İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 343a
Hâlâ bu kal‘a-i Aya Mavra Selîm Hân-ı Sânî tahrîrinde Kapudan paşa eyâletinde Aya Mavra beğinin tahtıdır. Beğinin hâss-ı hümâyûnu taraf-ı pâdişâhîden 4.000.000 akçedir. Ve 15 [ze‘âmet] ve cümle 354 aded tîmârdır. Alaybeği ve çeribaşısı vardır. Hîn-i seferde beği dörd pâre kalyeta ile cümle iki bin askerle sefer eşerdi. Şimdi ref‘ olup on pâre firkateleri vardır.
EÇS VIII 343a
Ve kapudan paşalara hâss-ı hümâyûn kayd olmuşdur. Ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi cümle (---) aded kurâlardır. Kadıya beher sene üç kîse, kapudan paşaya kırk yedi kîse hâsıl olur.
EÇS VIII 343a
Ve şeyhülislâmı ve nakîbü'l-eşrâfı ve a‘yân [u] eşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve kal‘a dizdârı ve cümle 1085 aded kal‘a neferâtları ve muhtesibi ve bâcdârı ve mi‘mâ[r] ağası ve mu‘temed ağası ve harâc ağası ve kapudan ağası ve şehir subaşısı ve 12 aded tuğ sâhibi kal‘a ağaları vardır.
EÇS VIII 343a
Ve kal‘ası Rûmeli kenârı ile Lefkada nâm bir ada deryâsının mâbeyninde bir sığ ve kumsal deryâda cezîre-misâl karadan ağaç ve taş cisirlerle ubûr olunur kal‘adır, kaya üzre değildir, kendüsi ve dîvârları alçak binâ olunmuşdur. Sene (---) târîhinde Selîm Hân-ı Sânî ibn Süleymân Hân bu kal‘anın taşrasına müceddeden bir kat sedd-i İskender-misâl bir kal‘a dahi inşâ etdikde şekl-i muhammes bir seng-i tırâş kal‘a-i savaş-ı perhâş binâ etmişdir kim gûyâ sedd-i Kahkahâ'dır kim Şeddâdî rıhtım tula ve horasânî sedd-i metîn kal‘a-i kavîdir. Girdâ-gird cirmi kâmil bin beş yüz adımdır. Dîvârının kaddi yigirmi zirâ‘ âlîdir ve yedi arşın arîzdir kim ellişer ayak enli kalın dîvârdır.
EÇS VIII 343a
Ve cümle üç aded kapuları vardır. Evvelâ kal‘anın şarkında göl tarafında Şehîd[lik] varoşundan kal‘aya girirken handak üzre asma makaralı cisirden içeri iç kal‘adır kim tâ binâ-yı Freng'den kalmış bir kapudur kim şimâle nâzırdır, ammâ iki kat metîn {üçer kat} demir kapulardır. Taşra kal‘a dîvârı Selîm Hân-ı Sânî'nin binâsı olup iki kat metîn dîvârlı kal‘adır. Bunun dahi bir kapusu cânib-i kıbleye mekşûfdur, ammâ dörder kat metîn kapular olup mâbeynlerindeki dîvârlarda cümle âlât-ı silâh âlât-ı harb ile memlû olup cümle bevvâbân nigâhbânlar pür-silâh bu kapular mâbeynlerinde dîdebânlık ederler. Ve bir kapu dahi küçük uğrın kapudur, ammâ hâs u âmm kapusu değildir. Bununla üç aded kapuları var ammâ ikisi şâhrâhdır.
EÇS VIII 343a
Ve cümle bu kal‘a vücûdunun etrâfında tokuz aded tabya-i azîmleri vardır kim her biri birer gûne sedd-i Ye’cûclardır.
EÇS VIII 343a
Ve cümle dâ’iren-mâdâr bin altmış aded dendân-ı bedenlerdir. Niçe yerde ebrâclar üzre karavulhâneleri ve bir serâmed mehterhâne kullesi vardır.
