İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 360b
Der-sûret-i icmâlât-ı dâr-ı emâniyye, ya‘nî sûr-ı üstüvâr-ı cihân-nümâ-yı kal‘a-i bâlâ Kanye
EÇS VIII 360b
İbtidâ bu kal‘a-i bî-hemtâ İşpanya kralı binâsıdır. Lisân-ı Talyanca ismi Pokrondar'dır. Sene (---) târîhinde asr-ı Sultân Mehemmed Hân-ı Ebü'l-feth'de be-dest-i Vezîr Koca Mahmûd Paşa fethidir. Ba‘dehu Venedik Bundukanî Frengi bu kal‘ayı istîlâ edüp sene (---) târîhinde Sultân Bâyezîd-i Velî asrında Venedik elinden be-dest-i Gâzî Küçük Evrenos Beğ muhâsara ile bu kal‘ayı döğe döğe içinde olan küffârlar vere verüp "Amân ne yeyelim?" deyü su’âl etdiklerinde Gâzî Küçük Evrenos Beğ "Kan yeyin" buyurduklarından ba‘de'l-feth bu kal‘aya Kanye derler. Anıniçün vech-i tesmiyesi Kanye kalmışdır. Hâlâ Avlonya sancağı hudûdunda vâki‘ olup bu kal‘adan aşağı leb-i deryâda garb tarafında Avlonya kal‘asının içindeki kazları ve tavukları cümle görünür.
EÇS VIII 360b
Bu kal‘a-i Kanye evc-i semâya ser çekmiş bir kal‘a-i serâmeddir kim bir topraklı ve küfeke taşlı bir kûh-ı bî-hemtâ üstünde şekl-i müselles Şeddâdî binâ bir kal‘a-i bâlâdır. Cirmi kâmil üç bin aded adımdır. Ve aslâ bir tarafında bir hatve kadar bir handakı yokdur, zîrâ etrâfı sengistân uçurum kayalardır. İçinde cümle üç yüz kiremitli hâne-i kârgîr binâlar vardır.
EÇS VIII 360b
Ve bir Sultân Mehemmed Hân câmi‘i vardır. Kiremit ile mestûr bir mevzûn minâreli câmi‘-i ma‘mûru var.
EÇS VIII 360b–361a
Ana karîb Gâzî Sinân Paşa sarâyı var, gâyet cihânnümâdır kim cümle Avlonya sahrâsı ve Körfez deryâsı ve yüz elli mîl ba‘îd Körfez deryâsı içre Körfez cezîresi ve Avlonya körfezi içi ve Dukat ve Porgonat körfezi içi ve kenârlarında (---) (---) kal‘ası (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) kal‘ası cümle bu Kanye kal‘asından nümâyândır, tâ bu mertebe zirve-i âlîde binâ olunmuş kal‘a-i Kanye'dir kim cihân ayak altında nümâyândır. 361a
EÇS VIII 361a
Ve bu kal‘anın üç kat kapuları var. Biri kıble tarafına nâzırdır kim ol tarafda olan varoşa açılır. Ve bir kapusu poyraz cânibine meftûhdur kim aşağı Avlonya kal‘asına gider yoldur. Ve biri dahi cenûb tarafındaki Küçük varoşa açılır, ammâ bu kapunun yanında iç kal‘adır kim anın bir kapusu şarka nâzır olup yine kal‘a içre açılır. Bu iç kal‘a içinde ancak yigirmi aded kiremit örtülü kâr-ı kadîm hâneleri ve gılâl anbârları ve cebehâneleri ve su sa[r]nıçları var.
EÇS VIII 361a
Ve bu iç kal‘a dîvârının taşrasında dîvâr dibinde aşağı Avlonya kal‘ası limanına nâzır dörd aded toplar var kim bir pâdişâh mâlik olmamışdır. Ve bir serhadd-i metînelerde misilleri yokdur. Bu topun birinde bir âdem içinde yaz u kış sâkin olup yorganı ve döşeği ve tanceresi ve kebesi cümle bir top içindedir. Hattâ bir sâhibü'l-hayr topun ağzına bir kapu etdirüp herîf-i zarîf topun ağzını hânesi gibi açup kapayup sâkin olur. El-hâsıl bir odadır, topda yatup kalkar.
