İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 314b
Bâng-ı Muhammed okuyup dedi târîh Evliyâ,Feth olundu Kandiye el-hamdü lillâh sulh ile.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Diğer târîh-i fakîr:
EÇS VIII 314b
Eyledik biz Evliyâ lafzen ve ma‘nen târîhin,Oldu bin seksende feth-i Kandiye sulh-ı cihâd.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Târîh-i pâdişâh-ı âlempenâh:
EÇS VIII 314b
Dedi çûn Sultân Mehemmed gûş edüp târîhini,Aldı düşmandan vezîrim yümnile Kandiye'yi.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Diğer târîh-i âhar:
EÇS VIII 314b
Evliyâ etdik du‘â-i târîhin,Kandiye alındı hamden bi'l-kesîr.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Târîh-i diğer, güfte-i Haylî:
EÇS VIII 314b
Kahramân mertebe serdâr-ı gazâ endîşe,Sell-i samsâm-ı cihâd etdi Girid'e geldi,Dediler Haylî pesend eyleyüp ashâb-ı süyûf,Seyf-i Ahmed Paşa Kandiye hisârın aldı.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Def‘â târîh-i zîbâ:
EÇS VIII 314b
Zor-ı bâzû ile çün yıkdı der ü dîvârın,Dest-i Hayber-şiken-i Hayder-i Karrâr-âsâ,Hamd edüp halk-ı cihân Haylî dediler târîh,fâtih-i Kandiye oldu yed-i Ahmed Paşa.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Def‘â târîh-i û:
EÇS VIII 314b
Dedi Haylî bu fethe târîhdir,Minallâh feth-i bi-nasrin azîz.Sene:1080.
EÇS VIII 314b
Âhar gûne târîh, Mora diyârında Mizistre müftîsi Hamdî Efendi güftesidir, târîh:
EÇS VIII 314b
Kal‘anın Hamdiyâ metâneti ger,Dâsitân olmuş idi efvâhdan,Fethi târîhi Kasranın bârî,İndi halka alîmallâhdan.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Diğer târîh lâ-edri kâ’ileh:
EÇS VIII 314b
Bî-selâmet ise de müjde ile târîh dedim,Kandiye'yi şâhım aldı vezîr ibn vezîrin.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Târîh-i nev‘-i diğer:
EÇS VIII 314b
İşbu fethin sâline müş‘ir ola bir mısra‘ı,İstevüz mir’ât-i dilden göstere hem ola hoş,Müddet-i feth görünür bu yazılan târîhden,Kandiye'nin nâ-pâki çıkdı kal‘a ise oldu boş.
EÇS VIII 314b
Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Târîh-i nev‘-i âhar lâedri kâlimeh:
EÇS VIII 314b
Mând ez-mâ tâ kıyâmet târîh,Freng heme merdûd şüd illâ melik.Sene 1080.
EÇS VIII 314b
Târîh-i tarz-ı âhar:
EÇS VIII 315a
Eğer bu Kandiye'nin cemî‘i câmi‘ ve mesâcid ve hân u hammâm ve çeşme-sârlarının târîhlerin tahrîr eylesek başka bir mücelled manzûm tevârîh olur. Ancak bu kadar ile iktifâ etdik. Lakin bu târîhleri mastûr olan on sekiz aded cevâmi‘-i selâtîn ve vüzerâ-yı mücâhidîn ma‘bedgâhlarından mâ‘adâ,
EÇS VIII 315a
Der-tankîl-i mesâcidhâ-yı kal‘a-i Kandiye
EÇS VIII 315a
Cümle yetmiş bir aded mahalle mesâcidleri vardır, ammâ cümleden cemâ‘at-i kesîreye mâlik Acemzâde Reîs (---) Efendi mescidi, çârsû içinde bir tahtânî zâviye olmak ile şeb [ü] rûz cemâ‘atden hâlî değildir. Lâkin câmi‘ olmağa isti‘dâdı olup evkâf-ı kesîresi çokdur.
EÇS VIII 315a
Ve Karabaş Dede mescidi ve Hindî Ca‘fer Baba mescidi ve Panıgrad kapusunun iç yüzünde Alî Baba mescidi ve Sadrıa‘zamın vekîl-harcı Receb Ağa mescidi ve Çavuşbaşı zâviyesi ve Topçubaşı zâviyesi ve Yüzbir Mehemmed Ağa buk‘ası ve Yerli Yeniçerileri meydânı mezkiti ve Balta Ağa eynesi ve Gümrük Kapusu mescidi ve (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 315a
Ba‘de'l-yevm inşâallâhu te‘âlâ dahi çok cevâmi‘ ve mesâcidler binâ olunur.