EÇS VIII 343a
Ve kal‘a içinde cümle iki yüz aded kiremit ile mestûr beşer altışar kat kârgîr binâ kefere asrından kalmış hâne-i ma‘mûrlardır, zîrâ bu kal‘a muhâsara ile alınup berbâd olmadan vere ile verildiğinden evleri gâyet ma‘mûrdur. Lâkin havlısız daracık ve sokakları ensiz ve dıyk ve muzlim şâhrâh[la]rı var ammâ cümle serâpâ bayâz taşlar ile döşeli pâk kaldırımlı tarîk-i âmmlardır kim aslâ bâğçeli evler yokdur.
EÇS VIII 343a
Ve cümle üç aded mahallâtlardır. İç kal‘a mahallesi ve Paşa mahallesi ve Hunkâr mahallesi var.
EÇS VIII 343a–343b
Ve cümle sokak başlarında tarîk-i âmma nâzır olan evlerde cümle mazgal delikleri olup hîn-i muhâsarada her evden düşmanlara tüfeng 343b ururlar, gâyet cebehâneli evlerdir.
EÇS VIII 343b
Ve kal‘a-i semenderdir kim cümle sağîr ü kebîr yüz toksan altı pâre şâhâne ve serâmed topları var. Cebehânesi ve gılâl anbârları ve her hânedânda su sarnıçları mukarrerdir.
EÇS VIII 343b
Ve cümle beş aded salât-ı cum‘a edâ olunur kârgîr minâreli câmi‘leri var. Evvelâ Hunkâr câmi‘i, kenîseden bozmadır. Ve çârsû içinde eski câmi‘ ve iç kal‘a câmi‘i var.
EÇS VIII 343b
Mâ‘adâ cümle yedi aded zâviyelerdir. Evvelâ hisârpîçe arasında iki kat asma ağaçdan iki kat cisirlerden ubûr olunup lonca nâm mahal yerinde iki kapu mâbeyninde câmi‘-misâl bir yeni mescid binâ olunmuş, gâyet latîf ma‘bedgâhdır ammâ tahtadan binâ olunmuşdur. Bu mescid kapusundan taşra büyük varoş tarafına gidilir.
EÇS VIII 343b
Ve kal‘aya Rûmeli tarafından bir taş binâ cisr ile ve bir ağaç cisir ile kal‘aya duhûl olunur üç yerden boğazlardır.
EÇS VIII 343b
Ve kal‘a içinde cümle bir aded medrese-i tâlibân vardır.
EÇS VIII 343b
Ve cümle iki aded mekteb-i sıbyân vardır. Ve cümle bir aded tekye-i dervîşân vardır.
EÇS VIII 343b
Ve cümle bir aded kesîf hammâm-ı nâpâki vardır.
EÇS VIII 343b
Ve cümle bir aded hâncuğazdır ammâ tertîb üzre dükkânları yokdur.
EÇS VIII 343b
Ve cümle derûn-ı hisârda altı aded çeşme-sârlardır. Cümleden Ahmed Ağa çeşmesi mükellef ve her dem cârîdir. Cümle suları Lefkada cezîresinden deryâ içre su kemerleriyle kal‘aya gelir.
EÇS VIII 343b
Bu Ahmed Ağa çeşmesinin târîhi böyledir:
EÇS VIII 343b
Ol sehâ kânı Ahmedi hem-kâm,Etdi bir çeşme hayli hoş-endâm,Sâline dedi Serverî târîh,Cennetin aynı selsebîl fi’n-nâm.Sene 1028.
EÇS VIII 343b
Der-beyân-ı sitâyiş-i taşra varoş: Büyük varoş kapusundan taşra Lef[ka]da cezîresi tarafındaki büyük varoşa ibtidâ giderken kal‘a kapusunun garb tarafındaki handak üzre elli adım asma ağaç köprüyü ubûr edüp dâ’iren-mâdâr cümle handakları deryâ suyuyla leb-ber-leb olup cisirden taşra büyük varo[ş] bir düz kumsal pâk yerde cümle üç yüz aded kiremitli ve havlılı ve câ-be-câ bâğçeli cümle vâsi‘ evlerdir. On aded hâneleri müselmânlardır. Mâ‘adâ büyûtları dâr-ı müşriklerdir.
