İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 366b
Der-sâhib-i hâl-i ehl-i tarîk-i mecâzibân:
EÇS VIII 366b
Der-kabâ-yı eşkâl-i ricâl-i merd-i meydân: Cümle halkı çuka ferrâce ve dolamalar geyüp sarık sararlar. Tâzeleri kırmızı arakiyye ve bağır yeleği ve kopçalı çakşır ve Kubâdî pâbuç geyerler.
EÇS VIII 366b
Der-lisân-ı ıstılâhât-ı merd-i sühandân: Cümle Arnavudca kelimât edüp ekseriyyâ fasîh Türkî bilüp ulemâsı Fârisî-hânlardır. Tüccârları Rûmca ve Frengce dahi bilirler.
EÇS VIII 366b
Der-nâmhâ-yı delîrân-ı fetâ-yı şecî‘ân: Ekseriyyâ isimleri Cemâlîzâde ve Kâsımzâde'dir, ammâ avânları Çelo [ve] Meto ve Paşo ve Afo ve Hamzo ve Koçı nâmlılardır.
EÇS VIII 366b
Der-esmâ-i hüddâmân-ı halka-begûşân: Ekseriyyâ kölelerinin esmâları (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 366b
Der-libâs-ı gûnâ-gûn-ı bintân-ı nisvân: Ekseriyyâ hâtûnlarının libâsları çuka ferrâceler ve yassı başlı takyeler üzre beyâz dülbend örtüp gezerler.
EÇS VIII 366b
Der-esmâ-i havâtîn-i kavm-i zenân: Ekseriyyâ havâtînlerinin isimleri Selîme ve Sâlime (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 366b
Der-benâm-ı cevâriyegân-ı ehl-i ısyân: Ekseriyyâ karavaş halâyıklarının esmâları Canısı ve Hanifi (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 366b
Der-binâ-yı ibret-nümâ-yı amâristân-ı âbâdân: Evvelâ Elbasan kal‘ası gâyet musanna‘dır. Ve câmi‘leri ve zîr-i zemînde su yolları ve serâmed minâre ve hânları metîn binâlardır.
EÇS VIII 366b
Der-medh-i hevâ-yı hûb-ı câvidân: Âb [u] hevâsı ve binâsı memdûh-ı âlem olup sayf [u] şitâsı dâ’imâ i‘tidâl üzre olup halkı ten-dürüstlerdir.
EÇS VIII 366b
Der-aded-i çâh-ı âb-ı hoş-güvâr-ı hânedân: Cümle şehir içre be-kavl-i şehir kethudâsı iki bin altmış aded âb-ı hayât su kuyuları vardır kim kullanırlar.
EÇS VIII 366b
Der-hisâb-ı ekâlîm-i arz-ı beled-i şehristân: Be-ilm-i usturlâb bu şehir iklîm-i râbi‘de bulunup arz-ı beledi (---) dir. Tûl-ı nehârı (---) (---).
EÇS VIII 366b
Der-kavl-i müneccimân-ı tâli‘-i amâristân: Bu şehrin tâli‘-i imâreti be-kavl-i kühhân-ı kudemâ burc-ı mîzân beyt-i zühre ve hevâ’îde bulunup halkı mesrûrdur.
EÇS VIII 366b
Bî-medh-i kenîse-i râhibân-ı kıssîsân: Bu şehir içre cümle (---) aded kenîseler vardır. Evvelâ (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 366b
Der-fasl-ı hubûbât sebzevât mahsûlât: Her gûne mahsûlâtları olur, ammâ dânedâr buğdayı ve darısı ve arpası ve mercümeği (---) bî-hisâb olur.
EÇS VIII 366b
Der-ni‘met-i uzmâ-yı envâ‘-ı me’kûlât: Evvelâ beyâz çöreği ve bahârlı ve şekerli firançile çöreği ve nohudlu simidi ve kırk gûne ta‘âmı memdûhdur.
EÇS VIII 366b
Der-sun‘-ı Hudâ güzîde-i fevâkih-i müsmirât: Evvelâ bir vukıyye gelir emrûdu ve elması ve âbdâr kirazı ve ayvası ve kızılcığı ve kestânesi meşhûrdur.
EÇS VIII 366b
Der-gûnâ-gûn-ı cân-perver-i meşrûbât: Evvelâ la‘l-gûn bâdesi ve hardâliyye ve reyhâniyye müsellesi ve vişnâbı ve bal suyu ve bozası memdûhdur.
EÇS VIII 366b
Der-cüsûr-ı memerr-i nâs ve cemî‘i hayvânât: Evvelâ şehir içre cereyân eden nehr-i Uşkumbi üzre haşeb cisri gâyet musanna‘ evkâf-ı azîmdir.
