İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 286a
Der-hakk-ı kal‘a-i Acısu
EÇS VIII 286a
Deryâdan iki mîl ba‘îd karadadır. Sene (---) târîhinde bâ-fermân-ı sultân İbrâhîm Hân Deli Hüseyin Paşa müceddeden binâ edüp bir mürtefi‘ bayır üzre bir havâleli taş binâ kal‘a-i ra‘nâ-yı şekl-i murabba‘ı kâmil beş yüz adım bir küçük ve alçak dîvârlı kal‘acıkdır kim Deli Hüseyin Paşa'nın otağı yeridir. İçinde bir câmi‘i ve bir mektebi ve yedi aded hânesi ve garba nâzır bir kapusu var. Ve Rûmeli eyâletinden Alacahisâr Beği Mâlik Beğ bu kal‘aya sancağı askeriyle mâlikdir kim muhâfaza edüp âyende vü revendegânları ordu-yı İslâma götürüp getirir, gâyet memerr-i nâs kal‘a-i lâzımdır.
EÇS VIII 286a
Taşra varoşu ma‘mûr olup bir aded hânı ve beş aded mesâvîhâne kahvehâneleri ve bir küçücük hammâmcığı ve on aded dükkâncıkları var. Kal‘a dibinde bir acı su kaynağı olduğundan Acısu kal‘ası derler.
EÇS VIII 286a
Andan yine cânib-i şarka 5 sâ‘at sarp yollar ile leb-i deryâca gidüp Kapu kahveleri nâm yerleri geçüp niçe âb-ı hayât sular içüp ve niçe mezâri‘âtlar geçüp Hüseyin Paşa Taburu nâm mahalde Hüseyin Paşa yetmiş yedi bin aded Venedik küffârıyla ceng-i azîm etmişdir kim hâlâ küffârın kemikleri dağlar gibi yığılıdır kim bu savaş-ı perhâşda bir küffâr cân kurta[r]mamışdır.
EÇS VIII 286a
Bu mahallerde küffârın üstühân-ı kellelerin seyr [ü] temâşâ ederek geçüp Vere Cisri nâm mahalle vardık. Bu kantara-i zîbâ Yeniçeri Ağası Murâd Ağa binâsıdır kim sonra sadrıa‘zam olmuşdur. Bu püll-i metînin altından ubûr eden nehr-i Ruca isfakiye dağından gelüp bu mahalde Akdeniz'e mahlût olur, ammâ bu cisr gâyet uçurum ve mahûfdur. Anı dahi geçüp,
EÇS VIII 286a
Der-manzara-i kal‘a-i zîbâ Retime
EÇS VIII 286a
Rûm lisânınca Resime (---) (---) derler. Bânîsi Venedik Pirinc-pirimleridir.
EÇS VIII 286a
Sene (---) târîhinde Sultân İbrâhîm Hân asrında be-dest-i Deli Hüseyin Paşa feth olmuşdur. Hâlâ sancak beği tahtıdır. Paşasının hâssı 229.000 akçedir. Alaybeği ve çeribaşı ve 39 aded ze‘âmeti ve 355 aded erbâb-ı tîmârı var. Kânûn üzre cebelüleri ile hîn-i gazâda cümle beş bin aded zeytûn sipâhîsi askeri olur. Ve yüzelli akçe kazâdır.
EÇS VIII 286a
Nâhiyesi (---) aded kurâdır. Ve yeniçeri ağası ve kal‘a dizdârı ve dör[d] oda yeniçeri çorbacıları ve cebecibaşı ve topçubaşıları var, ikişer oda neferâtları var. Ve cümle yigirmi aded kal‘a ağaları ve cümle üç bin aded kal‘a neferâtları ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve muhtesib ağası ve harâc ağası ve mi‘mâ[r] ağası ve şehir emîni ve gılâl emîni ve liman emîni ve gümrük emîni ve bâcdâr ve (---) (---) (---) vardır.
