İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 345a
Loroz çiftliği: Yanyalı Bebr Paşa'nındır. Anda bî-mecâl mihmân oldukda bizim önümüz sıra katl olunan keferenin katli haberi gelüp keşfine şerî‘at tarafından âdemler gitdi.
EÇS VIII 345a
Ol gece çiftlik kethudâsı Hasan Ağa dahi merhûm olup hakîr gasl edüp defn edüp ale's-sabâh Lokoz'dan kulağızlar alup cânib-i şarka Loroz değirmenlerin ve bir vîrân kal‘ayı geçüp ve Şahin Beğ'in Kanra(?) nâm çiftliğin geçüp (---) sâ‘atde kayalı dağlar dibinden ubûr edüp ormanları geçüp,
EÇS VIII 345a
Evsâf-ı fütûhât-ı kal‘a-i Roğoz
EÇS VIII 345a
Rûm kralları binâsıdır. Sene (---) târîhinde Gâzî Evrenos Sultân Mehemmed Hân-ı Ebü'l-feth asrında Venedik küffârının derûn-ı kal‘ada karârları firâra mübeddel olup feth olmuşdur kim hâli üzre bırakmışlardır. Kal‘ası Pireveze deryâsı kenârında bir topraklı bayır üzre şekl-i muhammes bir Şeddâdî binâ bir kal‘a-i ra‘nâ olup dâ’iren-mâdâr cirmi bin adımdır ammâ taşrası vîrândır. Lâkin iç kal‘ası ma‘mûrdur, ammâ dizdârı ve neferâtları yokdur. Ancak içinde bir kaç ma‘mûr çiftlikleri vardır kim bu çiftliklerde âzâdlı siyâh zengî Arablar sâkin olurlar. Bu kal‘a dahi Yanya sancağı hudûdu olup bu kal‘anın şark tarafına iki bin adım karîb,
EÇS VIII 345a–345b
Cisr-i Roğoz: Bir göz bir pül-i ra‘nâdır ammâ Hersek 345b sancağında Mosdar köprüsünden sehel alçakdır kim kaddi kâmil elli arşındır ve gâyet ensiz cisirdir kim üzerinden âdem geçmeğe havf eder, zîrâ bir kulaç enlidir. Âdem aşağı bakmağa cür’et edemez. Altından nehr-i Revani cereyân eder, tâ şehr-i Yanya ve şehr-i Aydonat dağlarından gelüp Pireveze deryâsına mahlût olur, ammâ kırk arşın derin olup gâyet deli cereyân eder.
EÇS VIII 345b
Andan bir sâ‘at şarka gidüp karye-i Hilkadis, anı geçüp sâfî sahrâlar içre ma‘mûr kurâlar ubûr edüp andan nîm sâ‘at yine semt-i şarka gidüp,
EÇS VIII 345b
Karye-i imâret: Kırk hâneli ve bâğ u bâğçeli Fâ’ik Paşa vakfı olup müselmân köyüdür. Hân ve câmi‘ ve imâret ve medrese cümle Fâ’ik Paşa hayrâtıdır kim gâyet mesîregâh bâğ-ı İrem-misâl yerdir, ammâ câmi‘i ve gayri âsâr-ı binâları cümle kiremitlidir. Ve matbah-ı dâru'z-ziyâfesinde cemî‘i âyende vü revendegânlara ni‘meti subh u mesâ mebzûldür.
EÇS VIII 345b
Andan nehr-i Narda-i azîmi geçmeyüp nehir kenârınca dahi aşağı dolaşup bir sâ‘atde Fâ’ik Paşa'nın on üç göz Şeddâdî ibret-nümâ evce berâber kantarasından ubûr etdik, ammâ ortadaki gözü gâyet yüksek olup ve ziyâde enli pül-i azîm olup elli arşın âlî ve tûlu cümle bir başından bir başına sekiz yüz adım köprü-yi musanna‘dır kim dörd aded gözleri yüzer adım enlidir. Bu cisrin üstünden iki araba yan yana geçmek mümkindir. Altından nehr-i Narda cereyân eder, tâ Tırhala ve Kalabakkaya dağlarından gelüp bu cisirden ubûr edüp Pireveze körfezine mahlût olur.
