İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 322a
Sene (---) târîhinde Melek Ahmed Paşa sadrıa‘zam iken anın fermânıyla Deli Hüseyin Paşa fethidir, be-dest-i Velî Kethudâ. Ba‘de'l-feth berbâd olmuşdur, ammâ kul koyup ma‘mûr edecek kal‘adır, zîrâ bir güzel limanı var, garb yakasından bî-amân düşen gemilere bir a‘lâ yataklı ârâmgâh limandır kim âb-ı hayât suları vardır, ammâ yine harâb kal‘ası içre yüzden mütecâviz keferelerin menhûs hâneleri vardır. Kal‘ası şekl-i murabba‘ bir Şeddâdî binâ imiş. Hâlâ iki aded kapularının kanatları yokdur, ammâ bu kal‘a sehel şey ile amâr olmak mümkindir. Andan yine cânib-i şarka 9 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 322a
Menzil-i Kav Doloz burnu
EÇS VIII 322a
Bir azîm yüksek burundur kim limandan a‘lâ sığınacak burundur kim limanına yüz pâre gemiler girüp yatır. Her tarafında âb-ı hayât suları var. Cezîre-i Girid'in bu cânibi sevâhil olmağile hurmâsı ve inciri ve nârı ve zeytûnu ve nârenci ve limonu ve sükker kamışı hâsıl olur. Karşusu Arabistân olmak ile gûyâ bu mahaller Mısır gibi gâyet mahsûllü ma‘mûr kurâları vardır. Ve bu burun mukâbelesinde cenûba nâzır mahallerde deryâ içre ufacık adacıkları var kim Lotrak adaları derler, yabânî keçileri gâyet çokdur, zîrâ benî âdemsiz ıssız cezîreciklerdir.
EÇS VIII 322a
Ve yine ol burundan şarka 6 sâ‘atde gidüp nehr-i (---) atlar ile geçüp tâ isfakiye dağlarından tulû‘ eder bir âb-ı hayâtdır.
EÇS VIII 322a
Andan yine cânib-i şarka leb-i deryâ ile 5 sâ‘atde sengistân yerlerde gidüp,
EÇS VIII 322a
Menzil-i Kale limanı: Yüz pâre gemi alır kudret limanıdır kim nehr-i (---) limanda deryâya munsab olur. Bu dahi isfakiye dağından gelir.
EÇS VIII 322a
Andan 3 sâ‘at yine taraf-ı şarka gidüp nehr-i (---) atlar ile ubûr edüp bu dahi kûh-ı isfakiye'den gelüp üç keçi adaları önünde deryâya karışup keçi adaları bu kıyıdan bir mîl ba‘îd küçük adalardır. Ve bu limanın öte şimâl cânibi Hanya kal‘asına berâberdir kim isfakiye dağın aşup bir günde erken Hanya'ya varılır. Andan yine semt-i şarka leb-i deryâ ile 7 sâ‘atde gidüp,
EÇS VIII 322a
Kireko limanı: Yed-i Kudret ile halk olmuş bir hudâyî liman-ı vâsi‘dir kim iki yüz pâre gemi alır ammâ lodos rûzgârından emîn değildir, gâyet pek dokunur. Değme gemiler beşer altışar aded lenkoreta demirler ile yatamazlar.
EÇS VIII 322a
Andan yine cânib-i şarka 5 sâ‘atde,
EÇS VIII 322a
Menzil-i Kavko burnu ve ana karîb Kaleyoroz Manastırı burnu: Retime kal‘asında Vâlide Sultân câmi‘inin evkâfıdır.
EÇS VIII 322a
Andan bir sâ‘at deryâ kenârından alarka karada,
EÇS VIII 322a
Evsâf-ı kal‘a-i Amiso
EÇS VIII 322a
Ikrît nâm kralın binâsıdır. Ba‘zı yerlerin Sultân Mansûr vîrân etmişdir, ammâ eğer bu kal‘a evsâfın mâ-vaka‘ı üzre tahrîr etsek tatvîl-i kelâm olur. El-hâsıl bu kal‘anın cirmi altı bin adımdır. İçinde dörd aded dağı(?) vardır ve niçe kenîseleri ve sarâyları ve hânları nümâyândır.
EÇS VIII 322a
Ve bunda olan amûd-ı müntehâlar ve ibret-nümâ mîller ve havz u şâzrevân fevvâreler ve selsebîller ve niçe yüz âsâr-ı kâr-ı köhne tılsımâtlar var kim bir diyârda deyyâr misilleri yokdur. Meğer Bahr-i Muhît kenârında Yenidünyâ iskelesi olan Lonçat şehrinde böyle âsâr-ı azîmeler ola. Ve ol kadar vüs‘at üzre kal‘adır kim içinde iki pâre bâğlar ve bâğçeler ve niçe bin evler ve niçe kerre yüz bin dölüm tarlalı ve müşebbek bostânlı kal‘a-i azîmdir. Meğer Ikrît kralın lodos rûzgârından harâb olan pây-i taht-ı kadîmi bu şehr-i azîm imiş.
