İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 279a
Âb [u] hevâsı latîfdir. Ve bâğ u bâğçesi cihânı dutmuşdur, zîrâ cümle Anapoli şehrinin a‘yân-ı kibârının bunda bâğları vardır. Kırk gûne âbdâr şîredâr engûr-i hoşhoru sicilde mastûr olup üzümü memdûhdur. (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 279a
Bu şehri dahi temâşâ edüp andan şarka 2 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 279a
Menzil-i karye-i Kuçiya: Zekeriyyâ Efendi'nin bâğ-ı İrem-misâl çiftl[i]ğidir. Andan cânib-i kıbleye bir sâ‘atde,
EÇS VIII 279a
Evsâf-ı kal‘a-i harâb Eski Anapoli: Bâğlar ve bâğçeler içinde vîrân kalmış havâlesiz Şeddâdî bir taş binâ imiş. Anı geçüp nîm sâ‘atde gidüp,
EÇS VIII 279a
Der-fütûhât-ı vilâyet-i Anapoli, ya‘nî kal‘a-i sedd-i İskender Anapoli
EÇS VIII 279a
Lisân-ı Talyan-ı Freng'de Anapolya derler. Lisân-ı Latin'de (---) derler. Lisân-ı Rûm-ı Yûnân'da Kasro Anapoliye derler. Lisân-ı Âl-i Osmân'da Anabolı derler kim Anapoli'den galatdır.
EÇS VIII 279a
Ammâ Âl-i Osmân hükmünde bu Anabolı ve Karadeniz sâhilinde inebolı, Süzebolı, Ahtabolı, Gelibolı, (---) (---) Anatolu'da şehr-i Bolı var ve niçe bolı lafızlı şehirler var ammâ bu kal‘a-i Anapoli gibi dest-i Âl-i Osmân'da böyle bir hısn-ı hasîn ve sedd-i metîn kal‘a yokdur. Hattâ ibtidâ sene (---) târîhinde Ebü'l-feth Sultân Mehemmed Hân muhâsara edüp feth edemedi. Ba‘dehu (---) senede Sultân Bâyezîd Hân muhâsara etdirüp fethi müyesser olmadı.
EÇS VIII 279a
İki kerre sayyâd-ı Çîn elinden rehâ bulmuş Çîn âhûsuna dönüp bu kal‘ayı Venedik kâfiri eyle sedd-i Ye’cûc etdi kim mukaddemâ Rûmu Feylekos binâsından ziyâde sedd-i Me’cûc idi.
EÇS VIII 279a–279b
Âhır-ı kâr sene (---) târîhinde Sultân Süleymân Hân 279b vezîri Kapudan Güzelce Kâsım Paşa bu kal‘a üzre serdâr-ı mu‘azzam gelüp berren ve bahren bu sûr-ı metîni kuşadup yetmiş gün yetmiş gece zarabât-ı kal‘a-kûp toplar ile döğe döğe kuvvet-i bâzû-yı Âl-i Osmân ile kılıç urup feth olmuşdur kim cümle Mora cezîresin Ebü'l-feth ve Bâyezîd Hân iki pâdişâh feth edüp bu kal‘a aslâ belî dimeyüp kâmil yetmiş yıl dest-i küffârda kalup sonra bu Anabolı ve kal‘a-i Benefşe ve kal‘a-i Termiş yetmiş yıldan sonra amân ile Benefşe ve Termiş kal‘aları[n] vermişlerdir.
EÇS VIII 279b
Bu kal‘a feth olmayınca cemî‘i Mora cezîresi dest-i Âl-i Osmân'a girmemişdir, {illâ} üçüncü pâdişâhda Süleymân Hân destine girmişdir. Hâlâ anların tahrîri üzre bu kal‘a-i Anabolı Mora paşasının hâss-ı hümâyûnundan voyvadalıkdır. Hâkimleri üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâdır.
EÇS VIII 279b
Nâhiyesi (---) aded kurâdır kim kadıya beher sene on kîse mâl-ı harâm pîş-tahta mahsûlu hâsıl olur. Ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve sürsat ağası ve nüzûl ağası ve iştirâ ağası ve gümrük ağası ve muhtesib ağası ve bâcdâr ağası ve harâc ağası ve mi‘mâr ağası ve şehir emîni ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve anbâr emîni ve anbâr nâzırı ve anbâr kâtibi var, zîrâ cümle Girid'e gidecek zahâ’ir-i asker-i İslâm bunda dağlar gibi yığılmış idi. Anıniçün bu şehir âdem deryâsı olmuş.