EÇS VIII 286a
El-hâsıl cümle müstahfızân askeriyle on iki bin kılıç asker-i İslâm âmâde ve müheyyâdır.
EÇS VIII 286a–286b
Eşkâl-i zemîn-i kal‘ası : Leb-i deryâda bir sedd-i metîn yalçın kaya üzre deryâya havâle kara cânibinde kendüye havâlesiz bir musanna‘ iç kal‘adır kim aşağı varoşdan bu iç kal‘aya giderken şimâl cânibine gidüp namâzgâhı geçüp beş yüz adım bir çemenzâr fezâyı dahi geçüp yokuş yukaru gidüp sedd-i İskender-vâr bir iç kal‘a-i şekl-i muhammes taş binâ gâyetü'l-gâye sa‘b u metîn kal‘adır kim cirmi beden dîvârları üzre kâmil üç bin dörd yüz {adımdır}. 286b Ve cümle etrâfında beş aded tabya-i azîmeler vardır.
EÇS VIII 286b
Ve cânib-i erba‘ası yalçın kayalardır ammâ eflâke kad keşân değildir. Ancak bir minâre kaddi püşte-i âlî üzre seng-i tırâş bir kal‘a-i savaş-ı perhâş-ı hâzır-bâşdır kim aslâ bir tarafından lağım ve siba ve meteris eylemek kâbil-i imkân değil iken "Himmetü'r-ricâl takli‘u'l-cibâl" derler. Hîn-i muhâsarada Küçük Hüseyin Paşa bu iç kal‘anın namâzgâha nâzır köşesindeki tabyayı lağım ile atup ol tarafdan guzât-ı muvahhidîn yürüyüş edüp ol gün bu kal‘a-i zîbâ feth olmuşdur.
EÇS VIII 286b
Ve cümle bu iç kal‘a dîvârlarının iç yüzleri Hanya kal‘ası dîvârı gibi dâ’iren-mâdâr toprak yığılıdır.
EÇS VIII 286b
Ve cümle yigirmi adım enli dîvâr ve ancak cânib-i şarka nâzır bir kapusu var. İki kat metîn hadîd kapulardır. Taşra kapu üzre bir azîm balık kemiği maslûb olup alâmetdir. Ve bu kapulardan içeri bir vâsi‘ toloz kemer altı yoldur. Üzerleri toprak yığılı tabyalardır.
EÇS VIII 286b
Ve cümle bu iç kal‘ada elli aded kiremit örtülü dürr-i beyz-âsâ beyâz evlerdir kim cümle kat-ender-kat kârgîr binâ-yı cihânnümâ hânedân-ı zîbâlardır. Cümleden dizdâr sarâyı ve Şeyh Mehemmed Efendi sarâyı vâsi‘dir. Ve cümle bir aded Sultân İbrâhîm Hân câmi‘i var. Ve cümle bir aded mescid var. Cebehâne, gılâl anbârları, su sarnıçları, kırk aded balyemez topları, ol kadar mühimmât levâzımâtları var kim hisâbın Hudâ-yı Lem-yezel bilir. Cenâb-ı Allâh şerr-i a‘dâdan emîn ede, âmîn ve yâ Mu‘în.
EÇS VIII 286b
Der-sıfat-ı binâ-yı zemîn-i aşağı kal‘a-i varoş-ı Retime
EÇS VIII 286b
Bu kal‘a-i sûr-ı azîm leb-i deryâda şekl-i murabba‘ bir alçak taş dîvârlı ve handaksız rabât-ı müzeyyendir. Ve etrâfında câ-be-câ tabyaları var ammâ şey değillerdir. Hîn-i muhâsarada biri dahi hücûma tahammül edemezler. Bu varoşun cirmi kâmil dörd bin altı yüz adımdır.