EÇS VIII 343b
Ammâ cümle tahta binâlı olup aslâ kârgîr binâ evler yokdur. İntihâ-i serhad olmak ile ahâlî-i kal‘a bu varoşda kârgîr binâ evler yapmağa mâni‘ olurlar, zîrâ ihtimâldir, düşman gelüp bu varoşu alırsa "Kârgîr binâlı evlerin içine düşman girüp kal‘ayı meterise alup zebûn etmeyeler" deyü ol mülâhaza ile bu varoşda kârgîr binâ evler yapdırmazlar. Ancak çârsû içinde bir tahtadan mebnî câmi‘ vardır. Minâresi dahi tahtadır.
EÇS VIII 343b
Ve cümle yüz aded dükkânlardır. Ekseriyyâ attâr ve pâbuççu dükkânları çokdur kim siyâh Freng pâbucu dikerler. Mahkeme ve Kapudan paşa kâ’immakâmının sarâyı bundadır.
EÇS VIII 343b
Bir tekye ve bir mekteb ve bir mescid ve iki aded hânları var, gayri âsâr-ı binâdan şeyler yokdur. Hattâ bu varoşun iki tarafında şarkî ve garbîsi sığ deryâdır.
EÇS VIII 343b
Bu varoş hemân bir ince dil gibi bir kumsal yerde iki yüz elli adım tavîl bir burunda vâki‘ olmuş varoşdur kim cümle dörd aded çeşmeleri ve yedi aded kenîsecikleri ve yedi aded Rûm portoyorozları ya‘nî şehir kethudâları vardır. Ammâ meyhâneleri gâyet çokdur kim cümle kal‘a levendâtları şeb u rûz davul ve zurna ile meyhânelerde ayş u işretler edüp bir sâz [u] söz ve hây hûy hengâmedir kim gûyâ Cezâyir vilâyetidir.
EÇS VIII 343b
Hakkâ ki yine bir cezîre-i bî-amân olduğundan gâzîlerinin her etdiklerine bakmayup dâ’imâ müsâmaha ederler, zîrâ bir alay gâzîyân-ı mücâhidân firkateci yiğitleridir kim cümle sağîr ü kebîrlerinin evzâ‘ [u] etvârları ve cümle libâsları Cezâyirli gibi başlarında kırmızı fes ve parankona kırmızı göğüslükler ve bağır yelekleri ve muhattem harîr kuşaklar ve bellerinde çatal bıçaklar ve ellerinde balta ve nacaklar ve beyâz dimiler geyüp baldırları çıplak gezüp ayaklarına siyâh fillar ve arkalarında nişaburnus ve gûnâ-gûn kapudlar ve kırmızı ihrâmlar ile reftâr edüp ayş u tarab ederler.
EÇS VIII 343b
Ammâ bu Aya Mavra yol uğrağı yer olmamak ile halkının garîb ü gurebâları sâ’ir diyâr halkıyla hüsn-i ihtilâtları yokdur, ammâ gâyet bahâdır ve şecî‘ ve yarar dilâver erlerdir kim bunlar Frengistân'ın gözlerine diken olmuşlardır. Bunların dahi lisânları Urûmca çalup fasîh ü belîğ Rûm lisânı ve Freng zebânı tekellüm ederler. Lâkin hevâsı sakîldir. Cezîre yerdir, her bâr gâzîleri firkatelere süvâr olup Dib Frengistân'ı urup mâl-ı ganâ’imleriyle mansûr u muzaffer Aya Mavra'ya gelüp gazâ mâlların bahş-i kalenderî edüp tâ müflis mendebûr olunca ayş [u] ışret edüp yine sefere giderler. Kâr [u] kisbleri budur ammâ gâyet musallî yiğitleri vardır.
EÇS VIII 343b
Der-şehrengîz-i cezîre-i Lefkada
EÇS VIII 343b
Lefkada dahi derler. Lisân-ı Rûm'da Lefkada (---) (---) demekdir. Bu Aya Mavra varoşunun kıblesinde vâki‘ olup dağlı ve bâğlı ve bâğçeli âb-ı hayât sulu ve âb [u] hevâsı latîfli cezîredir.
