İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 274b
Ve Rûm kefereleri üzre portoyoro[z]u ve Yahûdîlere cemâ‘atbaşısı ve Frenglere konsolozu vardır, zîrâ mazbût şehirdir.
EÇS VIII 274b
Der-fasl-ı girdâ-gird-i eşkâl-i kal‘a-i Mizistre
EÇS VIII 274b
Bu abd-i kemter-i ahkarın manzûru olduğu üzre bu kal‘a-i bâlâ Manya dağları dâmeninde Şehbâz dağına muttasıl bir sivri yalçın mâvî ve beyâz kaya üzre evc-i âsımâna ser çekmiş Şeddâdî bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn ve bir kâr-ı kadîm şekl-i bâdemî bir iç kal‘ası var. Aşağı kal‘alarıyla cümle üç kat bölme hisâr-ı üstüvâr-ı ra‘nâ iç kal‘adır.
EÇS VIII 274b
Ve cümle üç aded kapuları vardır. Bir kapusu semt-i şarka açılır, gûyâ iç kal‘a içinde nârin hisâr kapusudur. Ve orta kapu kıble cânibine nâzırdır. Ve taşra katındaki kapu taraf-ı garba meftûhdur, ammâ karanlık bir muzlim yerdedir.
EÇS VIII 274b
Ve bu kapu önünde makâm-ı Fâtih Mehemmed Hân var. Kal‘ayı feth etdikde derûn-ı dilden secde-i şükr etdikde bir yalçın seng-i hârâ kayada alnı secdeye geldüğü yerde hâlâ bir mücellâ çuku[r] kayacıkdır. Bârân-ı rahmet cem‘ oldukda masrû‘ ve mahmûm olan âdemler ol matar-ı rahmetden nûş edüp bi-emrillâhi te‘âlâ şifâ bulurlar.
EÇS VIII 274b
Ve bu mezkû[r] üç kat iç kal‘aların tâ nârin kullesi içinde kal‘a dizdârı hânesi ve cebehânesi ve gılâl anbârları ve su sarnıçları var, gayri şey yokdur.
EÇS VIII 274b
El-hâsıl bu mezkûr olan üç kat hisâr içre cümle seksen aded kiremit ile mestûr cihân-nümâ hâne-i bâlâlardır. Bu iç hisârda Sultân Mehemmed Hân câmi‘i, tarz-ı kadîm minâresiz ma‘bedgâhdır. Bu iç kal‘alar cümle dâ’iren-mâdâr cirmi bedenler üzre kâmil sekiz yüz adımdır. Bu kal‘adan âdem aşağı baksa Hudâ hakkıyçün zehresi çâk terleri hâk olur. Tâ bu mertebe eflâke ser çekmiş kad-keşân kal‘adır kim zirve-i a‘lâsına nazar edenin çeşm-i nergîs merdümleri hîrelenir.
EÇS VIII 274b
Makâm-ı eş-Şeyh Hazret-i Akşemseddîn: Bu kal‘a kapusundan taşra ibâdet etdiği kaya üzre azîzin gözü yaşı seng-i hârâyı delik delik etdiği ve mübârek dizleri yeri taşa te’sîr edüp yer eylemişdir. Anıniçün "Mizistre kal‘asın Akşemseddîn'in gözü yaşı aldı" derler. Rahmetullâhi aleyh.
EÇS VIII 274b
Bu makâmdan aşağı,
EÇS VIII 274b
Sitâyiş-i imâret-i aşağı hisâr-ı üstüvâr
EÇS VIII 274b
Mezkûr iç kal‘aların şarkîsi ve şimâlîsi ve yıldız rûzgârı ve garbîsi tarafların ihâta etmiş bir kal‘a-i azîmdir, ammâ kıble ve cenûb tarafları ne‘ûzü billâh çâh-ı gayyâ ve derk-i esfel-misâl uçurum yüz kulaç kayalar olmağile ol taraflarında kal‘a dîvârları ve ebrâcları yokdur ve lâzım da değildir. Bu kulle şekl-i muhammes olup dâ’iren-mâdâr cirmi kâmil tokuz bin germe adımdır. Bir tarafında aslâ handakı yokdur.
