İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 278a
Andan yine şimâle Tana sahrâsı içre bir sâ‘at mahsûllü yerleri ve ma‘mûr çiftlikleri geçüp,
EÇS VIII 278a
Evsâf-ı kasaba-i Tana
EÇS VIII 278a
Mora sancağı voyvadalığıdır ve yüz elli akçe kazâdır. Ve nâhiyesi (---) aded kurâdır. Şehri bir taşlı yerde şark ve garb tarafı sahrâlı bir mürtefi‘ kayalı yerde cümle beş yüz aded hâneli ma‘mûr u âbâdân bir kasabadır kim zemîni sâfî servlik içinde cümle kiremit örtülü hânedânlar ve cümle bir câmi‘i var, haremi sâfî servi ve kubbesi kiremitli ve bir kârgîr minâreli bir latîf câmi‘i ve âb-ı hayât suları var, ammâ çârsû-yı bâzârı ve hân [u] hammâmı yokdur, ammâ haftada bir azîm bâzârı durup etrâfdan niçe bin âdem cem‘ olur. Andan bir sâ‘atde,
EÇS VIII 278a
Evsâf-ı kal‘a-i (---) (---), ya‘nî şehr-i atîk Tarapoliçse
EÇS VIII 278a
Bânîsi (---) (---) (---) dir. Vech-i tesmiyesi lisân-ı Rûm-ı Yûnân'da kuş kafesi demekdir. Hâlâ Rûm, kavm-i Rûm kuşlara pulya derler. Ta‘rîf-i tasğîr ile poliçse derler. Sene (---) de dest-i Venedik'den Kâsım Paşa fethidir. Hâlâ Mora paşasının voyvadalığıdır ve yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır.
EÇS VIII 278a
Nâhiyesi (---) aded kurâdır. Kethudâyeri ve serdârı ve a‘yânı vardır. Kal‘ası şehrin garb tarafında bir top menzili mesâfe-i ba‘îde bir yalçın kaya üzre bir kârgîr Şeddâdî binâ bir küçük kal‘a-i ra‘nâdır. İbtidâ Ebü'l-feth'e miftâhların teslîm etmişler. Ba‘dehu küffâr yine istîlâ edüp feth-i sânîde Süleymân Hân vezîri Kâsım Paşa'ya vere ile kal‘ayı verdiler ve miftâhların teslîm etdiler. Lâkin hâlâ içinde âdem âdemî-zâd yokdur.
EÇS VIII 278a
Şehri bir vâsi‘ ova içinde cümle bin aded hâneli bâğlı ve bâğçeli ma‘mûr u âbâdân kârgîr binâlı ve serâpâ kiremit örtülü hânedân-ı vâsi‘lerdir. Ve cümle on bir mahallâtdır. Evvelâ (---) mahallesi
EÇS VIII 278a–278b
Ve cümle iki aded câmi‘-i müferrihlerdir. Evvelâ çârsû içinde kârgîr kubbeli ve kârgîr minâreli ve kubbesi kireç ile sıvalı ve hareminde bir ibret-nümâ-yı vâcibü's-seyr âbdesthâne hav[z]lı bir câmi‘-i rûşendir kim Mora diyârında böyle bir müferrih dilküşâ câmi‘-i pür-envâr yokdur. Hattâ üstâd-ı bennâ-yı mühendis bu mezkûr havzı tâ haremin ortasına altı aded beyâz ve ince mermer sütûncuklar üzre bir kubbe-i nüh-tâk-ı revâkı vaz‘ edüp altında havz-ı pâki âb-ı hayât ile memlû olup bir yekpâre mermerden şeşhâne bir havz-ı Hanefîdir kim vasfında lisân âcizdir. 278b
EÇS VIII 278b
Bu câmi‘in kıble kapusu üzre târîhi budur:
EÇS VIII 278b
Bize târîh içün Hudâ-yı Alîm,İşbu kavli bize edüp ta‘lîm,Râstdır bu makâma tek(?) târîh,Rûşen oldu makâmın İbrâhîm.Sene 1067.