EÇS VIII 315a
Der-tescîl-i hammâmât-ı râhat-ı cân
EÇS VIII 315a
Cümle (---) aded hammâm-ı cân-sitânlardır, ammâ cümleden mukaddem binâ olunan Vezîria‘zam Ketdudâsı Mahmûd Ağa hammâmı bir kenîse iken ağa-yı mûmâ-ileyhin ilm-i mi‘mârîsi olması sebebi ile on günde on kurnalı ve iki halvetli ve bir meydân soffalı ve bir latîf câmekânlı âb [u] hevâsı latîf hammâm-ı rûşenâ edüp câmi‘ine vakf eyleyüp câmi‘ine dahi yakındır.
EÇS VIII 315a
Ve Karanlık kapu kurbunda Bostân hammâmı üç kurnalı bir müfîd ü muhtasar acele ile binâ olunmuş küçük hammâmdır.
EÇS VIII 315a
Ve Panıgrad kapusu yolu üzre Rûmeli hammâmı.
EÇS VIII 315a
Ve Hunkâr câmi‘i kurbunda Câmcı hammâmı ve Yeniçeri hammâmı ve Yerlikulu hammâmı ve Topçular hammâmı ve Çufud mahallesi hammâmı ve Ağa hammâmı. Bu hammâmlar cümle acele ile binâ olunmuş küçücük hammâmlardır.
EÇS VIII 315a
Ammâ cümleden Defterdâr Ahmed Paşa hammâmı gâyet büyük ve pâk ü musanna‘ bir hammâm-ı azîm olmuşdur kim gayri cezîrelerde misli yokdur. Cânib-i etrâfında dörd aded halvetleri ve meydân soffası ve müte‘addid çâr-kûşesinde çâr aded yan soffalarında üçer aded ku[r]nalı vâsi‘ hammâm-ı hoş-hevâ ve hoş-binâ bir hammâm-ı ra‘nâdır kim cemî‘i bisâtları ve mahbûb dellâkleri pâk ü pâkîze bir hammâm-ı küşâdedir kim cemî‘i kubâblarında billûr ve necef ve moran câmlar ile rûşen-âbâd rûşenâ hammâm-ı dilküşâdır. Ve bir câmekânı var kim bin âdem alır. Ortasında bir havz-ı azîmi var. Fevvâreleri kubbe-i câmekâna pertâb eder. El-hâsıl nev-binâ bir nakş-ı bûkalemûn hammâm-ı ibret-nümûndur.
EÇS VIII 315a
Bunun dahi {ve Yeniçeri Ağası Abdurrahmân Paşa hammâmının} ve Mahmûd Kethudâ hammâmının dahi suları âb-ı hayât Kemer sularındandır, ammâ gayri hammâmların çâh-ı mâlardır.
EÇS VIII 315a
Der-vasf-ı çeşme-sâr-ı âb-ı revân
EÇS VIII 315a
Cümle yetmiş aded aynü'l-hayât ayn-ı hayvânlardır. Cümleden çârsû ortasında Defterdâr Ahmed Paşa câmi‘inin önündeki meydânda kral çeşmesi bir havz-ı azîmin ortasında bir alçak amûd üzre yine mermerden bir mücessem kefere tasvîri edüp zekerinden cereyân eden sudan cümle küffâr nûş edüp def‘-i atşân ederlermiş. Ammâ ba‘de'l-feth bir gâziyân-ı mücâhidân kimesne cerrâh-ı kâmil imiş, mezkûr küffârın zekerin balta ile sünnet edüp ba‘dehu Defterdâr Ahmed Paşa bir havz-ı azîm içre bir çeşme-i ibret-nümâ etmişdir kim bir vâcibü's-seyr âb-ı hayâtdır çeşme-sârdır kim {bu havz-ı pâkin cânib-i erba‘asına üstâd-ı haddâd demir kafesler edüp Nakkâş Bihzâd bu demir kafeslere la‘l-gûn boyalar ile nakş edüp müzeyyen oldu.}
EÇS VIII 315a
Andan Hünkâr çeşmeleri yedi yerdedir. Andan Vezîria‘zam çeşmesi. Andan iki lüleli Vâlide Sultân çeşmesi. Andan Yeniçeri Ağası Abdurrahmân Paşa çeşmesi. Andan Kulkethudâsı Zülfikâr Ağa çeşmesi. Andan Defterdâr Ahmed Paşa aynı. Andan Melek İbrâhîm Paşa aynı. Andan Sultân İbrâhîm çeşmesi. Andan Ankebût Ahmed Paşa aynı. Andan Ebü'l-hayr Kethudâ İbrâhîm Paşa'nın liman kapusu ndan taşra liman kenârında iki lüleli çeşmesinin şikeste beste târîhidir:
EÇS VIII 315a
Üç eksiğiyle Evliyâ dedi,Târîhi hayrî fî-sebîlillâh.Sene 1080.
EÇS VIII 315a
Andan Vezîr kethudâsı Mahmûd Ağa çeşmesi. Andan Re’îsü'l-küttâb Acemzâde (---) Efendi aynü'l-hayâtı. Andan Kapudan Kaplan Mustafâ Paşa'nın Su kullesi dibinde liman kenârındaki çeşmesinin müzehheb ile tahrîr olmuş târîhidir: