İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 336b
Niçe gûne terennümâtları var. Beşi onu bir yere gelüp rehâvî makâmında savt-ı hazîn ile gâyet musanna‘ tahrîrâtlar ederler, anlara mahsûs âğâzelerdir.
EÇS VIII 336b
Ba‘dehu mezkûr Vatiye köğünden kalkup sengistânlar içre tâ Yarakari köyüne varınca 8 sâ‘atde piyâde taban çeküp atlarımızın na‘lları kalmayup çizmelerimizin altları hem-çünân pâre pâre olup yüz bin derd-i belâ ve renc-i anâ-yı mihen çekerek 9 sâ‘atde,
EÇS VIII 336b
Evsâf-ı ibret-nümâ-yı kal‘a-i Güllü
EÇS VIII 336b
Mâ-tekaddem Ayanta kral binâsıdır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Macar Alî Paşa Sultân Bâyezîd-i Velî asrında Venedik elinden feth edüp hâlâ der-i dîvârı metîn ve müstahkemdir, ammâ kulunu Sultân Ahmed Hân asrında Manya keferesi kırup ol zamândan berü hâlâ hâlî kalmışdır.
EÇS VIII 336b
Bu kal‘aya bir top menzili karîb,
EÇS VIII 336b
Kaya Paşa limanı
EÇS VIII 336b
Beş yüz pâre gemi alup ağzı cânib-i şarka bir liman-ı azîm olup cemî‘i Arabistân ve Frengistân'dan kopan gemilerin ubûrgâhıdır kim Manya'nın tâ burnunda vâki‘ olup Akdeniz içinde üç yüz mîl yerden nümâyân evc-i âsımâna ser çekmiş bir kayalı burundur.
EÇS VIII 336b
Bu menzil başı liman içinde âb-ı hayât sular dahi vardır. Her ne kadar iri mefret kalyonlar girse birer demir üzre bî-bâk ü bî-pervâ sekiz rûzgârdan emîn yatılır, bir emn [ü] emân liman-ı cândır. El-hâsıl gâyet ta‘mîr [ü] iltifât edecek kal‘a ve limandır.
EÇS VIII 336b–337a
Bu kal‘aya er konsa bir dahi küffârın donanması gelüp karâr-dâde olamayup iç Manya kâfirinin burunları kırılup bizim Girid'e gidüp gelen gemilerimize bir cây-ı emân olurdu, zîrâ bu limanın kıblesinde Girid cezîresinin dağları 337a ve Çuka adaları alâ mele’i'n-nâs râygândır, ammâ hâlâ bu mahaller iç Manya kâfirleri havfinden ıssız arz-ı hâliye bî-hâsıl sengistân yerler kalup küffârı da dâ’imâ ısyân üzre olup,
EÇS VIII 337a
Yine bizi bu mahallere getiren Pırastoz kefereleri ile gerü cânib-i şimâle avdet edüp 3 sâ‘atde,
EÇS VIII 337a
Karye-i Kolorya: Bin hâneli bî-hâsıl kefere köyüdür kim beş bin aded tüfeng-endâz kefereleri çıkar.
EÇS VIII 337a
Temâşâ-yı garîbe: Bu köyü tahrîr edüp atlar ile gezerken bir zeytûn dırahtı altında bir pençe-i âfitâbe avret başına yeşil bez örtüp kucağında dahi bir yeşil bez örtülü bir ma‘sûmu olup hemân ol avret ayağ üzre kalkup kucağındaki ma‘sûmun yere bırağup lisân-ı Urûm lehçesi üzre "Âh cânım Evliyâ Çelebi" deyüp feryâd ederek hakîrin atı rikâbına sarılup gözlerinden kanlı yaşların çekîde çekîde döküp tazarru‘ [u] nâlişler etdikde ciğerim pâre pâre olup aklım başımdan gitdi. Hemân hakîr eyitdim:
EÇS VIII 337a
"Bire avret! Sen benim Evliyâ Çelebi olduğum bu kâfiristânda neden bildin?" dedikde avret eyitdi:
EÇS VIII 337a
"Ben Bardunya kapudanı Emîr Hasan Ağa'nın kızı Sâ’ime değil miyim? Sen bizim evimize hidmetkârlarınla konup babamın ne kadar zamân tuz ekmeğin yedin, bilmez misin, işte şimdi yedi yıldır bunda esîrim" deyüp kan ağlayup yine oğlun kucağına aldıkda hakîr eyitdim:
EÇS VIII 337a
"Bire kız tiz şu bizim oğlanın bir atına binüp seni alup kaçup bugün seni babana ve anana vâsıl edeyim" dedikde hemân mel‘ûne avret nâ-hakîkat eydir:
EÇS VIII 337a
"Yoh cânım Çelebiciğim, benim kucağımda evlâdciğim benim Lemberaki kapudanımdandır, her zamân kiliseye kocamla gidüp gelirim, ben emîrlik istemem" dedikde bizden hayli alarka durup tebessümler edüp,
EÇS VIII 337a
"Varın sağlıcaklar ile" dedikde hemân hâtıra hutûr etdi ki şu mel‘ûneyi katl edüp geçüp gidem. Yine eyitdim:
EÇS VIII 337a
"Bire kız gel seni baban Hasan Ağa karındaşıma götüreyim" deyü at ile yanına yakın vardıkda ol dahi evine yakın varup hemân firâr edüp kapusundan içeri girüp kapusunu sedd etdi.