EÇS VIII 322a
Ve bu Amison'a karîb (---) sâ‘at yıldız cânibine bâğ-ı iremler içre gidüp ve ma‘mûr u müzeyyen kurâlar geçüp,
EÇS VIII 322a
Evsâf-ı kal‘a-i Misalo
EÇS VIII 322a
Ikrît kralın oğlu Misalo kral binâ etmeğile anın ismiyle müsemmâ bir kal‘a-i ra‘nâdır. Bu kal‘a kurbunda nehr-i (---) ubûr edüp bu dahi isfakiye dağından gelüp bu mahalde Akdeniz'e mahlût olur.
EÇS VIII 322a
Bu nehirden sonra yine cânib-i şarka (---) sâ‘at gidüp nehr-i Aya Matranda'yı geçüp bu dahi cebel-i isfakiye'den gelir.
EÇS VIII 322a
Ve ana karîb bir mu‘azzam kilisa vardır. Hanya kal‘asında Mûsâ Paşa câmi‘i evkâfıdır, ammâ ol kadar ma‘mûr kenîse değildir.
EÇS VIII 322a–322b
Bu 322b kenârların karşusunda üç mîl ba‘îd cezîre-i Gaydoronşi, andan cezîre-i Kristiyani nâmân adacıklar birbirlerine yakın vâki‘ olup hîn-i sulhda bizim olup bir kayalı ve topraklı adalardır, ammâ kurâlarının suları cümle yağmur suyu sarnıçlarıdır kim âb-ı revânları yokdur.
EÇS VIII 322b
Andan ol mahalle karîb yıldız cânibine bir sâ‘at içeri karada,
EÇS VIII 322b
Evsâf-ı kal‘a-i Platyalı: Hâlâ ma‘mûr değildir, ammâ henüz üstâd-ı bennâ elinden çıkmış gibi dürr-i beyz-âsâ cânib-i erba‘ası bâğ-ı Merâm gibi kal‘a-i üstüvârdır. Zamân-ı kadîmde Ikrît kralın karısı binâ etmişdir, zîrâ şark tarafındaki kapusu üzre bu sûrı binâ eden avretin tasvîri tahrîr olunmuşdur. Bir kayalı yerde cirmi üç bin hatve ihâta eder bir hisâr-ı boşdur.
EÇS VIII 322b
Andan (---) sâ‘at şarka gidüp niçe yüz kurâlar geçüp nehr-i küçük isfakiye'yi ubûr edüp ve bir nâ-ma‘lûm vîran kal‘ayı geçüp nehr-i Kuvalı'yı geçüp andan 7 saat şarka gidüp Kava Salamon burnun güzer edüp andan bir azîm körfez deryâ kenârınca (---) sâ‘at yıldız rûzgârı tarafına gidüp ve bî-hâsıl yerleri renc-i anâ çekerek geçüp,
EÇS VIII 322b
Menzil-i Kav Fener burnu: Bunun mukâbelesinde nîm mîl,
EÇS VIII 322b
Cezîre-i Losi: Bir küçücük adacıkdır ammâ ağaçlı ve mahsûllü cezîrecikdir, ammâ gemiyle geçüp temâşâ etmedim.
EÇS VIII 322b
Andan yine ol kenâr ile bir azîm körfez deryâ sâhilince cânib-i garba bir sâ‘at ve taraf-ı şarka 3 sâ‘at ma‘mûr ve müzeyyen yerlerden ubûr edüp niçe seng-i hârâlar geçüp,
EÇS VIII 322b
Der-ta‘rîfât-ı kal‘a-i Palokasrı burnu
EÇS VIII 322b
Cezîre-i Girid'in bir köşesinde vâki‘ olup şarka nâzır bir püşte-i serâmed burundur kim Mısır yolunda bir azîm kal‘adır. Bunu küffâr Deli Hüseyin Paşa asrında bırağup Kandiye'ye firâr etmişlerdi, hâlâ cümle der-i dîvârları yerde yatır. Ammâ bu kal‘anın olduğu burundaki limanda sekiz rûzgâr-ı zorkârdan mahfûz limandır kim bu liman kurbunda üç aded limanlar dahi vardır ammâ isimleri ma‘lûmum değildir. Gâyet latîf ve âb-ı hayât suları vardır.