EÇS VIII 279b
Ve kal‘a ağası ve cümle yigirmi aded neferât ağalarından sağ kol ağası ve sol kol ağası ve gönüllü ağası ve azeb ağası ve beşli ağası ve topçu ağası ve cebeciler ağası ve kapudan ağası ve liman ağası ve mendirek kal‘ası ağası başka neferâtları vardır.
EÇS VIII 279b
Ve cümle (---) aded aşağı kal‘a ve yukaru kal‘a neferâtları vardır. Ve Rûm kefereleri üzre portoyorozları vardır, ammâ Freng balyozu konsolozu yokdur. Lâkin a‘yân-ı eşrâfı ve ulemâ-yı sulehâsı ve beğ ve beğzâdeler ve paşa ve paşazâdeler gâyet çokdur, ammâ cümleden mükellef ü mükemmel Maryoloğullarından Abdî Paşa ve Mustafâ Paşa ve Hasan Paşa ve (---) (---) (---) (---) (---) cümleden azîm hânedân sâhibleri olup üçer pâre kadırga ile sefer eşer ikişer tuğlu deryâ kapudanlarıdır kim Akdeniz'de velvele-ârâ olmuş paşa-yı bâ-vakârlardır.
EÇS VIII 279b
Der-eşkâl-i zemîn-i sûr-ı evsâfât
EÇS VIII 279b
Bu kal‘a Anabolı körfezinin intihâsında leb-i deryâda şekl-i bâdemî, ya‘nî bir tûlânîce vâki‘ olmuş bir mürtefi‘ kaya üzre bir kal‘a-i metîn ve hısn-ı hasîn hisâr-ı üstüvârdır kim iç kal‘ası kâmil üç kat bölme Şeddâdî dîvârlı bir sa‘b rabta-i iç hisârdır.
EÇS VIII 279b
Bunda ancak Fethiyye câmi‘i var, Süleymân Hân'ındır kim kenîseden velî olunup tûlen ve arzen ellişer ayak olup sâde kiremitli ve bir mevzûn minâreli kâmil altmış beş ayak taş nerdübân ile hakîr bu bânghâneye urûc edüp şehrin tarh [u] tarz, eşkâl-i esâs-ı binâsın seyr [ü] temâşâ edüp bir tabak kâğıza kal‘anın cümle eşkâl-i imârâtların resm etdim. Ammâ bu Fethiyye câmi‘i içre bir azîm su sarnıcı var kim cemî‘i bu iç kal‘a halkı ana muhtâc olup eyyâm-ı bahûrda gûyâ buz pâresi suyu var, bir rûhâniyyetli câmi‘-i nûrdur.
EÇS VIII 279b
Ve bunda cümle iki yüz aded kiremit örtülü mükellef ü mükemmel binâlı cümle müselmân hâneleridir ve cümle İslâm binâsıdır, zîrâ hîn-i muhâsarada sademât-ı topdan kefere binâları kalmayup ba‘de'l-feth tarz-ı İslâm üzre ma‘mûr olmuş hânedânlardır. Ammâ esâsları yalçın kayalar üzre vâki‘ olmağile bu iç kal‘ada aslâ bâğçeli evler yokdur. Ve cümle daracık dârlardır ammâ cihân-nümâ hevâdâr dâr-ı karârlardır.
EÇS VIII 279b
Ve bu kal‘anın kıble cânibinde aslâ kal‘a dîvârı yokdur, hemân bir yalçın kayalardır kim âdem aşağı aslâ bakmağa cür’et edemez. Ammâ bu kal‘anın cümle topları bu dîvârsız olan kayalar üzre olup cümle aşağı deryâ boğazına nâzır serâmed topları vardır kim her biri siper sepetlerinin ardlarında ejder-i heft-ser gibi durur balyemez toplardır.