EÇS VIII 278b
Andan Ahmed Ağa câmi‘i, bu dahi bir nûr-ender-nûr pür-nûr câmi‘-i ma‘mûrdur kim kârgîr kubbeli ve serâmed minâreli câmi‘i zîbâdır. Bu câmi‘lerden mâ‘adâ cümle altı aded mahalle zâviyeleridir.
EÇS VIII 278b
Ve cümle iki medrese-i âlimândır. Ve cümle üç aded mekteb-i püserândır. Ve cümle iki aded tekye-i dervîşândır. Cümleden Ahmed Ağa câmi‘i hareminde Hüseyin Efendi hazretlerinin hânkâhı tarîk-i Halvetî'de ulu âsitâne-i kübrâdır kim bay u gedâya ni‘meti mebzûldür. Bizzât sâhibü'l-hayrât bu tekye sahâsında bir kubbe-i âlî içre medfûn olup bâb-ı mu‘allâsının atebe-i ulyâsının sağ tarafındaki pençere üzre bu târîh mastûrdur:
EÇS VIII 278b
Kâşif-i esrâr-ı erbâb-ı sülûk,Tâli‘-i envâra cidd ü cehd eden,Târîhi anın bin otuz beşdedir,Gitdi o pîr-i mübârek dünyeden.Sene 1035.
EÇS VIII 278b
Ve iki tekye dahi ma‘mûr dergâhlardır. Ve cümle bir hammâm-ı râhat-ı cân ve cümle bir hân-ı tüccârân ve cümle bir aded mihmânsarây-ı âyende vü revendegân ve cümle on dörd yerde çeşme-sâr-ı âb-ı revân ve cümle yüz altmış aded dükkân-ı esnâfân ve cümle iki aded kahvehâne-i tiryâkî-i mezmûmândır. Ammâ bu kahvehâneler çârsû içre vâsi‘ şâhrâh üzre vâki‘ olup önlerinde azîm çınâr-ı müntehâlar var kim her biri evc-i semâya ser çeküp şâhaları altında çemenzâr soffalar üzre cemî‘i seyyâhân-ı berr [ü] bihârın erbâb-ı ma‘ârifleri her çınârın zıll-ı himâyesinde arz-ı ma‘rifet edüp ahâlî-i vilâyet ile üns-i ülfet edecek bir kahvehâne-i ibret-nümâlardır. Ve cümle dörd yüz yigirmi aded kefere hâneleridir.
EÇS VIII 278b
El-hâsıl gâyet ma‘mûr ve şîrîn şehr-i ra‘nâdır. Âb [u] hevâsı yaylak olmak ile latîfdir, ammâ şiddet-i şitâsı şedîd olmak ile limonu ve turuncu ve nârı ve zeytûnu olmaz. Mor[a] iklîmi sevâhiline göre kışı şedîd olur. Lâkin mahbûbu ve mahbûbesi gâyet hûb cemâlli cüvânları olup cümle halkı tendürüstlerdir.
EÇS VIII 278b
Libâsları cümle çukalar ve kumâşlar olup tâze yiğitleri Cezâyirli esvâbı geyüp bağır yelekleri ve pala bıçaklar taşıyup başlarında kırmızı fes ve ayaklarında siyâh fillar pâbuç geyüp gezerler. Cümle halkı Rûmşadırlar ammâ ehl-i zevklerdir.