EÇS VIII 361a
Ve bu poyraz tarafındaki kal‘a kapusu üzre bir beyâz çâr-kûşe mermer üzre celî hatt ile Sultân Süleymân bu kal‘ayı ta‘mîr ü termîm etdiğinin târîhi tahrîr olunmuşdur. Ve bu kal‘anın cümle sokakları eniş yokuşdur. Bunda aslâ çârsû-yı bâzâr ve hân u hammâm ve imâret yokdur, ammâ kal‘anın cenûb tarafındaki varoşda cümle üç yüz aded bâğlı ve bâğçeli ve kiremitli biri biri üzre havâleli kat-ender-kat kârgîr binâlı evlerdir.
EÇS VIII 361a
Bunda dahi çârsû-yı bâzârdan bir eser yokdur. Ancak Gâzî Sinân Paşa'nın bir müferrih câmi‘-i zîbâsı ve bir serâmed minâre-i ra‘nâsı ve bir aded tekye-i Hacı Bektaş-ı Velî'si var kim ol dahi Gâzî Sinân Paşa hayrâtıdır, ammâ Rûm u Arab u Acem'de meşhûr-ı âfâk bir kutb-ı istihkâk Hacı Bektaş-ı Velî hânkâhıdır. Erbâb-ı ma‘ârif-i ârif-i billâhdan fakr [u] fâka sâhibi cânları çokdur ve mahbûb-ı zîbâ köçekleri vardır kim mahbû[bu]'l-kulûblardır. Ve matbah-ı Keykâvus'unda ni‘metleri âyende vü revendelere mebzûldür, zîrâ evkâfı cümle dağlar ve bâğlar ve bâğçeler cümle anındır. Ve tekye civârında sâhibü'l-hayrât Gâzî Sinân Paşa bir kubbe-i âlîde cemî‘i akrabâ-yı ta‘allukâtları ile medfûnlardır. Rahmetullâhi aleyhim ecma‘în. El-hâsıl cihân-nümâ bir hânkâh-ı zîbâdır kim vasfında lisân kâsırdır.
EÇS VIII 361a
Ve bu Kanye kal‘asının cümle dörd yüz aded kulları ve dizdârı cümle Avlonya emîninden vazîfe-i mu‘ayyenelerin alırlar. Bu kal‘a kulunun dahi nısfın Manya muhâfazasına me’mûr edüp andan aşağı poyraz tarafındaki kapudan taşra çıkup yokuş aşağı 2 sâ‘atde enüp cihânı seyr ederek kâh atlı ve kâh yayan gidüp,
EÇS VIII 361a
Evsâf-ı cây-ı emân limaniyye, ya‘nî binâ-yı sedd-i Süleymânî kal‘a-i Avlonya
EÇS VIII 361a
Sene (---) târîhinde Avlonya körfezini Bundukanî Venedik'inden halâs içün Süleymân Hân fermân edüp "Leb-i deryâda bir avlu-misâl bir kal‘acık çevirin" deyü işâret buyurduklarından kal‘ayı binâ edüp Süleymân Hân'ın nutk-ı dürer-bârları üzre ba‘de'l-itmâm kal‘anın ismine "Avluya" derler. Sebeb-i tesmiyesi oldur kim defter-i hâkânîde Avlonya sancağı derler.
EÇS VIII 361a
Kânûn-ı kadîm pây-i taht-ı livâ budur, ammâ Belgrad vilâyetinin ortası olmağile tahtgâh Belgrad-ı behişt-âbâd olmuşdur, ammâ bu Avlonya kal‘ası Avlonya körfezi ve Dukat körfezi ağzında bir kumsal alçacık burunda şekl-i müsemmen ya‘nî sekiz köşeli ve Şeddâdî-misâl binâlı bir kal‘a-i müstahkem üstüvârdır kim hakkâ ki sedd-i Süleymân Hân'dır.
EÇS VIII 361a
Osmânlı kal‘a binâ edemez der[ler]. Eğre serhaddinde Segedin kal‘ası ve Özü serhaddinde Turla nehri kenârında Bender kal‘a[sı] ve bu Avlonya kal‘asın görmeyenler Âl-i Osmân nice kal‘a yapdıkların bilmezler.