EÇS VIII 274b
Cümle yalçın seng-i hârâ kayalar üzre binâ olunmuşdur kim cümle sekiz aded kapuları var. Biri küçük namâzgâh kapusudur kim cânib-i garba nâzırdır. Ve biri çârsû kapusudur kim bu dahi taraf-ı garba mekşûfdur. Ve biri Zâl kapusudur kim semt-i şarka manzûrdur. Ve biri Kurd Ağa câmi‘i kapusudur kim şimâl tarafına meftûhdur. Ve biri dahi aşağı çârsû kapusu cânib-i kıbleye nâzırdır. Ammâ şehir içre bunlardan mâ‘adâ niçe gizli küçük kapular dahi vardır, ammâ bu mezkûrlar şâhrâh-ı bâb-ı kebîrlerdir.
EÇS VIII 274b–275a
Ve bu kal‘a içre cümle ma‘mûr u âbâdân kârgîr binâ-yı kâfiri bin yüz aded kat-ender-kat biri biri üzre binâ olunmuş havlısız 275a cihân-nümâ evlerdir, ammâ altı yüz kadar hâneleri bu sene gazab nârıyla ihrâk olup hâlâ niçe hânelerin amâr etmededirler. Ve cemî‘i evleri biri biri üzre olup cümle cânib-i şarka ve taraf-ı şimâlde Aya Niko sahrâsına nâzır büyût-ı âlîlerdir. Ve bu kal‘ada,
EÇS VIII 275a
Der-aded-i cevâmi‘hâ-yı müslimât: Cümle yedi aded mihrâbdır. Evvelâ Fethiyye câmi‘i, Mehemmed Hân'ındır. Ve Çârsû câmi‘i ve Zâl câmi‘i, mâ‘adâ mesâcidhâ-yı mü’minândır.
EÇS VIII 275a
Ve cümle bir aded medrese-i sûhtevâtdır. Ve cümle iki aded mekteb-i ciğer-kûşe-i necîb [ü] reşîdândır.
EÇS VIII 275a
Ve cümle bir aded hânkâh-ı pîr-i tarîk-i meczûbândır. Ve cümle bir aded hammâm-ı râhat-ı müferrihâtdır. Ve cümle iki yüz aded dekâkîn-i ehl-i sanâyi‘âtdır. Ve cümle bir aded hân-ı erbâb-ı tüccârândır. Ve cümle bir aded hân-ı kârbânsarây-ı müsâfirândır.
EÇS VIII 275a
Ve cümle yedi aded kenîse-i manastır-ı kefere-i mühmelâtdır. Cümleden Aya Niko deyri musanna‘dır.
EÇS VIII 275a
Der-ibret-nümâ-yı garîbât: Bu kal‘a içre Yahûdî ve Rûm mahallâtları içre ve gayri yerlerde cümle yigirmi tokuz aded yerde bâdgîr nâmında azîm mağârâlar ve kehf-i yetîmânlar var kim her biri biner âdem alır. Mâh-ı Temmûz'da cümle şehrin ahbâbı ve harâbât erenleri bu mağârâlarda istirâhat edüp tarab u ayş [u] işret ederler, ammâ bu gârlarda eyyâm-ı bahûrda âdemler kürksüz oturamazlar. Ve cümle şehir halkları suların ve bâdelerin ve hoşâbların bu serdâb mağârâlarda sovudurlar. Mâh-ı Temmûz'da sovukdan du[ru]lmaz bir garîb temâşâgâh mağârâlardır.
EÇS VIII 275a
Ve bu kal‘adan taşra Kurd Çelebi câmi‘i, henüz binâ oluyor, bir şîrîn câmi‘ olur. Ve bu kal‘adan yokuş aşağı cânib-i kıbleye iki bin adım gidüp,
EÇS VIII 275a
Sitâyiş-i varoş-ı Misehor
EÇS VIII 275a
Bir düz fezâda cümle beş yüz aded tahtânî ve fevkânî serâpâ kiremit örtülü bâğ u bâğçeli vâsi‘ evlerdir. Ve cümle on aded müselmân mahallâtlarıdır. Ve cümle beş cemâ‘at-i Yahûdîlerdir. Ve cümle on bir mahalle-i Rûm kefereleridir.
