İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 308a
Gösterir adın şafak koyup bu devrân subh [u] şâm.
EÇS VIII 308a
mazmûnunca âdem kanı ve cânı ile Kandiye sahrâsının taşı ve toprağı tahmîr olundu.
EÇS VIII 308a
Hamd-i Hudâ el-umûru merhûnetün bi-evkâtihâ mâ-sadakı üzre kal‘a-i Kandiye'nin feth [u] fütûhu sene 1080 târîhinde Sultân Mehemmed Hân-ı Râbi‘e be-dest-i vezîr ibn vezîr Fâzıl Vezîria‘zam Ahmed Paşa'ya zîdet fazîletühüm ve fütûhâtühüm hazretlerine müyesser olup hamd-i Hudâ bu hakîr dahi üç yıl cenginde gûyâ rasad gözler gibi fethin gözleyüp ibtidâ Göllük tarafında Kum tabyası üzre dal kılıç olup ezân-ı Muhammedî okumak bu abd-i kemtere müyesser oldu.
EÇS VIII 308a
Ammâ böyle bir kal‘a-i Kahkahâ mânendi kâmil pey-ender-pey otuz altı senedir kim seyyâh-ı âlem olup ekâlîm-i seb‘a seb‘a-i seyyâre-v[â]r seyerân u deverân ve geşt [ü] güzâr etdiğim İslâm pâdişâhları ve gayri müslim krallarının on yedi pâdişâhlık yerlerin seyr [ü] temâ[şâ]lar edüp sağîr ü kebîr cümle üç bin yedi yüz altmış aded kal‘aların im‘ân-ı nazar ile nazar etdim, ammâ bu kal‘a-i Kandiye gibi bir sûr-ı üstüvâr-ı bî-hemtâ görmedim. Meğer bu kal‘aya mânend Alman diyârında Nemse çâsârının hükmünde nehr-i Tuna kenârında ciğer yakan Yanık kal‘ası ve çâsârın tahtı olan Beç ü Piç ve pîç-ender-pîç kal‘ası ola. Hudâ-yı Bîçûn Yanık ile Beç ü Piç kal‘alarının dahi fethleri müyesser ola.
EÇS VIII 308a
Ammâ anda dahi çok analar ve çok babalar ağlayup çok serdâr-ı mu‘azzamlar helâk olalar. Anların dahi fethinde bu hakîre ezân-ı Muhammedî tilâvet etmek müyesser ola. Lâkin bu Kandiye Yanık'dan ve Beç'den büyük olup bunda olan mekr ü hîlebâzlığı bir kal‘ada yokdur. Ve bu kal‘anın keyfiyyet-i hâlin ibret ü im‘ân-ı nazar ile nazar eden kimesneleri hafî değildir, ammâ herkes mâ-vaka‘ı üzre ahvâline vâkıf olamaz, zîrâ ba‘zı âdem sûre-i (---) Arapça mefhûmu kabîlesindendir.
EÇS VIII 308a–308b
Ey imdi ey ihvân-ı vefâ ve yârân-ı bâ-safâ bu cezîre-i Girid Akdeniz içinde yedi yüz yetmiş yedi aded mîl olup şarkdan garba şekl-i bâdemî tûlânî bir cezîre-i pür-mahsûldür. Gûyâ cemî‘i Frengistân'ın Mısır'ıdır. Bunun cânib-i erba‘asında mâ-tekaddem selef pâdişâhları ve kralları asrında bu cezîre etrâfında yetmiş yedi pâre kal‘a-i metîneleri var idi. 308b
EÇS VIII 308b
Ammâ bu kal‘a-i Kandiye bu cezîrenin şimâli tarafında bir amelî limanlı bir küçük kal‘a idi. Lâkin Süleymân Hân sene 928 "Fetahtümâ" târîhinde Malta küffârı elinden kal‘a-i Rodos'u feth eyledikden sonra cemî‘i sâhil-i deryâda olan küffârlar havf [ü] haşyete düşüp Venedik küffârı havfinden bu cezîre-i Girid'de Hanya'yı ve Retime'yi ve bu Kandiye'yi taşrasından bir kat kal‘a dahi çevirüp vüs‘at üzre etdiği ma‘lûmdur.