EÇS VIII 345b
Bu cisirden ubûr edüp iki başında birer sâ‘atlik yol kaldırım vardır ve iki cânibleri serâpâ bâğlardır kim limon ve turuncu olur.
EÇS VIII 345b
Bu cisirden bin adım şimâle kaldırım üzre gidüp bâğ-ı İremleri ve ma‘mûr kurâları ve çiftlikleri geçüp,
EÇS VIII 345b
Der-tavsîfât-ı kal‘a-i köhne-binâ hisâr-ı üstüvâr-ı Narda
EÇS VIII 345b
Sebeb-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---). Binâsı Tırhala sâhibi (---) (---) kralın binâsıdır. Sene (---) târîhinde Venedik elinden Sultân Bâyezîd-i Velî asrında be-dest-i büyük Gâzî Evrenos fethidir. Yanya sancağı toprağında hâss-ı hümâyûn hükûmetidir. Ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi (---) aded kurâlardır.
EÇS VIII 345b
Kal‘ası leb-i deryâdan bir sâ‘at şimâl tarafına bir kayalı ve alçak dağ dibinde şekl-i murabba‘ bir Şeddâdî seng-i tırâş bir kal‘a-i savaş-ı perhâşdır kim kıbleye nâzır bir kapusunun atebe-i ulyâsı kemerinin iç yüzünde bir mefret balık kemiği maslûb alâmeti var büyük demir kapudur.
EÇS VIII 345b
Ve iç kal‘ası kapunun solunda şehre nâzır olup içinde kırk aded kiremitli hâneleri ve Bâyezîd-i Velî câmi‘i var. Dâ’iren-mâdâr cirmi iki bin altmış aded adımdır. Bu kal‘anın şimâl ve yıldız tarafları Narda nehri ihâta etmişdir. Maşrık ve kıble ve cenûb tarafları varoş-ı azîmdir. Kal‘ada kârgîr minâreli ve serâpâ kiremitli Bâyezîd Hân câmi‘i ve hareminde medresesi var.
EÇS VIII 345b
Bu iç kal‘a kara tarafında şehre nâzır kat-ender-kat kral sarâyı var. İçinde ancak dizdâr sâkin olur. Bir harâb mescidi var ammâ aslâ kal‘a içinde dükkânları yokdur.
EÇS VIII 345b
Ve sokakları cümle zâtî(?) beyâz yalçın kaya kaldırımdır.
EÇS VIII 345b
Ve esâs-ı dîvârı dahi seng-i hârâ üstünde olup sokak aşırı bir namâzgâhı var, aslâ ağaçlar dikili değildir, hemân bir çemenzâr u lâlezâr musallâ-yı ferahfezâdır.
EÇS VIII 345b
Bu kal‘a dâ’iren-mâdâr iki kat olup handakları ancak garb tarafındadır. Gayri taraflarında handak yokdur.
EÇS VIII 345b
Ve cümle on sekiz aded kulleleri var. Kıblesi tarafındaki varoşunun aşırısında havâle dağları var.
EÇS VIII 345b
Sitâyiş-i taşra varoş-ı Narda: Cümle kâmil iki bin aded kiremitli bâğlı ve bâğçeli ve âb-ı hayât sulu havz u şâzrevânlı ve cümle fevkânî ma‘mûr u mükellef evlerdir.
EÇS VIII 345b
Ve cümle on yedi aded mahallâtlardır, ammâ ancak üç adedi müselmân mahalleleridir. Dördü Yahûdîlerdir. On adedi Rûm kefereleridir. Ermenî ve Freng aslâ yokdur ammâ Latin kefereleri çokdur.
