İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 356b
Budin serhaddinde nehr-i Tuna kenârında kal‘a-i Üstürgon-ı meshûn mukâbelesinde bir dahi Depedelen kal‘ası var. Lâkin ol Depedelen palanka çit kal‘adır, ammâ bu seng binâ bir kal‘a-i ra‘nâdır. Sene 897 târîhinde Sultân Bâyezîd-i Velî asrında Gedik Ahmed Paşa fethidir.
EÇS VIII 356b
Âsî Arnavud Venedik Frengiyle bir olup bu kal‘a içine kapanup guzât-ı müslimîn dahi kal‘aya havâle tabyalar yapup kal‘a içindeki küffârların depelerin deldikleriyçün bu kal‘aya ba‘de'l-feth "Depedelen" deyü tesmiye etdiler. Hâlâ Avlonya sancağı hâkinde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe kazâdır.
EÇS VIII 356b
Nâhiyesi cümle seksen pâre kurâlardır ammâ çoğu Pogonya dağlarında âsîlerdir. Gayri hâkimleri aslâ yokdur, ammâ kal‘a dizdârı ve cümle yüz aded kal‘a neferâtları vardır.
EÇS VIII 356b
Kal‘ası Ergiri nehrinin kenârında evc-i âsımâna berâber bir yalçın kaya üzre bir bayırlı düz yerdedir. Hîn-i muhâsarada top-ı kûblar ile kal‘ası münhedim olduğundan ta‘mîr ü termîme imkân olmağa iktidârı olmayup anın taşı ile ana karîb yine ol bayırlar üzre sene-i mezbûrda Gedik Ahmed Paşa müceddeden şekl-i murabba‘ bir Şeddâdî-misâl seng binâ bir kal‘a-i zîbâ inşâ edüp gûyâ sedd-i Adn etmiş. Dâ’iren-mâdâr cirmi altı yüz adım bir küçük kal‘acıkdır, lâkin handakı yokdur, ammâ dîvâr gâyet kalın ve kırk arşın âlîdir.
EÇS VIII 356b
Ve cümle iki aded kapuları vardır, [biri] şarka ve biri yıldız tarafına nâzırlardır.
EÇS VIII 356b
Ve kal‘a içinde cümle kırk aded havlısız kırmızı kiremit örtülü küçük neferât evleridir.
EÇS VIII 356b
Ve ancak Bâyezîd-i Velî'nin bir küçük câmi‘i var ve bir alçak minâreciği var. Su sarnıçları ve cebehânesi ve darı ile memlû anbârı var. Kal‘a neferâtları şeb [ü] rûz âsî Porgonatlı Arnavudıyla ceng [ü] cidâl ve harb [ü] kıtâl ederler, zîrâ bu kal‘ayı Gedik Ahmed Paşa ceng-i azîm ile feth edüp hâlâ niçe bin şühedâlarımız Eski Depedelen kurbunda medfûnlardır.
EÇS VIII 356b
Ve bizim kelleler ile geldiğimizi kal‘a neferâtları işidüp alay ile hakîre istikbâle çıkup tüfeng şâdım[ân]larıyla kal‘aya girüp dizdâr ağa hânesinde sâkin olduk, ammâ garîb ü fakîr âdemlerdir. Vazîfe-i mu‘ayyenelerin Avlonya zifti ma‘deni emîninden alırlar. Atlarımızı ve ba‘zı refîklerimizi kal‘adan taşra varoşa kondurdular.
EÇS VIII 356b
Der-vasf-ı varoş-ı Depedelen
EÇS VIII 356b
Cümle iki yüz aded havlılı vâsi‘ evlerin cümlesi kayağan ve saz örtülü câ-be-câ bâğçeli evlerdir. Ve yıldız tarafındaki kapu önünde bir lonca cem‘iyyeti köşkü var.
EÇS VIII 356b
Ve cümle altı aded müfîd [ü] muhtasar dükkânları var. Ve cümle bir câmi‘i var.
EÇS VIII 356b
Ve hân u hammâm ve medrese ve mekteb ve gayri imâretden bir nişân yokdur, ammâ keçileri ve koyunları ve sığırları çokdur. Taşra varoş evleri kiremitlidir.
EÇS VIII 356b
Ve aşağı su kenârında bâğ u bâğçelerinde nârı ve inciri vardır, ammâ garb tarafında bu kal‘aya bir top menzili yerde havâleli dağları vardır.