EÇS VIII 361a
Bu Avlonya'nın dîvârı kâmil yigirmi arşın yüksekdir. Ve dîvârının her tarafının kalınlığı onar arşın enlidir. Ve sekiz aded köşelerinde sekiz aded tabya-i azîmleri var kim her biri birer sedd-i Ye’cûc ve sedd-i Me’cûc olup her birinde yedişer aded serâmed balyemez topları var. Bu toplardan mâ‘adâ aşağı yere berâber demir kapular içinde ejder-i heft-serler gibi arabalar üzre körfez ağzına nâzır deryâya berâber kırk yedi pâre serâmed şeşhâne ve burmalı ve kırmızı çuka örtülü balyemez topları var kim her birine âdem sığar toplardır. Dükeli zamânda tıkalı(?) ve ağızlı olup cümle hüddâmları şeb [ü] rûz topların yanında yatırlar.
EÇS VIII 361a–361b
Ve bu kal‘anın sekiz aded köşe- 361b -sinin bir köşesinden bir köşesine varınca yüz yigirmişer adımdır. Bu hisâb üzre Avlonya kal‘ası dâ’iren-mâdâr tokuz yüz adımdır. Ve içinde Sultân Süleymân Hân câmi‘i var. Ve tâ ortasında Süleymân Şâh kullesi var. Yedi kat serâmed gâyet musanna‘ kulle-i bâlâdır kim sâfî mutarraş seng binâ olup üstü kurşum örtülü külâh kubbedir, tâ zirve-i a‘lâsında mutallâ alemi vardır. Avlonya kal‘asının bu kulle iç kal‘ası olsa gerekdir. Gâyet metîn kulle-i bâlâdır kim gûyâ Selânik'de Kelemerye kullesidir, zîrâ anı ve bunu Süleymân Hân'ın Koca Mi‘mâr Sinân'ı binâ etmişdir.
EÇS VIII 361b
Bu kullede dizdârdan gayri kimesne sâkin olmayup cümle cebehâne ve sâ’ir mühimmât [u] levâzımâtlar ile tabaka memlûdur. Ve bu taşra kal‘a içre cümle üç yüz aded kiremitli bâğ u bâğçesiz ve havlısız dıyk evlerdir ammâ tarîk-i âmları vâsi‘dir, ammâ cümle alçacık tarz-ı kadîm yer evleridir. Bunda dahi çârsû-yı bâzârdan bir şey yokdur. Ve hân u hammâm ve imâret dahi yokdur.
EÇS VIII 361b
Ve cümle iki aded kapuları bu dervezelerin mâbeynleri sâfî cebehâne-i gûnâ-gûnlar memlûdur. Ve şeb [ü] rûz nigâhbânları ve dîdebânları mevcûdlardır. Bir kapusu şarka ve bir bâbı taraf-ı garba nâzırdır. Ve dâ’iren-mâdâr taşra handağı ellişer adım enli olup içi leb-ber-leb deryâdır ve bataklıkdır. Ve kapuların önlerinde cisirleri makaralı kantaralar olup her gece cisirleri kaldırup kal‘a kapularına zencîrler ile bağlayup kapuya siper ederler.
EÇS VIII 361b
Ve cümle sağîr ü kebîr beş yüz aded topları var. Ve dizdârı ve on iki aded ağaları ve cümle dörd yüz aded kulları var. Nısfını Manya vilâyeti muhâfazasına emr-i pâdişâhiyle me’mûr etdik. Ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdâr[ı] ve üç yüz akçe pâyesiyle şerîf kazâsı olup nâhiyesi cümle yüz beş pâre ma‘mûr kurâlardır. Muhtesibi ve bâcdârı ve gümrük emîni ve harâc emîni ve mi‘mâr ağası ve kapudan ağası ve liman kethudâsı ve şehir kethudâsı vardır.
EÇS VIII 361b
Ve bu kal‘anın şark tarafında bir zeytûnlu bir bayır havâlesi vardır. Cemî‘i dağ u bâğı ve ırağı ve yakını sâfî bâğ u bâğçe ve zeytûnlukdur. Bu havâle burun üzre,
EÇS VIII 361b
Ziyâret-i (---) Baba Sultân: Birkaç nefer fakr [u] fâka sâhibi Bektaşiyânları var.
EÇS VIII 361b
Der-vasf-ı musallâ-yı erbâb-ı hâcât: Bu kal‘a ile varoş kasabası mâbeyninde bir çemenzâr yerde vâki‘ bir vâsi‘ namâzgâhı var kim iki bin âdem alur. Ve kal‘adan taşra varoşa varınca kâmil bin adım çemenzâr yerdir.