EÇS VIII 308b
Ammâ mâ-tekaddem Hazret-i Yahyâ aleyhi's-selâm asrında ibtidâ Su kullesi binâ olunmuşdur. Ba‘dehu Hazret-i Ömer radıyallâhu te‘âlâ anh hilâfetinde Afrika pâdişâhlarından Fes ü Merankuş askeriyle Sultân Mansûr bin yedi yüz pâre yelkenler ile gelüp bu cezîre-i Girid'i ve cezîre-i Mora'yı feth edüp bu Kandiye kal‘asın dahi feth eder, ammâ ol zamân kal‘a ancak Su kullesi olup Hazret-i Îsâ havâriyyûnlarından içinde bir halîfe-i Mesîh sâkin olduğu Rûm tevârîhlerinde musarrahdır.
EÇS VIII 308b
Ol asırda Kandiye-i evvel Su kullesi olup ibtidâ bânîsi İşpanya kralıdır. Ba‘dehu Venedik eline girüp dahi vüs‘at üzre binâ edüp taşra varoşu dahi derûn-ı hisâra alup ba‘dehu yetmiş sene Sultân Mansûr'un kabza-i tasarrufunda olup taşrasında Afrika kavmi sâkin olmağiçün bir varoş-ı azîm binâ edüp hâlâ Defterdâr Ahmed Paşa ve Mehemmed Kethudâ câmi‘i olan kenîselerin mihrâbları doğru kıbleye râst olmasına sebeb Sultân Mansûr binâlarıdır.
EÇS VIII 308b
Ba‘dehu Arap elinden yetmiş yedi yıldan sonra bir hîle ile yine İşpanya alup anlarda dahi yetmiş yedi sene durup ba‘dehu bir lu‘b ile Mora cezîresi sâhibi Ayanta kral eline girüp yüz yetmiş yedi yıl dahi anlar hükm edüp ba‘dehu bir lu‘b ile yine Venedik eline girüp yedi yüz yetmiş yedi yıl kabza-i tasarruflarında olup yine bin yetmiş yedi senesinde Âl-i Osmân fethine mübâşeret edüp yine sûre-i Bakara'da bu âyet-i şerîfe târîhidir:
EÇS VIII 308b
nass-ı kâtı‘ ile min indillâh ibtidâ muhâsarası şurû‘una târîhdir.
EÇS VIII 308b
Bu târîh-i habl-i metînde niçe sırrullâh vardır kim ne kadar zamân dest-i İslâmda dura, ba‘dehu ahvâl-i hâli neye müncer ola. Cümle Muhyiddîni'l-Arabî sözlerinden müstahraç niçe kelâm-ı dürer-bârlar vardır kim yine yetmiş yedi senesi tamâmında işâretleri var. Hudâ-yı Zü'l-celâl hıfz ede. Zîrâ bu kal‘a şekl-i müselles binâ olunup üçer ve yedişer ve yetmiş yedişerde tâli‘i menhûsdur. Hudâ hıfz-ı emânda ede. Târîh-i li-nâmıkıhı:
EÇS VIII 308b
Evliyâ fethin görüp dedi bu hısnın târîhin,Hak Te‘âlâ eyleye bu hısnı a‘dâdan emîn.Sene 1080.
EÇS VIII 308b
Diğer târîh:
EÇS VIII 308b
Ede İslâm ellerin Hakk mekr-i a‘dâdan emîn.Sene 1080.
EÇS VIII 308b
Diğer târîh:
EÇS VIII 308b
Âlemin şevkin görüp Haylî dedi târîhini,Müslimîne oldu feth-i Kandiye ıyd-ı cedîd.Sene 1080.