EÇS VIII 356b
Ve bu Depedelen'den gayri yarar refîkler alup ale's-sabâh kalkup gidecek mahalde konağımızın kapusu önünde kal‘a kulundan iki yüz aded bahâdır çatal fitilli gâzîler bizim ile yola revâne olmağa mübâşeret etdiler. Hakîr eyitdim:
EÇS VIII 356b
"Gâzîler, nedir aslı silâhlanmışsız-a!" dedim. Anlar eyitdi:
EÇS VIII 356b–357a
"Vallâhi sultânım, dünkü gün siz(in) ceng edüp birkaç kâfirin başların alup niçesini dahi mecrûh etmişsiz, mel‘ûnların akrabâları bu gece şehre gelüp sizi bassalar gerek idi. Kal‘a içinde dizdâr hânesinde yatdığınızdan bir çâre edemediler. Ba‘dehu atlarınızı uğurlamağa çalışdılar, bizler vâkıf-ı esrâr olup sabâha dek sizi ve atlarınızı muhâfaza etdik ve cenâbınızı huzûrunuz uçurmayalım deyü size ve dizdârı haber etmedik. Şimdi ise bu başlar ile sizi bu kâfirler bu yoldan Avlonya paşasına selâmet götürmezler, ileride bir dar boğaz vardır anda sizi elbette beklerler. Biz bugün sizlerden ayrılmayup refîk oluruz" deyü 357a iki yüz aded pâk müsellah ve mükemmel yiğitler önümüze düşdüler.
EÇS VIII 357a
Hakîr dahi vâfir hazz edüp kal‘adan yokuş aşağı yola revâne olup hemân Ergiri nehr-i azîmin gemilerle karşu geçüp ol boğaz dedikleri mahal Ergiri nehrinin öte tarafında kalup karşu tarafda sarp dağlara 3 sâ‘atde çıkup,
EÇS VIII 357a
Karye-i Damiz: Bir derbend köyü ze‘âmetdir. Andan,
EÇS VIII 357a
Karye-i Kaşist: Bu kurâlar Ergiri nehrinin solunda kalup yıldız tarafına giden yoldur, ammâ biz beri tarafda emn [ü] emân olan Iskırapar kazâsı hudûduna girüp andan,
EÇS VIII 357a
Karye-i Marican andan karye-i Kılçoklar: Bu mezkûr üç pâre kurâlar mu‘âf müsellemler ve müsellimlerdir. Re‘âyâları Arnavud kefereleridir. Bu mahallerde azîm çiftlikler dahi vardır.
EÇS VIII 357a
Andan 3 sâ‘atde şarka gidüp,
EÇS VIII 357a
Der-teşrîfât-ı eşkâl-i sûr-ı dâr-ı karâr ya‘nî hisâr-ı ibret-nümâ-yı Iskırapar
EÇS VIII 357a
(---) (---) (---) (---) zamân-ı kadîmde Rûm keferesi binâsıdır. Lisân-ı (---) (---) (---) demekdir. Sene (---) târîhinde Ârnâbûd aşkıyâsı elinden Sultân Bâyezîd-i Velî asrında Gedik Ahmed Paşa feth edüp Avlonya sancağı hudûdunda yüz elli akçe kazâdır ve nâhiyesi kırk yedi pâre kurâdır. Yeniçeri ağalığından Kandiye'den çıkup İslâmbol'da kâ’immakâm olan İbrâhîm Paşa'nın şehridir. Kal‘a dizdârı ve elli aded neferâtları var. Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve gayri hâkimleri yokdur. Kal‘ası bir depe üzre havâleli ve bir kapulu ve cirmi bin adımlı bir küçük Şeddâdî binâ bir kal‘a-i ra‘nâcıkdır. İçinde cümle kırk beş aded kiremitli hâneleri ve bir Bâyezîd Hân câmi‘i vardır.
EÇS VIII 357a
Varoşu: Aşağıda yüz aded kiremitli bâğ u bâğçeli evlerdir. Âb [u] hevâsı latîf olup bâğçelerinde zeytûnu ve inciri cihânı dutmuşdur.
EÇS VIII 357a
Andan 2 sâ‘atde karye-i Vijkar andan bir sâ‘atde cânib-i garba,
EÇS VIII 357a
Karye-i Tırpan: Yeniçeri Hasan Ağa'nın bunda bir âlî içli ve tışlı mükellef haremli çiftliğ-i azîmi var. Âyende ve revendelere ni‘meti mebzûldür.