EÇS VIII 279b
Ve bu iç kal‘anın maşrık tarafında bir bölme hisâr dahi var, ana orta hisâr derler. Ancak garb cânibine nâzır bir kapusu var. Andan içeri ceng(?) meydânıdır, ancak bir mescidi ve beş aded hânesi var, gayri âsâr-ı binâlar olmayup hemân bir meydân-ı vâsi‘dir.
EÇS VIII 279b
Ve bu mahalden aşağı gidüp şark tarafında yine kayalar üzre bir bölme hisâr dahi vardır ismine (---) derler. Bir câmi‘i ve seksen aded kiremit örtülü hâneleri var, gayri şey yokdur.
EÇS VIII 279b
Andan aşağı Toroz kapusuna giderken bir bölme hisâr dahi vardır ismine (---) derler. Cümle yigirmi aded hâneler dahi bunda vardır.
EÇS VIII 279b
Ammâ iç kal‘a bu zikr olunan iki aded bölme hisâra gelince dîvârlarının kalınlığı yüz ayak enli Şeddâdî binâ-yı metîndir. Ve kırkar arşın yüksek dîvârdır kim cümle rûy-ı dîvârları iç yü[z]üne eğridir. Kaçan kim hîn-i muhâsarada top gülleleri te’sîr etmeyüp kayup gider.
EÇS VIII 279b–280a
Ve bu tarafı kal‘anın kara olmak ile üç kat kesme kaya handakın taşra katı kâmil seksen 280a adım enli ve amîk handakdır kim liman tarafındaki handak içre kayıklar yanaşup girirler.
EÇS VIII 280a
Bu kal‘anın ölümü kara tarafındaki handak aşırı olan havâle kayalardandır, zîrâ bu mahallin havâle kayalarından taş atsan kal‘a içine el taşı düşer, tâ bu mertebe havâle kayaları vardır kim bu kayalardan kurşum kal‘a içre tavuk gezdirmez. Ol ecilden bu kal‘anın kara cânibi sarp ender sa‘bdır. Ve cümle beş yüz adım kara cânibi kara taşlı karadır. Mâ‘adâ bu kal‘anın cânib-i erba‘ası deryâdır. Hemân bu kal‘a cezîre olmağa beş yüz adım kayalı yeri kalmışdır, eğer anı kesseler bu kal‘a be-dürüstî cezîre olurdu. Ve hâlâ bu kal‘a dâ’iren-mâdâr yalçın kaya üzre vâki‘ olmuşdur. Cenûb tarafı bir çâh-ı gayyâ-misâl seng-i hârâ olduğundan mâ‘adâ ol taraflarda aslâ kal‘a dîvârı olmayup hemân bir kal‘a-i Hudâyîdir. Ve dahi yukaru kal‘aların şimâl tarafında aşağı varoş kal‘asına ener kal‘anın büyük kapusu önünde bir lonca köşkü var, limana nâzırdır kim cümle liman ve aşağı şehir ayak altında nümâyândır.
EÇS VIII 280a
Der-sıfat-ı eşkâl-i aşağı kal‘a-i varoş-ı azîm
EÇS VIII 280a
Evvelâ bu aşağı hisâr leb-i deryâ-yı liman kenârınca kal‘anın bedenleri üzre tâ aşağı tophâneye varınca andan yukaru büyük tophâneye varınca andan yalçın kayalar üzre tâ Toroz kapusuna varınca andan şark tarafında büyük kapuya varınca bu kal‘a dâ’iren-mâdâr cirmi dörd bin sekiz yüz aded germe adımdır. Ve cümle kırk iki aded şâhâne dirsek dirsek ebrâc-ı azîm kullelerdir. Ve cümle iki bin yüz aded kal‘a bedenleridir.