EÇS VIII 322b
Andan yine yıldız cânibine 7 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 322b
Menzil-i Kav Sidir burnu, andan 3 sâ‘at gidüp Ayanduro burnu, anı dahi geçüp cânib-i garba gidüp 3 sâ‘atde Kirması limanı etrâfında kâmil bir sâ‘atlik yerleri sâfî bâğ u bâğçe ve gül-i gülistânlı mahsûldâr yerlerdir kim latîf kapulu limanlar olup âb-ı hayât suları firâvândır.
EÇS VIII 322b
Bu limanların ağızları cânib-i cenûba nâzır dolamaç kapulu ağızları var, zamân-ı kadîmde bu liman ağızlarına zencîrler çekerlermiş. Hâlâ yerleri zâhir ü bâhirdir. Hâlâ cezîre-i Girid'de bu iki aded limanlar limanların hammâmıdır. Bin pâre gemiler lenger-endâht olmadan yatmak kâbildir tâ bu mertebe liman-ı cây-ı amândır.
EÇS VIII 322b
Andan bir sâ‘atde nehr-i (---) geçüp bir sâ‘at dahi gidüp,
EÇS VIII 322b
Menzil-i Aya Anpon Manastırı
EÇS VIII 322b
Girid cezîresinin içinde kırk aded güzîde binâ-yı âlî manastırın biri dahi budur. Gâyet mahsûllü yer olup balı ve meyve-i âbdârları meşhûr olup cümle kefereleri Rûm'dur, zîrâ cümle Girid'in re‘âyâları Rûm'dur. Lasman Frengleri kal‘alarda sâkin olurlardı ve kal‘alar içre yine Rûm re‘âyâlar ve arhondalar var idi. Ammâ bu manastırın içinde binden mütecâviz ruhbânları ve mûğ-pîçe palâs-pûşânları var kim her biri perî-peyker ve melek-manzar muğân perîleri müsâfirîne hidmet ederler. Ve şeb [ü] rûz cemî‘i âyende vü revendegânlara ni‘met-i bî-imtinânları mebzûl olup bin cân u baş ile mihmârdârlık edüp subh u mesâ matbah-ı Keykâvuslarında yüz adedden ziyâde onar on beşer koyun alır ve beşer altışar aded sığır alır kazganları var kim bednâm günlerinde niçe bin kefereler cem‘ olup subh u şâm müsâfirîne ziyâfet ederler. Bu deyr-i musanna‘da mu‘tekif olan kıssîs ve bıtrîkânların zu‘m-ı bâtıllarınca Hazret-i Îsâ halîfesinin bir havâriyyûnu bunda medfûndur derler.
EÇS VIII 322b
Andan yine semt-i şarka 10 sâ‘at ma‘mûr u âbâdân kurâları temâşâ edüp geçerek,
EÇS VIII 322b
Der-tavsîfât-ı kal‘a-i istiye
EÇS VIII 322b
Sene (---) târîhinde Serdâr-ı Mu‘azzam Deli Hüseyin Paşa fethidir, ammâ ba‘de'l-feth münhedim etmişdir. Ba‘dehu sene 1077 târîhinde Fâtih-i Kandiye Fâzıl Ahmed Paşa fermânıyla Ankebût Ahmed Paşa bu kal‘ayı ve cezîre-i Girid'in dâ’iren-mâdâr iki yüz altmış pâre kastelleri amâr edüp her kullelerde re‘âyâlar varda bekleyüp bir tarafdan düşman gemileri zuhûr etse kastellerde âteşler yakup birbirlerine âteş ile haber edüp bir ânda cümle Girid cezîresi halkı düşman geldiğinden âgâh olup cenge âmâde olurlardı.
EÇS VIII 322b–323a
Ol mahalde bu istiye limanı ağzına kal‘a-misâl bir tabya-i azîm binâ edüp kırk pâre top-ı kal‘a-kûp koyup bin beş yüz aded asker ile Tırhala beği (---) Paşa[yı] koyup bir oda yeniçeri ve bir oda cebeci ve bir oda topçu ve bir sancak zeytûn sipâhîsi koyup Mısır'dan ve Cezâyir ve Tunus ve Tarabulus ve Hilâl vilâyetlerinden gelüp giden gemilere cây-ı amân oldu. Ve bu istiye limanından Kandiye'ye iki günde varılır, ammâ yolları el-ıyâzen billâh gûyâ 323a sakar yokuşlarıdır kim niçe bin at ve katırlar ve eşekler dağlardan uçup helâk olurlardı.
EÇS VIII 323a
Andan yine taraf-ı garba (---) sâ‘at sengistân ve dağıstân ve çengelistân yerleri aşarak,
EÇS VIII 323a
Der-tahrîrât-ı kal‘a-i Yalıpetre