EÇS VIII 357a
Andan cânib-i garba meyyâl (---) sâ‘atde gidüp,
EÇS VIII 357a
Der-şürû‘ât-ı sitâyiş-i kal‘a-i Piremedi
EÇS VIII 357a
Lisân-ı (---) (---) demekdir. İbtidâ Rûm binâsıdır ve sene (---) târîhinde Gedik Ahmed Paşa fethidir. Dizdârı ve kırk aded merdüm-hisârı var ammâ kal‘a içinde dizdâr hânesinden gayri bir şey yokdur. Cirmi iki yüz adımdır. Kal‘a içre bir kaya üzre bir havzı var. İçinde gûnâ-gûn mâhîleri var. Garâbet anda kim bu yalçın kaya üzre bu havuza su nereden gelir kimse bilmez. Ve cemî‘i zamânda {aslâ suyu eksilmez.
EÇS VIII 357a
Aşağı varoşu: Cümle yüz elli aded bâğlı ve bâğçeli ve serâpâ kiremitli ve ba‘zısı saz örtülü evlerdir. Cümle bir küçük câmi‘i ve bir mescidi ve bir sûhte medresesi ve bir mektebi ve bir tekyesi ve bir hânı var ammâ hammâmı ve imâreti yokdur. Lâkin altı aded dükkâncıkları vardır. Ve birkaç ev hammâmları var hemcivârları olanlar girirler. Ve bu şehrin âb [u] hevâsı gâyet latîfdir. Bu Piremedi kazâsının kıblesi tarafında kazâ-yı Pogonya'dır.}
EÇS VIII 357a
Andan cânib-i garba yokuş aşağı (---) sâ‘atde gidüp,
EÇS VIII 357a
Karye-i Jotom: Lisân-ı Arnavudca'da (---) (---) demekdir. Bâğlı ve bâğçeli ma‘mûr karyedir kim Raba nehri cenginde suda gark olan Yeniçeri Ağası Mustafâ Paşa merhûmun köyüdür kim sarâyında kal‘a-misâl bir kulle-i azîm binâ etmiş.
EÇS VIII 357a
Ve bu kurânın karşusunda yarım sâ‘at yer dere aşırı Sultân Murâd ve Sultân İbrâhîm Hân vezîri katl-i şehîd olan Kara Mustafâ Paşa'nın köyü karye-i Lavdani sağımızda kalup ana karîb,
EÇS VIII 357a
Karye-i Roşinik: Köpürlü Vezîr Mehemmed Paşa'nın kasaba-misâl serâpâ kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı ve bâğlı ve bâğçeli cümle (---) aded hânedânlı rabta-i müzeyyendir. Bir ma‘mûr câmi‘i ve bir mescidi ve bir medrese-i sûhtegânı ve bir mekteb-i irfânı ve bir tekye-i dervîşânı ve bir nev binâ hammâm-ı cân-sitânı ve kifâyet mikdârı dükkânları var. Âb [u] hevâsı gâyet latîfdir.
EÇS VIII 357a
Andan yine karye-i Jotom'a gelüp andan bir sâ‘at yokuş aşağı yıldız tarafına gidüp,
EÇS VIII 357a
Karye-i Dobrona: Yüz elli aded evli bâğ-ı İrem-misâl kefere köyüdür. Bundan şehr-i Belgrad ayak altında garb tarafında nümâyândır.
EÇS VIII 357a
Andan garba yokuş aşağı bâğlar içre bir sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 357a
Der-ta‘bîrât-ı sevâd-ı mu‘azzam dâr-ı cihâd, ya‘nî kal‘a-i irem-âbâd, Belgrad-ı hurrem-âbâd
EÇS VIII 357a
Be-kavl-i müverrihîn-i Latin bu kal‘ayı ibtid[â] (---) (---) binâ edüp niçe divelden divele girüp âhır-ı kâr sene (---) târîhinde bizzât Bâyezîd Hân hilâfetinde Serdâr-ı mu‘azzam Gedik Ahmed Paşa Arnavud ile Rûm ve Bundukanî Frengi elinden feth etmişdir.
EÇS VIII 357a
Devlet-i Âl-i Osmân'da hâlâ (---) aded kal‘a-i Belgrad nâm sûr-ı benâmlar var. Evvelâ biri Tuna nehri kenârında Tuna Belgradı ve biri Budin serhaddinde Budin'e bir merhaleden ziyâdece ba‘îd Üstolni-Belgradı ve biri de hükm-i Âl-i Osmân'da Erdel Belgradı ve biri de bu dördüncü Arnavud Belgradı'dır kim hâlâ Süleymân Hân tahrîri üzre Rûmeli eyâletinde Avlonya sancak beğinin tahtıdır. Taraf-ı pâdişâhîden beğinin hâssı 229.000 akçedir ve erbâb-ı ze‘âmet 28 ve erbâb-ı tîmârı 489 dur.