EÇS VIII 337a
İşte böyle Manya diyârında niçe bin aded ehl-i ıyâl-i Muhammedî ve niçe bin ümmet-i Resûlullâh-ı Ahmedî esîr-i bend-i zencîr olmuş bir vilâyet-i bî-amândır.
EÇS VIII 337a
Hamd-i Hudâ bu abd-i kemter yüz yetmiş nefer ümmet-i Muhammed'i bu seyâhatimizde esîrlikden halâs edüp niçe binini kâfiristânlara gönderüp niçe yüzünü köylerindeki zindânlarında haps etdikleri ma‘lûmumuz olmuş idi, ammâ ellerinden almak muhâl-ender-muhâl. Hemân Cenâb-ı Bârî azametiyle anları dahi esîrlikden halâs ede.
EÇS VIII 337a
Ba‘dehu bu mezkû[r] Kolorya köğünden kalkup yine Manya kurâları içre mukaddemâ tahrîr olunan kurâlar içre üç gün gerüye gidüp,
EÇS VIII 337a
Menzil-i kal‘a-i Zarnata'ya dâhil olup Alî Paşa efendimize buluşup halâs etdiğimiz ümmet-i Muhammed esîrlerinin yüz yetmiş adedin dahi selâmetle Alî Paşa'ya teslîm edüp Alî Paşa-yı Hâtem-i Tay cümle esîr-i ümmet-i Muhammedler[e] birer kat libâslar ile onar altun ihsânlar edüp her biri birer cânibe vatan-ı aslîlerine giderken hakîre hayr du‘âlar edüp revâne oldular.
EÇS VIII 337a
Ba‘dehu Alî Paşa-yı âkıbet-endîş Zarnata kal‘asına iki bin aded yarar ve nâmdâr kul koyup ve cemî‘i cebehâne ve mühimmât [u] levâzımâtların müstevfâ görüp sene 1081 Rebî‘u'l-âhir'inin evvel Cum‘ası Hunkâr câmi‘inde edâ olunup hakîr savâbına kasd edüp müezzinlikler edüp Manya vilâyetinin yetmiş yedi pâre kurâların mâ-vaka‘ı üzre kefere başına harâclar ve köylerinin cümle evlerin tahrîr etdiğim defterleri Alî Paşa'ya verüp hakîre bir hil‘at-i fâhire geydirüp bir Manya kölesi ve iki aded Manya kızları ve bir küheylân at ve üç yüz Frengî altun ve üç yüz guruş dahi hüddâmlarıma birer çuka ve birer kumâşlar ile ihsân [u] in‘âmlar edüp buyurdular kim:
EÇS VIII 337a
"Evliyâ Efendi, bu kal‘anın fethi ve imâreti müjdesiyle seni der-i devlete kal‘a miftâhlarıyla gönderirim. Tiz bu kal‘anın hey’et-i eşkâli tasvîrin cümle der-i dîvârları ve dervezeleri ve tabyaları ve içinde amâr olan hânedânlarından câmi‘ ve mesâcid ve tekyeler ve hân ve medrese ve mektebleri ile dörd tabaka islâmbo[l] kâğıdına kal‘anın sûretin tahrîr eyle" dedikde hakîr bir hafta içinde cümle minvâl-i meşrûh üzre elvân boyalarla bir Freng-pesend kal‘a tahrîr etdiğim Hunkâr câmi‘ini gören ve sâ’ir hayâl-pesend amâristânların gören engüşt ber-dehen etdiler.
EÇS VIII 337a
Ve Hunkâr câmi‘inin mihrâbı üzre mermerde Karahisârî tarzı müzehheb hatt ile:
EÇS VIII 337a
âyetin ve minber üzre
EÇS VIII 337a
lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh
EÇS VIII 337a
İsm-i celâllerin ve bâlâda tahrîr olunan şikeste beste ve güfte târîhleri mermerler üzre hakîr yazup hakkâ ki sikke’i mermerde kazup kal‘a kapuları üzre koyup niçe yüz gûne âsâr-ı acîbeler edüp hakîrin inşâ etdirdiği tekyeme dükkânları vakf edüp tekyeyi gûyâ nûr etdim. Cenâb-ı Kibriyâ kabûl-ı dergâh ede.
EÇS VIII 337a
Ve eşkâl-i kal‘a tasvîrinde tahrîr olunan,
EÇS VIII 337a–337b
Târîh-i feth-i kal‘a-i Zarnata der-vilâyet-i Manyata: 337b
EÇS VIII 337b
Hamdü lillâh Hân Mehemmed Râbi‘in devrinde kim,
EÇS VIII 337b
Kandiye feth oldu feth ola ilâhî Malta,
EÇS VIII 337b
Mîr-i mîrânı Alî Paşa'yı serdâr eyleyüp,
EÇS VIII 337b
Emr edüp dedikde feth ola bilâd-ı Manyata,
EÇS VIII 337b
Asker-i deryâ-misâl ile gelüp meks eyledi,
EÇS VIII 337b
Çıkdı istikbâle ehl-i Manya ve Kalavrata,
EÇS VIII 337b
Bir Alî’lik eyleyüp feth etdi Manya mülkünü,
EÇS VIII 337b
Bârekallâh dedi kavm-i Yanya ve Kalavrata,
EÇS VIII 337b
Evliyâ bu feth içinde bulunup etdi du‘â,
EÇS VIII 337b
Âh edüp Manyalı dedi târîhin vây Zarnata.