EÇS VIII 366b
Der-ta‘dâd-ı bâğ u besâtîn-i hadâ’ikât: Be-kavl-i bâcdâr "Bu şehir etrâfında yigirmi bir bin bâğ u bâğçe dölüm hakkı verir" deyü nakl etdi, ammâ çoğu mu‘âfdır.
EÇS VIII 366b
Der-musallâ-yı ibâdetgâh-ı erbâb-ı hâcât: Bir müferrih namâzgâhdır kim duhâvî yeşil katîfe gibi çemenzârda elli yedi ad[ed] servi-i serâmedler ile müzeyyen ibâdetgâhdır.
EÇS VIII 366b
Der-sitâyiş-i mesîregâh-ı kibâr-ı ağavât: Bu Elbasan şehrinin enderûn [u] bîrûnu cümle teferrücgâh ârâmgâh yerlerdir, ammâ hâss u âmmlara mahsûs olmuş çemenzâr u lâle‘ızâr yetmiş yerde merâmgâh mesîregâhları var. Cümleden şehir hâricinde Lonca Köşkü nâm olan yerde her gün ba‘de'l-asr şehrin cümle ahibbâ ve dostân âşıkân [u] ma‘şûkânları bu çemenzâr hıyâbân dırahtistân fezâsında köşe be-köşe herkes âşinâları ile gûnâ-gûn cilveler ederler. Gâyet latîf mecma‘u'l-irfân yeridir.
EÇS VIII 366b
Ve mesîregâh-ı Aynu'l-hayât: Şehrin cânib-i şimâlindeki bâğlı bayırlar dâmeninde bir şarâb-ı tahûr sâfî kaynağı kenârında havuz ve selsebîl ve şâzrevânlı ma[k]sûreler ve çemenzâr soffalı yerdir.
EÇS VIII 366b–367a
Ve teferrücgâh-ı Büzürg seng: Şehrin kıble tarafı hâricinde nehr-i Uşkumbi suyu aşırısında bir dırahtistân nahlistân gül-i 367a gülistân hıyâbânistân içre bir çemenzâr-ı vâsi‘ fezâda Büzürg seng nâmıyla meşhûr-ı âfâk bir nazargâh-ı uşşâkdır, ammâ Arnavud kavmi lehçesiyle bu mesîregâha Bozeşek derler. Galat-ı meşhûr evlâ olup böyle kalmışdır, ammâ aslı Büzürg seng'den galatdır. Meselâ bu çemenzâr mesîregâhın tâ ortasında bir ulu kaya vardır. Anıniçün Büzürg seng deyü şöhre-i şehr olmuş bir temâşâgâhdır kim Rûm u Arab u Acem'de misli yok bir nazargâh-ı Hudâ'dır kim evc-i âsımâna ser çekmiş niçe yüz aded bir kâ’ide ve tertîb dikilmiş dıraht-ı müntehâlardan çınâr ve kavak ve meşe ve pelid ve servi ve bîd-i ser-nigûnlar ile müzeyyen olmuş cânib-i erba‘ası gül-i gülistân ve bâğ u bostân hadîka-i cinânlı bir mesîregâhdır kim gûnâ-gûn maksûreler ve nişîmen soffalar ve niçe fıskiyye ve havuz ve şâzrevân fevvâreler pertâb edüp cereyân etmede.
EÇS VIII 367a
Ve niçe matbah-ı Keykâvuslar ve müte‘addid kilâr ve hücreler ile ârâste ve gûnâ-gûn kameriyye ve dikkeler ile pîrâste olmuş merâmdır. Ve her fevvâreleri çınârların haşeblerine erer âb-ı hayâtdan nişân verir âb-ı şâzrevânlardır.
EÇS VIII 367a
Ve niçe bin aded pençe-i âfitâb mahbûb-ı cihân gül-fem ve la‘l-gûn kiraz dudaklı kerûbiyân sıfatlı dilberânlar içün uşşâk-ı müştakân hezâr hezâr nâle vü efgân edüp hezârân hezârı nağamât etmeden ferâğat etdirüp her uşşâk andelîb-âsâ nevâsâz ü hânendelikler ile hoş-elhân ve asvât-ı hazîn etdiklerinde bülbülân-ı çemenistân dembeste ve hayrân olurlar.
EÇS VIII 367a
Her tarafda köşe be-köşe cemî‘i uşşâkân ma‘şûkânlarıyla cilveler edüp bir hây hûy tarab ve ayş [u] ışretler olur kim gûyâ rûzları rûz-ı nevrûz-ı Hârezmşâhî olup şeb [ü] rûz Hüseyin Baykara meclisleri olur. Ve her tarafda gûnâ-gûn hânende ve sâzende ve mutrıbân ve meddâhânların ser âğâze-i hengâmelerinden cemî‘i hezârân hâmûş-bâş olup dem çekmezler.