EÇS VIII 345b
Ve cümle altı aded cevâmi‘-i imâretgâhdır. İki câmi‘i kal‘a içindedir, ammâ çârsû başında kiremitli ve kârgîr minâreli Sultân Bâyezîd-i Velî câmi‘i fevkânî olup gâyet cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir. Musallâsı haremindedir.
EÇS VIII 345b
Ve şehrin cenûb tarafı ucunda Tekye câmi‘i müferrihdir. Ve (---) (---) câmi‘i kâr-ı kadîmdir.
EÇS VIII 345b
Andan cümle 9 aded mesâcidhâ-yı mü’minâtlardır. Cümleden Yûsuf Beğ sarâyı kurbunda Baba mescidi ve Dizdâr mescidi vardır. Bu şehir içre aslâ kurşum örtülü binâlar yokdur.
EÇS VIII 345b
Ve cümle üç aded medrese-i sûhtegândır. Cümleden Bâyezîd Hân medresesi ma‘mûrdur. Ve cümle beş aded mekteb-i sıbyândır.
EÇS VIII 345b–346a
Ve cümle üç aded hânkâh-ı dervîşânları var. Cümleden Tekye câmi‘i 346a hânkâhı ma‘mûrdur.
EÇS VIII 346a
Ve cümle bir aded hân-ı tüccârânı var. Bâyezîd Hân câmi‘inin yol aşırısına vâki‘ olmuş bir hân-ı azîmdir. Bu hânın kapusu önünde,
EÇS VIII 346a
İbret-nümâ sâ‘at kullesi: Hânın yol aşırısında bir serâmed sâ‘at kullesidir kim çanı gâyet büyükdür. Kâmil bir sâ‘at yerden sadâsı istimâ‘ olunur. Bir çarhlı olup yigirmi dörd sâ‘at devr eder. Gâyet musanna‘dır kim böyle bir çarhlı sâ‘at bir diyârda yokdur.
EÇS VIII 346a
Ve cümle (---) aded hammâmdır. (---) (---) Ve cümle 400 aded dükkândır. Bıçakçısı ve pâbuççusu çokdur, ammâ kârgîr binâ bezzâzistânı yokdur, lâkin yine her metâ‘ tuhaf bî-nihâye bulunur. Kahvehâneleri kal‘a dibindedir.
EÇS VIII 346a
Ve ba‘zı sokakları kaldırımlıdır ve bu şehir kumsal yer olmak ile çok yerleri kaldırımsızdır.
EÇS VIII 346a
Bu şehir kayalı ve kumsal yerler olmak ile aslâ çeşmeleri yokdur. Cümle bin yüz aded âb-ı hayât lezîz kuyulardan nûş ederler. Şehir içre cereyân eden nehr-i Narda âb-ı hayâtdır, ammâ ahâlî-i vilâyet "Sakîl sudur" deyü andan içmeyüp çâh-ı mâ içerler, zîrâ hevâsı sakîldir.
EÇS VIII 346a
Sâhib-i tab‘ olanları yaylağa çıkarlar, zîrâ şehrin kıblesi ve şarkîsi alçak ve beyâz yalçın kayalar arasına vâki‘ olmuş şehirdir. Anıniçün halkının reng-i rûyları birez saruya mâ’illerdir. Ekseriyyâ bâde kuvvetiyle zindedirler.
EÇS VIII 346a
Ve cümle on bir aded kilisaları vardır, ammâ cümleden şehrin cenûb tarafı hâricinde bâğçeler içinde Mihal kral-ı dâll kenîsesi gâyet büyük kubâblı binâ-yı musanna‘dır kim içinde elli aded ruhbânları ve hücreleri vardır. Ve Yûsuf Ağa sarâyı kurbunda Patrik kenîsesi dahi binâ-yı garîb(dir) ü acîbdir kim gâyet ma‘mûr u müzeyyen olup şehir içre niçe yü[z] evkâfları var, cümle Frengistân'dan nezerâtları gelüp iki yüz kadar papasları cemî‘i âyende vü revendegânlara hidmet edüp ni‘met yedirirler.
