütûhu serâpâ kiremit örtülü bir câmi‘-i garîbdir.
EÇS VIII 273b
Der-keşf-ı aşağı varoş-ı ma‘mûr: Aşağı mezkûr kal‘aya havâle olan kaya ile kal‘a arası mâl-â-mâl varoş-ı ma‘mûrdur kim cümle sekiz yüz aded kârgîr binâlı biri biri üzre kat-ender-kat kıbleye nâzır hânelerdir kim cümle kayalar üzre binâ olunmuşdur. Ammâ suları az olduğundan her evlerde su sarnıçları mukarrerdir. Hânı ve hammâmı hâlâ vîrândır.
EÇS VIII 273b
Cümle dörd aded mihrâbdır. İç kal‘ada Bâyezîd Hân mescidi, taşra kal‘ada Bâyezîd Hân câmi‘i, Havâle mahallesinde (---) mescidi, mahkeme kurbunda kârgîr minâreli ve serâpâ kiremit örtülü (---) câmi‘i var. Cümle bir medrese-i sûhtegân ve cümle bir aded mekteb-i sıbyân ve cümle bir aded tekye-i dervîşân-ı zî-şân ve cümle yigirmi aded dükkânlar arasında ve şehir bâğlarında câ-be-câ serv dırahtları var.
EÇS VIII 273b
Ve mezkûr vîrân hammâm dibinde cümle bir aded âb-ı hayât çeşme-sâr-ı cân-fezâsı var.
EÇS VIII 273b
Ve namâzgâh-ı ibret-nümâsı şehrin aşağı kıble cânibinde servi dırahtları içre bir musallâ-yı vâcibü's-seyrdir kim ta‘bîr ü tavsîfe muhtâcdır.
EÇS VIII 273b
Ve bu şehirden aşağı yine altı göz kantara-i musanna‘ı nehr-i (---) üzre ubûr edüp yüz mikdârı ma‘mûr bâğ-ı iremler geçüp kıble tarafına 4 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 273b
Karye-i Ca‘fer Ağa: Ma‘mûr müselmân ve Rûm köyüdür. Andan sahrâ içre ma‘mûr kurâlar ve âbâdân çiftlikleri seyr ederek geçüp,
EÇS VIII 273b
Der-evsâf-ı hâk-i pâk-i hevâdâr, ya‘nî binâ-yı Rûm kal‘a-i Londar
EÇS VIII 273b
İbtidâ bânîsi Rûm krallarından Londraki nâm bir kral-ı dâll-ı benâm inşâ eyleyüp ba‘dehu Bundukanî Venedik'i eline girdi. Ba‘dehu sene 869 târîhinde Ebü'l-feth Gâzî Misistre kal‘asın feth etdikde bu dahi vere ile verüp feth olmuşdur.
EÇS VIII 273b
Ba‘dehu yine küffâr-ı bed-tebâr-ı nâ-bekâr istîlâ edüp sene (---) de Sultân Bâyezîd-i Velî Moton Koron'u feth edüp bunu dahi Bâyezîd Hân feth edüp kal‘asın münhedim edüp câ-be-câ yerleri râygândır. Ammâ şimdiki hâlde amâr olsa aceb lâzımlı kal‘a yeridir, zîrâ ensesi cümle Manya kâfiri dağları olup bu kal‘a zemîni Manya boğazı ağzınd[a] bir yalçın kaya üzre şâhin yuvalı bir kal‘a-i zîbâ yeridir. Hâlâ şehri Mora paşası voyvadalığı olup kal‘a kayaları altında sehel ma‘mûrcadır.
EÇS VIII 273b–274a
Kal‘ası gâyet metîn üç kat kal‘a imiş. Ancak iç kal‘a ma‘lûmdur. İçinde Rûm kefereleri olur. Kal‘a ta‘mîr olsa şehir dahi ziyâde amâr olur. 274a Ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır.
EÇS VIII 274a
Nâhiyesi (---) aded kurâdır. Gayri hâkimleri ve a‘yânı yokdur, illâ bir Arab kadı vardır. Ammâ cümle kasabasının amâristânı üç yüz aded vîrân şekilli ve kiremitli hâne-i vâsi‘lerdir. Ahâlîsi Manya küffârları havfinden şeb [ü] rûz bir (...) üzre oturup niçe kimesneleri gece ile aşağı ovalara gidüp köğlerde yatırlar.