EÇS VIII 286b
Ve cümle üç aded kapusu var, biri cânib-i kıbleye nâzır büyük kapu, biri taraf-ı şarka nâzır tekye kapusu, üç kat metîn kapulardır. Ve biri Selonya kapusu dahi şarka nâzırdır. Ve Selonya kapusundan tâ limana varınca leb-i deryâda aslâ kal‘a dîvârı yokdur. Lâkin Osmânlı bu kal‘ayı feth etdikde leb-i deryâya şaranpav kazıklar kakup kal‘adan sarp palanka dîvâr etmiş, ammâ alçakdır. Lâkin mazgal ve dirseklerinde olan toplar cümle limana nâzır [u] hâzırlardır.
EÇS VIII 286b
Ve bu varoş içre ağreb ü garâ’ibden cümle deryâya nâzır kat-ender-kat kâfirden kalma Şeddâdî binâ-yı âbâdânlar var kim her birinin midhatinde lisân kâsırdır kim bir vecih ile ta‘rîf ü tavsîf olunmaz. Cümlesi üç bin yedi yüz aded od[a]lardır ammâ sarâylar değildir. Ancak yetmiş yedi adedi sarâylardır. Hüseyin Paşa tahrîri üzre odalar add olunmuşdur. Cümleden mükellef paşa sarâyı, Velî Kethudâ sarâyı ve Şa‘bân Alaybeği sarâyı ve Ankebût Ahmed Paşa sarâyı.
EÇS VIII 286b
Der-defter-i cevâmi‘hâ-yı selâtîn-i Âl-i Osmân ve gayri kibâr-ı a‘yân: Güzîdesi altı aded câmi‘dir. Evvelâ Yukaru hisârda İbrâhîm Hân câmi‘i, andan Tekye kapusunun iç yüzünde Vâlide Sultân câmi‘i, andan çârsû içinde Deli Hüseyin Paşa câmi‘i, andan Ankebût Ahmed Paşa câmi‘i, andan Tekye kapusu önünde mezâristân içinde Velî Paşa câmi‘i. Bunlar cemâ‘at-i kesîreye mâlik kiliselerden ma‘bedgâh-ı müslim olmuş ibâdetgâh-ı kadîmelerdir. (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-kâ’ime-i mesâcidhâ-yı ehl-i îmân: Kamusu tokuz ad[ed] zâviye-i mahallât âbidân-ı zâhidândır. Cümleden (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-alâmet-i dâru'l-hadîs-i muhaddisân [u] müfessirân: Dükelisi iki aded medrese-i âlimândır. (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-dâru'l-ulûm-ı ma‘sûmân-ı ebcedhân: Hepsi üç aded mekteb-i tıflân-ı püserândır. Evvelâ (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-tekyegâh-ı Âl-i Abâ-yı dervîşân-ı zîşân: Umûmisi üç aded hânkâh-ı erbâb-ı tarîk-i zâkirândır. Cümleden Tekye kapusu tekyesi ma‘mûrdur. Andan Tekye kapusu hâricinde Velî Paşa tekyesi, hânkâh-ı Bektaşiyân'dır kim bâğ-ı İremdir ve gâyet mesîregâh yerdir. (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-safâ-yı râhat-ı cân-ı hammâmât-ı dilsitân: Olancası iki aded hammâm-ı rûşenâlardır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b
Der-imâret-i dâru'l-ıt‘âm-ı âyende vü revendegân: Barısı üç adeç me’kelhâne-i imâretdir. Evvelâ Deli Hüseyin Paşa câmi‘i imâreti ve Tekye kapusunda Vâlide câmi‘i imâreti ve Velî Paşa câmi‘i imâretlerinin ni‘metleri bay u gedâ-yı pîr [ü] cüvânlara subh [u] mesâ birer tâs çobraları mebzûldür.
EÇS VIII 286b
Der-ta‘rîf-i çârsû-yı bezzâzistân: Bardası yüz elli aded dükkânçe-i ehl-i sanâyi‘-i kâsibândır kim cümle ehl-i hırefde her şey bî-minnet bulunur.