EÇS VIII 346a
Ve bu kiliseden şehir müftüsü ve nakîbü'l-eşrâfı ve yüz elli akçe pâye ile kadısı ve şehir hâssının ağası ve kal‘a dizdârı ve yetmiş aded kal‘a neferâtları ve muhtesib ağası ve gayri şehir hâkimleri cümle bu kenîsenin evkâfından himâye ulûfesi alırlar. Meşhûr-ı âfâk bir bıtrîk deyridir.
EÇS VIII 346a
Ve bu şehr-i Narda zamân-ı Feylekos'da şehr-i azîm imiş. Niçe kerre yüz bin aded binâ-yı azîm ve niçe bin yerde âsâr-ı kadîmleri var.
EÇS VIII 346a
Der-vasf-ı ni‘met-i me’kûlât [u] müsmirât [u] meşrûbât: Cümleden güzîde memdûhu bir vukıyye gelir feyz nârı ve lüffân nârı olur kim Acem diyârında ve (Kara) Ferecik şehrinde böyle dânedâr âbdâr nâr ancak olup dağı ve taşı nâr ağaçları müzeyyen etdüğinden sebeb-i tesmiyesi Narda olmuşdur. Ve limonu ve nârenci ve inciri ve zeytûnu ve bâğ u bâğçesi birer konak yer cihânı dutmuşdur. Rûmeli diyârına cümle nâr ve limon ve turunc bundan gider.
EÇS VIII 346a
Der-kâr [u] kisb-i ehl-i işgâlât: Ekseriyyâ halkının kâr [u] kisbleri ticâretdir. Bâğlarının mahsûlü olan şarâbların vilâyet vilâyet götürüp satarlar. Ve beyâz bakır kavunu dahi memdûh-ı âlemdir.
EÇS VIII 346a
Der-hisâb-ı ekâlîm-i büldân: Be-hükm-i ilm-i usturlâb bu şehir ıklîm-i sâlisin nısfında bulunup arz-ı beledi harfeyn-i letâdır ve tûl-ı nehârı harfeyn-i nehdir. Kıblesi cenûb cânibine olan hatt-ı nısf nehârdan cenûb cânibine olan maşrık cânibine otuz tokuz derecedir.
EÇS VIII 346a
Der-beyân-ı ibret-nümâ-yı cebel-i Narda: Şehr-i Narda'dan cânib-i şimâle nısf merhale gidüp nehr-i Narda üzre tâ kâfir zamânından beri bir derk-i esfel-vâr bir derenin iki tarafındaki evc-i âsımâna ser çekmiş bir kayadan bir kayaya iki kat yan yana çekilmiş âdem uyluğu kalınlığı demir zencîrlerden bir köprü edüp zencîrler üzre yaban asmasından çitler örüp bir musanna‘ cisir olmuş. Üstünden her bâr benî âdem geçer ammâ ol âdemlerin zehresine aşk olsun kim ödleri çatlayup helâk olmazlar, zîrâ âdem aşağı baksa gözü kararır kim gûyâ çâh-ı gayyâ ve derk-i esfeldir. Bu diyârın halkı alışup bir köyden bir köye gitmeğe aşağı dereleri bir günde dolanmayup bir ânda bu cisr-i silsileden geçüp Kalabakkaya'ya ve Tırhala şehrine giderler. Ammâ rûzgâr urdukça bu zencîr cisir salıncak gibi salınır, lâkin hemân benî âdem ubûr eder. Yohsa at ve katır ve sığır ve câmûs geçemezler, ammâ bu hakîr-i pür-taksîr gördüm ki bir sürü koyun geçdiler.
EÇS VIII 346a–346b
Bu cisrin tûlu iki bin elli adımdır. 346b Zencîrlerin iki başları iki taraf kayalarında mermer amûd-ı müntehâlara bağlıdır. Bu cisrin ta‘mîr ü termîm muhâfazasına dâ’imâ bir köy halkı me’mûrlardır.