EÇS VIII 274a
Cümle bir aded Sultân Bâyezîd-i Velî câmi‘i var, kenîseden bozmadır. Ve cümle bir medrese ve cümle bir tekyesi ve cümle bir mektebi ve cümle bir hânı ve cümle sekiz aded dükkânı ve cümle bir küçücük hammâmı var, gayri imâretleri yokdur. Cümle iki yüz aded âb-ı hayât su kuyularıdır kim kuyuya muhtâclardır.
EÇS VIII 274a
Bâğı ve bâğçeleri yokdur. Manya eteğinde olmak ile gâyet mürtefi‘ yer olduğundan şitâsı şedîd olup bâğları yokdur. Henüz şehri dahi harâba yüz dutmuşdur.
EÇS VIII 274a
Ziyâretgâh-ı Londar: Karabaş Mehemmed Efendi kuddise sırruhu. (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 274a
Ba‘dehu bu Londar'dan kalkup kıble tarafına Manya dağları eteğiyle (---) sâ‘at taşlıklı sarp uçurum yollar ile gidüp,
EÇS VIII 274a
Evsâf-ı kal‘a-i Lonkanik
EÇS VIII 274a
Bânîsi Rûm keferelerinden Lonkanik nâm bir dâllın binâsı olmağile Lonkanik derler. Lisân-ı Rûm'da Lonkanik (---) (---) demekdir. Lisân-ı Freng'de lonka uzun olan şey’e derler.
EÇS VIII 274a
Ba‘dehu bu kal‘ayı sene (---) târîhinde Endülüs ve Afrika pâdişâhı olan Sultân Mansûr ibtidâ cezîre-i Girid'i feth edüp ba‘dehu bu Mora cezîresin feth etdikde bu kal‘a-i Lonkanik'i bile(?) feth edüp câ-be-câ kal‘asın rahnedâr etmiş. Ancak bir kaya başında bir kulle alâmet kalmış.
EÇS VIII 274a
Ba‘dehu sene (---) târîhinde bizzât Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân Misistre kal‘asın feth etdikde bu şehrin kefereleri mezbûr kullenin miftâhların Ebü'l-feth'e teslîm ederler, ammâ hâlâ kullede bir âdem sâkin değildir, ammâ bu kulle Manya vilâyetinin Şehbâz dağları eteğinde olup yüzü maşrıka nâzırdır. Ammâ aşağı şehir halkı kal‘anın ba‘zı rahnedâr yerlerin kendü mâllarıyla ta‘mîr ü termîm edüp Manya kâfirleri havfinden ba‘zı mahalde girüp tahassun ederler, ammâ evleri ve gayri amârları yokdur. Ancak her gece re‘âyâdan bu kal‘a içre beş nefer âdem kalup vığla bekleyüp aşağı varoşu hıfz ederler. Eğer Manya kâfirinden bir hareket olursa bu kal‘ada olan vığlacılar âteşler yakup niçe tüfengler atup etrâfa haber ederler. Fi'l-hâl cevânib-i erba‘a kurâlarından niçe bin tüfeng-endâz âdemler cem‘ olup Lonkanik kasabasın muhâfaza ederler.
EÇS VIII 274a
Der-beyân-ı eşkâl-i varoş-ı Lonkanik: Bir dereli ve depeli ve mukassî kayalar içre enişli ve yokuşlu cehennem dereceleri-misâl uçurum yerlerde cümle beş yüz aded mikdârı biri biri üzre kat-ender-kat kârgîr binâlı ve serâpâ kiremit örtülü havlısız daracık dârlardır, ammâ ağaçları çok olup ormanlardır.
EÇS VIII 274a
Cümle beş mahalle-i ma‘mûrlardır. Ve cümle bir aded câmi‘dir. Ve cümle yedi aded dükkândır, gayri amâristândan nişân yokdur. Lâkin her evlerde suları ve değirmenleri gâyet çokdur.