EÇS VIII 367a
Ve bu mesîregâh meydânında olan Büzürg seng ya‘nî ulu kayanın altından bir âb-ı hayât su kaynayup pertâb edüp çıkar kim gûyâ turna gözü gibi billûr-vâr şa‘şa‘a verir. Cemî‘i zamânda eyle hayât-ı câvidânî zülâli gibi cereyân etmededir.
EÇS VIII 367a
Mâh-ı Temmûz-ı rûz-ı nevrûzda değme uşşâk bu ayn-ı zülâlin içinden üç kıt‘a taş çıkarmağa cür’et edemez, meğer bir âşıkın ma‘şûkası "Gir şu suda gasl eyle" deyü fermân ede, ol zamân suya girmek mukarrerdir, ya‘nî tâ bu mertebe bürûdet üzre halk olunmuş âb-ı zülâlden nişân verir şarâb-ı tahûrdur.
EÇS VIII 367a
Ve bu mesîregâha şehirden ve etrâf [u] eknâf kurâ ve kasabâtlarından niçe bin a‘yân-ı kibârlar hayme vü hargâhlarıyla gelüp niçe bin aded külbe-i ahzânlar binâ olunup yılda bir kerre bir cem‘iyyet-i kübrâ bir âdem deryâsı bâzârı olur kim bunun dahi vasfında diller lâldir, gûyâ hemân Dolyan ve Maşkolor ve Alasonya ve Mizistre panayurıları gibi bâzâr-ı azîm durup ol kadar bey‘ u şirâ olur kim on gün on gecede beş Mısır hazînesi mâl cem‘ olup niçe hazîne mâl itlâf olup ahâlî-i Elbasan bundan zevk u safâlar edüp felekden sehelce kâm alup geceleri Kadr, rûzları rûz-ı ıyd-ı adhâ olup sohbet-i hâssu'l-hâss olur. Andan mesîregâh-ı
EÇS VIII 367a
Niçe teferrücgâhları var ammâ bunlar meşhûrdur.
EÇS VIII 367a
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı şehr-i Elbasan
EÇS VIII 367a
Evvelâ bu şehrin cânib-i erba‘asındaki yollar ile gelirken bu Elbasan şehrinin aslâ amâristân imâretleri tâ şehir içre girmeyince bir alâmet görünmez. Hemân eflâke ser çekmiş dıraht-ı müntehâlar içre ve bâğ u bâğçeler içre pinhân olmuş bâğ-ı İrem-misâl bir şehr-i azîmdir. El-hâsıl bu şehr-i ma‘mûre-i kadîm mecma‘-ı ulemâ ve menba‘-ı fuzalâ ve mesken-i şu‘arâ ve iklîm-i acîbe vü garîbedir. Ulemâ ve zurefâları ulûm-ı kesîreye ve fünûn-ı garîbeye mâliklerdir.
EÇS VIII 367b
Der-beyân-ı ziyâretgâh-ı merâkıd-ı pür-envâr kibâr-ı evliyâullâh-ı şehr-i Elbasan
EÇS VIII 367b
Evvelâ kal‘a handakı mukâbelesinde Çelebi Efendi merhûm kabr-i şerîfi seng-i mezârındaki celî hatt-ı müzehheb ile tahrîr olunan târîh-i musanna‘dır:
EÇS VIII 367b
Devr-i âlemden eğer şükr sana eğer âh,Hiç mümkin mi ki tağyîr oluna hükm-i İlâh,Dediler hâl-i firâkında ahibbâ târîh,Göçdü âh kevn-i fenâdan Çelebi tâbe serâh.Sene 1027.
EÇS VIII 367b
Târîh-i türbe-i Vukıyyezâde:
EÇS VIII 367b
Dirîğ eyledi târâc-ı mülk-i ma‘rifeti,Hemîşe böyle sitemhîz olur felek dâdâ,Efendiler bu du‘â ile diyelim târîh,Vukıyyezâde'ye Hak rahmet eylesün ebedâ.Sene 1074.
EÇS VIII 367b
Târîh-i meşhed-i Yahyâ Beğzâde:
EÇS VIII 367b
Yahyâ Beğzâde ubûdiyyet ile sâlih idi,Rûhuna rahmetini eyle atâ yâ Ma‘bûd,Bu du‘â ile ilâhâ dedi Rûmî târîh,Cennet-i Adn ola lütfunla makâm-ı Mahmûd.Sene 1073.