EÇS VIII 308b
Ve niçe yüz tevârîhler etmişlerdir. {Aşağıda mahalliyle tahrîr olunur.} Ammâ inşâallâh niçe zamân şerr-i a‘dâdan emîndir, zîrâ niçe kerre yüz bin şühedâların kanları yere düşmüşdür kim rûhâniyyetleri hâzır u nâzır ola.
EÇS VIII 308b
Der-beyân-ı aded-i şehîdân-ı cüyûş-ı muvahhidîn-i Âl-i Osmân
EÇS VIII 308b
Yigirmi yedi yıldan berü bu Girid cezîresinde tokuz kerre yüz bin aded asâkir-i İslâm şehîd olduğu tevâtür üzre müsbetdir. Ammâ ancak sene 1077 Zilhiccesi'nin ikinci gün Kandiye altında meterise girilüp sene 1080 Cemâziye'l-evveli gurresi cum‘a gününe gelince bu otuz bir ayda olan ceng [ü] cidâl-i azîmde rûz merre şehîd olan şühedâların esâmeleri ve câmedânları Beytü'l-mâlci Süleymân Ağa defteriyle Sadrıa‘zama arz olunduğu tahkîki üzre hakîr sûret-i defterden istihrâc edüp bu mahalle tahrîre cür’et etmişim. Ve her kolda rûz merre olan vekâyı‘âtı mümkin olduğu mertebe tahrîr etmişim. Ve cemî‘i mesârıfât-ı Âl-i Osmân'ı firâden firâdâ dilli defterler ile ale't-tahkîk olmak üzre Vezîria‘zama verilen defterlerden nasb [ü] nakş edüp hakîr Evliyâ tahrîr etmişdir.
EÇS VIII 308b
Evvelâ cümle şehîdân-ı zümre-i yeniçeriyân, teslîm-i câmedân 12.311.
EÇS VIII 308b
Ve her koldan ihsân [u] in‘âm alan mecrûhânlar cümle aded 48.812.
EÇS VIII 308b
Ve bizden atılan büyük kazan kumbaralar cümle 55.222 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve bizden atılan küçük kumbaralar cümle 2.000.000 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve bârûd-ı siyâh aded-i kantâr cümle 111.312.
EÇS VIII 308b
Ve bizden atılan sağîr ü kebîr top gülleleri cümle 146.475 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve kal‘a etrâfında üç yılda atdığımız lağımâtlar cümle 2.660 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve üç yılda şehîd olan mîr-i mîrânlar cümle 18 ve cümle mîr-i livâlar 155 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve şehîdân-ı çavuşân-ı yeniçeriyân cümle 164 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve şühedâ-yı çorbacıyân-ı yeniçeriyân cümle 774 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve odabaşı-ı yeniçeriyân 9.000 adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve şühedâ-yı sipâhiyân-ı altı bölükde ma‘a serdengeçdiyân-ı sipâhân cümle on tokuz bin kırk beş adeddir.
EÇS VIII 308b
Ve şühedâ-yı cebeciyân cümle on bin altmış adeddir.
EÇS VIII 308b–309a
Ve şühedâ-yı topçuyân 309a cümle yedi bin adeddir.
EÇS VIII 309a
Ve şühedâ-yı kumbaracıyân cümle üç yüz kırk beş adeddir.
EÇS VIII 309a
Ve şühedâ-yı gedikli zu‘amâlar cümle bin üç yüz altmış adeddir.
EÇS VIII 309a
Ve şühedâ-yı çavuşân-ı dergâh-ı âlî dîvân cümle yedi yüz beş adeddir.
EÇS VIII 309a
Ve şehîdân-ı erbâb-ı tîmâr-ı Rûmeli cümle iki yüz bin yedi yüz altmış adeddir.
EÇS VIII 309a
Ekseriyyâ ba‘zı tîmârların kaydları yüzer ikişer yüzer kerre mahlûl olup kaydları bozulup gayriye tevcîh olup ertesi yine mahlûl olmuşdur.
EÇS VIII 309a
Ve şühedâ-yı Anatolu-yı ehl-i tîmâr cümle iki kerre yüz bin seksen aded neferdir.