EÇS VIII 274a
Ve cümle on bir aded kenîseleri vardır, zîrâ halkının ekseri keferelerdir. Müselmânları da anlardan dönme ahıryanlardır.
EÇS VIII 274a
Bu rabtaya benî âdem her bâr çıkup enmeğe âcizlerdir, zîrâ gâyet sa‘b yerlerdir, ammâ âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûbe Rûm kızları ve keratsa nâm avretleri olup cümle ipek beslerler. Ammâ cümle müselmânı ve kefereleri tâ‘ûndan dağlara firâr edüp ancak voyvadası Mizistre sancağı tarafından hâkimdir. Yüz kadar âdemleriyle şehirde ev kalmış, mâ‘adâsı firâr etmiş. Ve Mizistre kadısı niyâbetidir.
EÇS VIII 274a
Bu kasabayı geçüp yine kıble cânibine Manya dağları eteğince ol mahûf u muhâtara yerleri geçüp,
EÇS VIII 274a
Karye-i Aya Vaş ve karye-i Kokitse ve karye-i Agoryan ve karye-i Alorozi: Bu kurâlar cümle Manya'nın Şehbâz dağları eteğinde üçer ve dörder yüz evli ma‘mûr Urûm köyleri bâğlı ve bâğçeli olup cümle Misistre sancağı nâhiyesidir. Andan 4 sâ‘atde,
EÇS VIII 274a
Der-fütûhât-ı vilâyet-i Misehor, ya‘nî evsâf-ı kal‘a-i Mizistre
EÇS VIII 274a
Ba‘zılar Misistre yazarlar ammâ defter-i hâkânîde vilâyet-i Misehor yazılır. Elkâb-ı ümerâda livâ-i Mizistre yazılır. İbtidâ bânîsi be-kavl-i müverrihân-ı Yûnân Hazret-i Süleymân'dır. Andan Melik Rac‘îm ibn Süleymân Nebî'dir.
EÇS VIII 274a–274b
Ba‘dehu melik Feylekos-ı Yûnâniyân Atina şehrin binâ edüp 274b ba‘dehu bu Mizistre şehrinin âb [u] hevâsından hazz edüp dahi ziyâde amâr etdi. Be-dest-i Misehor vezîr mübâşeretiyle amâr olmağın Rûm tevârîhlerinde aşağı şehr-i Mizistre'ye Misehor derler.
EÇS VIII 274b
Lisân-ı Freng'de (---) (---) derler. Lisân-ı Latin'de Mistir derler bir şehr-i kadîm ve kal‘a-i azîmdir.
EÇS VIII 274b
Sene (---) târîhinde bizzât Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân fethidir. Venedik Frengi cenerali tahtı idi.
EÇS VIII 274b
Hâlâ Mizistre sancak beği tahtıdır. Kânûn üzre paşasının hâssı 219.000 akçedir. Ve ze‘âmeti 11 adeddir ve tîmârı 91 adeddir.
EÇS VIII 274b
Alaybeği ve çeribaşısı olup hîn-i seferde kânûn üzre cebelüleriyle cümle üç bin asker olup eyâlet vezîri kapudan paşa ile sancak beğisi üç pâre kadırgalar ile deryâda sefer eşerler. Mîr-i livâsına bu sancakdan ber-vech-i adâlet otuz kîse mâl hâsıl olur. Ve hâkim-i şer‘î üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâdır. Nâhiyesi (---) aded kurâdır.
EÇS VIII 274b
Kadıya senevî sekiz kîse hâsıl olur. Ve şeyhülislâmı Hamdi Efendi hazretleridir kim tekmîl-i fünûn etmiş bir halûk ve sâhib-i tab‘ ve kesîrü'l-mürüvve âlîcenâb çelebidir.
EÇS VIII 274b
Ve nakîbü'l-eşrâfı ve aşağı şehir nâ’ibi ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeriyân serdârı ve a‘yân-ı kibârı ve kal‘a dizdârı ve yigirmi dörd aded merdüm-hisârı ve muhtesib ağası ve gümrük emîni ve harâc emîni ve bâcdârı ve mi‘mâr ağası ve şehir kethudâsı ve (---) (---).