EÇS VIII 275a
Ve cümle altı aded mihrâbdır. Biri gâyet mükellef câmi‘dir. (---) (---) (---) (---) (---) Ve cümle dörd aded mesâcidlerdir. Ve cümle bir aded medrese-i sûhtegândır. Ve cümle iki aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhândır. Ve cümle iki aded tekye-i dervîşândır.
EÇS VIII 275a
Ve cümle iki aded musallâ-yı namâzgâhı vardır. Biri kal‘anın şimâlindedir, biri cenûbundadır. Ve cümle bir aded sehel kesîfce hammâmcığı var. Ve cümle dörd aded hân-ı tüccârânı var. Ve cümle bir aded kârbânsarây-ı müsâfirîni var kim henüz Misistre kadısı Zekeriyyâ Efendi binâ etdi.
EÇS VIII 275a
Ve cümle hânedânlarından Paşa sarâyı ve Ako Beğ sarâyı ve (---) Ağa sarâyı, (---) sarâyı, mahkeme sarâyı ma‘mûr hânedânlardır. Ve cümle yüz seksen aded dükkânları var ammâ tabahânesi ve ipekçiler çârsûsu müzeyyendir. Ve kal‘a ardındaki dereden cereyân eden nehr-i (---) bu varoşun önünden cereyân edüp şehir hâricinde bir göz cisr-i musanna‘ altından ubûr edüp Aya Niko sahrâsı içinden cereyân eden nehr-i azîm iri'ye mahlût olup andan Eloz sahrâsı kurbunda Bardunya ve Pasova kal‘aları kurbunda Akdeniz'e munsab olur.
EÇS VIII 275a
Ve şehir içre cümle yetmiş aded su değirmenleri vardır. Ve cümle üç bin aded bâğ u bâğçe ve gül-i gülistânı ve limon ve turuncu ve inciri ve engûrü gâyet çokdur. Cemî‘i bâğları kal‘anın garb tarafında olan dağlar serâpâ bâğlar ve sahrâları cümle âb-ı revân sulu bâğçelerdir kim her biri gül-i gülistân ve sünbül ü reyhânistân ve ravza-i Rıdvân misilli bâğ-ı cinânlardır. Ammâ eyyâm-ı Temmûz'da hevâsı sehel sakîldir. Lâkin kışı gâyet latîfdir. Ammâ suları gâyet latîf olup niçe bin aded uyûnları firâvân ve her müşebbek bostânlar içre cereyân eder uyûn-ı hoş-güvârlardır.
EÇS VIII 275a
Ve mahbûbu ve mahbûbesi gâyet meşhûrdur kim eğer gılmânı ve eğer bintânı maralî ve gazâlî gözlü ve şîrîn sözlü ve münevver yüzlü perî-peyker ve melek-manzar mahbûb [u] mahbûbeleri olur.
EÇS VIII 275a
Memdûhâtından: ipeği ve ibrîşimi ve pırankop nâm boya kökü ve siyâh ekşi tutu ve siyâh inciri memdûhdur. Cemî‘i halkı Urûmşadır, zîrâ şeb [ü] rûz ihtilât-ı bey‘ [u] şirâları Rûm kefereleriyle olup fasîh Rûm lisânı tekellüm eder müselmânları var.
EÇS VIII 275a
Der-fasl-ı murabba‘ât-ı lisân-ı Urûm
EÇS VIII 275a
Klapsete matya mu klapsete
EÇS VIII 275a
Na kamete me ke vrisi
EÇS VIII 275a
Na'rthi to dilburako mu
EÇS VIII 275a
Ke na yemisi
EÇS VIII 275a
Bre ti kiz mavre koraka
EÇS VIII 275a
K' e' da ftera su mavra
EÇS VIII 275a
K' ene t' avga su melana
EÇS VIII 275a
Ke ta pulya su mavra
EÇS VIII 275a
An eksi bono
EÇS VIII 275a
İs tin kardya
EÇS VIII 275a
Ela na kledama
EÇS VIII 275a
matakya mu