EÇS VIII 343b–344a
Ammâ bu Lefkada Aya Mavra'nın 344a kıblesi ve lodos cânibine vâki‘ olup iki mîl Aya Mavra'dan alarkadır. Lâkin bir âdem ayakların sığayup iki mîl sığ deryâyı geçmek mümkindir. Ammâ cümle halk Aya Mavra'dan Lefkada cezîresine piyâdece üç yüz altmış altı aded alçak gözlü su kemerleri köprüleri üzre yürüyüp Lefkada'ya varup gelirler. Bu adanın cirmi cümle (---) mîldir. Bunda dahi bâğ u bâğçe bî-hisâbdır. Cümle Aya Mavra a‘yânlarının bâğları bundadır, zîrâ gâyet mahsûldâr yerdir.
EÇS VIII 344a
Varoş-ı Lefkada: Cümle yedi yüz aded kiremitli hâne-i ma‘mûrlardır, ammâ cümle Rûm keferesi evleridir. Câ-be-câ dükkânları ve yigirmi aded kenîseleri ve
EÇS VIII 344a
vardır. Ve gâyet teferrücgâh yerleri çokdur.
EÇS VIII 344a
Bu adada cümle yigirmi pâre ma‘mûr kefere kurâları var kim cümle kapudan paşa hükmünde olup Aya Mavra kazâsı nâhiyesidir kim cümle bâğ-ı Sudak-misâl ma‘mûr kurâlardır.
EÇS VIII 344a
Bu Lefkada'nın keşişleme tarafında bir hudâyî limanı var Portofigo derler. Lisân-ı Rûm'da incir limanı demekdir. Hakîkatü'l-hâl inciri cihânı dutmuşdur.
EÇS VIII 344a
Ve ağaçları arasından bir âb-ı hayât su kaynayup çıkar. Yaz u kış suyu bulunur. Aya Mavra'nın suyu bu mahalden bir ince top menzili sığlık deryâ içre Şeddâdî kemer-binâlar ile şehre su gider. {Lefkada'dan berü 4 sâ‘atlik yerden gelir.} Aceb hayrât-ı azîm temâşâgâhdır. Kâfir zamânından kalmış derler ammâ Selîm Hân-ı Sânî karındaşı Sultân Cihângîr'in mâlıyla bu kemerleri binâ etmişdir kim görmeğe muhtâcdır.
EÇS VIII 344a
Ve Lefkada ile kal‘a mâbeyni sığ deniz içinde Pelama derler bir yerlü kaya vardır ve adadan kal‘aya üç yerden boğazlar vardır. (Bunlar dahi) bunlardan dahi ağaç cisirler ile geçilir. Gerçi üç aded haşeb cisirlerdir ammâ asıl büyük boğaz kal‘a dibindeki cisir altındadır. Mâ-bâkî cisirlerin altları ve gayri yerleri sığacık deryâdır kim kazıklar üzre sandûkalar çatup içlerin toprak doldurup kenârdan Lefkada'ya gitmeğe yol eylemişler.
EÇS VIII 344a
Ammâ kal‘a dibindeki boğazın asma makaralı ağaç köprüsü var. Kaçan gemiler geçerken cisri makaralar ile asakorlar, gemiler ve firkateler ve kayıklar beri öte geçüp yine cisirleri ipler ile yerine endirirler. Ammâ bu cisir altından gemiler geçdikden sonra ol göl gibi sığlar içre eğri büğrü giderken sırıklar ile sığları yoklaya yoklaya gitmek gerek.
EÇS VIII 344a
Ve dahi kal‘anın yıldız tarafında bir liman-ı hudâyî dahi vardır, Dimata derler. Büyük gemiler varmağa kâbil yerdir. Bu limandan Pireveze'nin kal‘ası yıldız rûzgârı üzre tokuz mîldir.
EÇS VIII 344a
Ba‘dehu cemî‘i guzât ile vedâlaşup cümle gâzîleri firkatelerine süv[â]r olup fermân-ı pâdişâhî getirdiğimiz üzre Manya imdâdına gitdiler. Bu hakîre kal‘a dizdârı bir mükemmel firkate donadup cümle atlarımız ve huddâmlarımız ile "Tevekkülen alallâh" deyüp muvâfık eyyâm-ı müsâ‘id ile 9 mîl yeri tarfetü'l-ayn içre gidüp,