EÇS VIII 278b
Ve gâyet muhibb-i garîbi'd-diyâr âdemlerdir kim bir gece müsâfirsiz ta‘âm yemezler. A‘yân-ı kibârdan
EÇS VIII 278b
Andan kalkup kıble cânibine 2 sâ‘at gidüp sâfî bâğlar ve bâğçeler içre geçüp,
EÇS VIII 278b
Karye-i (---) : Rûm köyüdür. Anı geçüp 6 sâ‘atde dahi sarp taşlı yolları geçüp (---) dağın aşup muhâtara gayyâ derelerin ve harâmî pusu yerlerin geçüp,
EÇS VIII 278b
Der-fasl-ı sahrâ-yı (---) (---), ya‘nî binâ-yı serâmed-i kal‘a-i Arhoz
EÇS VIII 278b
Bânîsi Venedik pirinç pirimleridir. Lisân-ı Talyan'da ismi (---). Lisân-ı Rûm'da Arhoz (---) demekdir. Lisân-ı Ervâm'da dahi ol ismile müsemmâ bir şehr-i ra‘nâdır.
EÇS VIII 278b
Ba‘dehu sene (---) târîhinde Sultân Süleymân vüzerâlarından Kapudan Güzelce Kâsım Paşa deryâdan donanma-i hümâyûn ile karadan deryâ-misâl asker ile bu kal‘a üzre er döküp emân ile feth etmişdir. Hâlâ kânûn-ı Süleymân Hân üzre vezîria‘zamların hâssıdır kim kâ’immakâmı hâkimdir. Beher sene hâkime (---) yük akçe hâsıl olur.
EÇS VIII 278b
Yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır. Nâhiyesi (---) aded kurâdır. Sipâh kethudâyeri ve serdârı yokdur, ammâ muhtesib ve bâcdârı ve harâc ağası ve şehir kethudâsı ve kal‘a dizdârı ve (---) aded merdüm-hisâr neferâtları vardır.
EÇS VIII 278b
Eşkâl-i zemîn-i kal‘ası: Leb-i deryâdan bir top-ı tavîl menzili ba‘îd evce berâber bir yalçın püşte-i âlî üzre havâlesiz şekl-i murabba‘ Şeddâdî seng-binâ bir sûr-ı üstüvâr-ı zîbâ olup cânib-i cenûba nâzır bir kapusu var. İki kat metîn derveze-i hadîdlerden içeri sehel gidüp bir meydândan içeri kendü iç kal‘a kapusudur. Ol dahi taraf-ı cenûba meftûh kavî demir kapudur.
EÇS VIII 278b
Andan içeri bu iç kal‘a içinde cümle yüz elli aded hânelerdir, ammâ çoğu boşdur. Sâhibleri tâ‘ûndan firâr edüp câ-be-câ hâneleri harâb, yerleri türâb olmadadır.
EÇS VIII 278b
Ammâ bu iç kal‘anın garba nâzır köşe evc-i âsımâna berâber bir ibret-nümâ kulle-i ra‘nâsı var. Cümle Anapoli körfezi deryâsı ve Anapoli kal‘ası ve Arhoz sahrâsı cümle ayak altında nümâyândır. Bu kulle-i bâlâ gûyâ iç kal‘a içinde bir iç kal‘a dahi olmuşdur.
EÇS VIII 278b–279a
El-hâsıl temâşâ etdiğimiz kal‘alarda böyle bir kulle-i bâlâ meğer İslâmbol'da Galata Kullesi 279a ola. Hakîkatü'l-hâl Galata Kullesin binâ eden bennâ-yı selef bu kulle-i serâmedi ol binâ etmişdir. Târîhi lisân-ı Latince ile tahrîr olunmuşdur. Ammâ bu kulle Galata Kullesi gibi sâde binâ değildir. Tâ zirve-i a‘lâsında olan bedenler içre bir kat kulle-i bâlâ var kim ol dahi eflâke kad keşân olup durur. Lâkin Galata Kullesi gibi üstü kurşum örtülü külâh değildir. Üstâd-ı kâmil arz-ı ma‘rifet içün bu kullenin tâ zirve-i a‘lâsına bir musanna‘ kârgîr binâ toloz kubbe-i ra‘nâ etmiş kim ta‘bîr olunmaz.
EÇS VIII 279a
Kadîm-i eyyâmda bu kulle üzre topları çok imiş, ammâ şimdi cümle beş aded serâmed şâhî topları var. Derûn-ı kulle sekiz kat olup her tabakasında gûnâ-gûn cebehâneler ve mühimmât [u] levâzımâtlar ve gûnâ-gûn zahâ’irler ve darı ve kılçıklı pirinç memlûdur.