EÇS VIII 361b
Evsâf-ı şehr-i varoş-ı Avlonya
EÇS VIII 361b
Bu şehir aslâ kal‘a içinde değildir. Hemân bir düz vâsi‘ çemenzâr yerde bâğ u bâğçeli ve gül-i gülistânlı limon ve turunc ve zeytûn [ve] nâr ve incirli bâğ-ı iremler içre cümle bin aded kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı mükellef ü mükemmel ve müzeyyen ve ma‘mûr evlerdir.
EÇS VIII 361b
Ve cümle (---) aded mahallâtlardır. Evvelâ Hunkâr câmi‘i mahallesi ve Mumcuzâde mahallesi ve Tabaklar mahallesi ve Hüseyin Ağa mahallesi ve Mahkeme mahallesi ve Çârsû mahallesi, bunlar meşhûrdur.
EÇS VIII 361b
Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Cümleden Sultân Süleymân câmi‘i, kurşumlu ve kârgîr kubbeli ve bir münhedim olmuş minâreli mahbûb câmi‘dir. Kıble kapusu üzre târîhi böyle tahrîr olunmuşdur:
EÇS VIII 361b
İbtidâ Ya‘kûb şeyhü's-sâlikîn,Etdi mescid fî-sebîlillâh evin,Sâniyen Sultân Süleymânu'z-zamân,Kıldı Cum‘a bârekallâh âferîn,Dedi Hasbî bu makâmın târîhin,Nûr-ı Hak bu câmi‘u'l-mukarrebîn.Sene 949.
EÇS VIII 361b
Bu câmi‘ gâyet rûhâniyyetli câmi‘-i nûrdur.
EÇS VIII 361b
Andan çârsû içinde cemâ‘at-i kesîreye mâlik Mumcuzâde câmi‘i, kiremitli ve kârgîr minâreli câmi‘-i zîbâdır.
EÇS VIII 361b
Andan Tabaklar başında Hüseyin Ağa câmi‘i, nev binâ bir kiremitli ve kârgîr minâre-i mevzûnlu musanna‘ beytullâhdır,
EÇS VIII 361b
Andan Kal‘a câmi‘i mevsûfdur.
EÇS VIII 361b
Ve cümle beş aded mahalle zâviyeleri vardır kim mahallâtları bâlâda merkûmdur.
EÇS VIII 361b
Ve cümle üç aded medrese-i sûhtegândır. Evvelâ Ya‘kûb Efendi medresesi ve Mumcuzâde tedrîsi ve Hüseyin Ağa dershânesi var.
EÇS VIII 361b
Ve cümle beş aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhânı var.
EÇS VIII 361b
Ve cümle üç aded âsitâne-i ehl-i tevhîd hânkâhları var. Cümleden Ya‘kûb Efendi tekyesi hânedân-ı Halvetî'dir kim niçe yüz aded pâ-bürehne ve ser-bürehne hırka-i peşmîne sâhibi abdâlânları var. Andan kal‘aya havâle olan dağda bâğlar içre Kuzgun Baba tekyesi, bâğ-ı İrem-misâl bir âsitâne olduğu bâlâda mevsûfdur.
EÇS VIII 361b
Ve cümle bir aded hammâmcığı var. Karşusunda mahkeme-i şer‘-i Resûl-i mübîni var kim Acem Mehemmed Efendi hâkimü'l-vakt iken binâ etmiş bir aceb âsitâne-i şer‘-i Resûl'dür.
EÇS VIII 361b–362a
Ve cümle 362a dörd yüz on yedi aded çârsû-yı hüsn-i bâzârı var. Cümle ehl-i hıref ve cemî‘i metâ‘-ı nevâdirât mevcûddur. Lâkin bezzâzistânı yokdur, ammâ cemî‘i kâlây akmişe-i fâhire bî-kıymet ve bî-minnet bulunur, zîrâ Venedik iskelesidir.
EÇS VIII 362a
Ve cümle dörd aded hânları vardır. Ve cümle sekiz aded çeşmeleri var, ammâ cümleden Ya‘kûb Efendi tekyesi kurbunda İlyâs Paşa çeşmesinin târîhidir:
EÇS VIII 362a
Buldum İlyâs Paşa'nın târîhini yevmü't-tenâd,
EÇS VIII 362a
Çünki dedim târîhini vehüve hayru'l-ibâd.