EÇS VIII 286b
Der-tahrîr-i hân-ı tüccârân ahâlî-i ber [ü] bihârân: Barısı üç aded vekâle-i hâcegân-ı sevdâgerândır. Cümleden (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 286b–287a
Der-temdîh-i çeşme-sâr-ı dil-i cân: Hamusu on aded çeşme-i hayvândır, ammâ cümleden çârsû içindeki meydânda kral çeşmesi 287a bir vâcibü's-seyr aynu'l-hayâtdır kim üstâd-ı mermer-bür Freng hakkâk beyâz mermerden gûnâ-gûn tasvîrler edüp her gûne timsâllerin ağızlarından ve burunlarından ve zekerlerinden birer âb-ı nâb cereyân edüp her gören bu sûretleri vâlih [ü] hayrân olup engüşt ber-dehen eder kalır.
EÇS VIII 287a
Der-âsâr-ı ibret-nümâ-yı âbâdân: Bu şehr içre bir zindân kullesi var. Anın üstünde bir sâ‘at var. Bu dahi temâşâ-yı vâcibü's-seyr-i azîmdir.
EÇS VIII 287a
Der-sitâyiş-i liman-ı cây-ı emân-ı keştîbân: Bu kal‘anın limanı şehrin şark tarafında vâki‘ olup bir amelî binâdır. Ancak elli pâre gemi alır. Lâkin gündoğusu rûzgârı ağzından pek girüp demir dutmaz bir kumsal liman olmağile büyük barça gemiler yatamazlar. Bu limana karîb tophâne başka bir iç kal‘a gibi vâki‘ olup iç kal‘a-i bâlâ temelin ve aşağı şehrin etrâfın korudur bir tophâne-i zîbâdır kim cümle elli pâre balyemez serâmed topları var.
EÇS VIII 287a
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı büldân
EÇS VIII 287a
Evvelâ bu Resime kal‘asının cümle imâret-i âbâdânları bu aşağı varoşda olup cümle sokaklar vâsi‘ olduğundan mâ‘adâ çârsû-yı bâzârları içre üzüm asmaları dikilüp cemî‘i şâhrâhlar münakkaş çadır gibi zeyn olup aslâ âfitâb-ı âlemtâbın şiddet-i harâret-i tâb-ı tüvânı bu bâzâr-ı hüsn içre bey‘ [u] şirâ eden benî âdemlere te’sîr etmez, gûyâ bir koyağistân-ı İremdir. Ve bir kumsal zemîn olmağile eyyâm-ı şitâda aslâ çamur olmaz.
EÇS VIII 287a
Âb [u] hevâsı ve binâsı, mahbûb u mahbûbesi ve bâğ u b[â]ğçesi ve limon turunç ve şeftâlû ve inciri ve üzümü ve zeytûnu cihânı dutup memdûh-ı âlem olmuşdur.
EÇS VIII 287a
Bu kal‘ayı dahi seyr [ü] temâşâ edüp andan yine şark cânibine yine kal‘aya karîb,
EÇS VIII 287a
Karye-i Bostânlı: Kefere köyü ve bâğ u bâğçesi ve bostânları çok olduğundan Bostânlı derler.
EÇS VIII 287a
Anı geçüp ve Deliklitaş nâm yeri geçüp ve Kaynarca Hanın geçüp 5 sâ‘atde,
EÇS VIII 287a
Deli Hüseyin Paşa çiftliği: Hânı ve kahvehâneleri ve birkaç dükkânları vardır. Anda bir gece mihmân olup zevk u safâlar etdik. Andan yine cânib-i şarka (---) sâ‘at mahûf yerleri geçüp,
EÇS VIII 287a
Papas çeşmesi: Bir âb-ı hayâtdır. Andan yine semt-i şarka 2 sâ‘atde,
EÇS VIII 287a
Karye-i Küpler: Bir öz içine vâki‘ olmuş bâğ-ı Aspuzu-misâl kurâlardır. Cümle re‘âyâları küp ve desti ve kiremit işlediklerinden Küpler köyü derler. Bir hânı ve üç aded kahvehânesi ve on kadar dükkânları var.