EÇS VIII 279a
Ve bu mezkûr iç kal‘anın şark tarafında muttasıl bir kat bölme kal‘a dîvârı dahi var. Bu hisâr içre cümle on beş aded kiremitli evler vardır.
EÇS VIII 279a
Ve bir müfîd [ü] muhtasar câmi‘i var. Niçe ihtiyârlar "Bu câmi‘ Ebü'l-feth'indir kim ibtidâ bu kal‘ayı Ebü'l-feth feth edüp Anapoli'yi feth edemeyüp ba‘dehu küffâr bu kal‘ayı bile almışdır" deyü nakl etdiler, ammâ bu câmi‘in hutbesinde Süleymân Hân nâmı tilâvet olunur. Bu hisârda bu câmi‘den gayri bir şey yokdur.
EÇS VIII 279a
El-hâsıl bu kal‘a-i Arhoz üç kat bölme hisârdır. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi bedenleri üzre iki bin yüz aded adımdır. Ve şark ve garb tarafları cümle yalçın uçurum kayalar olmak ile aslâ bir tarafında handakı yok bir metîn kal‘adır. Bu kal‘anın kapusu önünde,
EÇS VIII 279a
Sitâyiş-i yukaru küçük varoş
EÇS VIII 279a
İçre eğer müslim ve gayri müslim hâneleri cümle seksen aded kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî kârgîr binâ-yı cihânnümâ hâne-i ra‘nâlardır. Lâkin ol kadar ma‘mûr u müzeyyen değildir. Bunda dahi çârsû-yı bâzâr ve hân u hammâm yokdur. Gâyet âlî olmak ile herkes bu mahalle çıkmağa âciz olduklarından cümle halkı aşağı şehre muhtâclardır.
EÇS VIII 279a
Der-vasf-ı aşağı şehr-i Arhoz
EÇS VIII 279a
Yukaru varoşdan yokuş aşağı bu varoşa gelince kâmil üç bin adımdır. Bu şehir cümle sekiz yüz aded hâne-i kebîrlerdir kim iki ev bir yerde değillerdir. Cümle başka başka binâ olunmuşdur. Hemân sahrâda herkes beğendüğü yerde bâğlı ve bâğçeli ve âb-ı hayât sulu kal‘a-misâl vâsi‘ ve metîn ü ma‘mûr hâneler düzmüşler kim cümle cümle kiremitli ve porta sarây kapulu büyût-ı ra‘nâlardır.
EÇS VIII 279a
Cümle iki aded câmi‘dir. Biri çârsû içinde kiremit kubbeli ve bir nâzük kârgîr minâreli tarz-ı kadîm câmi‘-i azîmdir. Ve biri dahi Beşikler(?) kurbunda bir câmi‘i- ma‘mûrdur. Ve cümle on aded mahallât mesâcidleridir.
EÇS VIII 279a
Ve cümle derûn-ı kal‘ada ve yukaru varoşda ve aşağı bu varoşda cümle on bir mahalledir. Cümleden Beşikler(?) mahallesi, Kethudâ mahallesi (---) (---) (---) (---) (---) (---) ma‘mûrdur.
EÇS VIII 279a
Ve cümle bir medrese-i âlimândır. Ve cümle iki aded mekteb-i ebcedhândır. Ve cümle iki aded tekyegâh-ı dervîşândır.
EÇS VIII 279a
Ve cümle bir aded hammâm-ı gâsilândır. Ve cümle bir aded hân-ı sevdâgerândır.
EÇS VIII 279a
Ve cümle yigirmi aded seyrek seyrek dükkândır kim tertîb üzre binâ olunmamışdır. Ve cümle beş yüz aded âb-ı hayât kuyuları vardır. Ve mahkeme sarâyı (---) (---) (---) ma‘mûrdur.