EÇS VIII 280a
Ve cümle etrâfında beş aded kapulardır, ammâ üçü bu aşağı hisârdadır. Evvelâ biri cânib-i şarka nâzır büyük kapudur kim Arhoz kal‘ası yoluna gider üç kat metîn demir kapulardır. Andan iki kapu dahi iskele kapusu dur kim biri taraf-ı garba ve biri semt-i şarka açılır ve iç hisâra gider Toroz kapusu ve orta hisâra giden orta kapular şarka nâzırlardır. Bu kal‘a-i zîr yukaru ve iç kal‘aların kayalarını kuşatmış leb-i deryâ-yı limanda bir düz vâsi‘ yerde şekl-i mukavvis bir kal‘a-i azîmdir. Ammâ bu cirm [ü] eşkâlde olan kal‘a içre,
EÇS VIII 280a
Der-aded-i esmâ-i mahallât: Cümle bin altı yüz aded tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı ve serâpâ kiremit örtülü kat-ender-kat sarây-ı âlîlerdir kim cümle vüzerâ ve mîr-i mîrân ve ümerâ ve a‘yân-ı kibâr evleri bu kal‘adadır. Yukaru kal‘ada böyle sarâylar yokdur. Evvelâ liman kapusunın iç yüzünde Maryoloğlu sarâyı ve (---) mahalde Şeyhî Efendi sarâyı (---) (---) (---)
EÇS VIII 280a
Der-vasf-ı sarây-ı ağavât: (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Ve yukaru kal‘ada Dizdâr Gökçegöz sarâyı meşhûrdur.
EÇS VIII 280a
Der-cevâmi‘hâ-yı müslimât: Evvelâ çârsû içinde (---) (---) câmi‘i kârgîr kubbeli ve kârgîr minâre-i mevzûnlu câmi‘dir. Taşra soffasının sol tarafında bir kabr-i şühedâ vardır. Ve yine çârsû içinde (---) (---) câmi‘i, bu dahi kârgîr kubbeli ve kiremitli ve kârgîr minâreli ma‘bedgâhdır. Ve kal‘adan taşra tekye câmi‘leri, ikisi de müferrihdir. (---) (---) (---) (---). Bunlar çümle cemâ‘at-i kesîreye mâlik beytullâhlardır. Ve yukaru hisârda Süleymân Hân câmi‘i, kiliseden olduğu bâlâda mastûrdur.
EÇS VIII 280a
Der-aded-i mesâcidhâ-yı muvahhidât: Cümle (---) aded mahalle buk‘alarıdır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 280a
Der-ilm-i dâru't-tedrîs-i âlimân-ı mü’minât: Cümle (---) aded medrese-i müfessirîn-i muhaddisîndir. Evvelâ cümleden (---) (---) (---)
EÇS VIII 280a
Der-ta‘rîf-i mekteb-i sıbyân-ı necîbât: Cümle (---) aded dâru't-ta‘lîm-i tıflândır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 280a
Der-hânkâh-ı dervîşân-ı meczûbât: Cümle (---) aded tekyegâh-ı zikrullâh-ı erbâb-ı tarîk-i Âl-i Abâ'dır. Evvelâ şehrin şarkındaki kapudan taşra mezâristânlar içre yukaruda iki aded fukarâ-yı ehl-i tarîk tekyesi var. İkisinde dahi câmi‘ler vardır. Acâ’ib ü garâ’ib âsitânelerdir kim ni‘metleri subh u mesâ müsâfirîn [ü] mücâvirînlere ni‘metleri dâ’imdir. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 280a
Der-defter-i dekâkîn-i ehl-i kâsibât: Cümle iki yüz aded dükkân-ı ehl-i hırefdir, ammâ bezzâzistânı yokdur. Lâkin cümle zî-kıymet şeyler bulunur.
EÇS VIII 280a
Der-medh-i germâb-ı hammâmât-ı ehl-i salât: Cümle (---) aded hammâm-ı râhat-ı cândır. (---) (---) Ammâ yetmiş aded sarây hammâmları vardır.
EÇS VIII 280a
Der-tahrîr-i hân-ı sevdâgerân-ı erbâb-ı tüccârât: Cümle (---) aded vekâle-i bâzergândır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 280a–280b
Der-hakk-ı mihmânsarây-ı müsâfirîn-i levendât: Cümle üç aded hân-ı hasbîler var. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) 280b
EÇS VIII 280b
Der-çeşme-sâr-ı zülâl-i âb-ı hayât: Cümle (---) aded çeşmelerdir. Cümle hayrâtı kal‘a fâtihi Kâsım Paşa'nındır kim âb-ı nâbın şark tarafında (---) bâğlarından getirdmişdir. Derûn-ı kal‘ada çârsû içindeki çeşmenin târîhidir:
EÇS VIII 280b
Ve hayrun kabûl.Sene 954.(---) (---)