İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 371b
Bu şehr-i azîm Ebü'l-feth'in tahtgâh-ı kadîmi olup bunda cemî‘i asâkir-i İslâm ile Bâyezîd Hân-ı Velî bir sene meştâ etdiğinden tahtgâh-ı Âl-i Osmân olup tâ Sultân Murâd Hân-ı Râbi‘ asrına gelince bu şehirde sikke kesilirdi. Hâlâ darbhânesi aşağı kal‘ada paşa sarâyı (ve) kurbunda bir kârhâne-i azîmdir kim hâlâ kapusu mesdûd durur. Cemî‘i âlât-ı bisâtları ve cümle enkâzı ve sikkeleri mevcûd durur. Hattâ hakîr hâlisü'l-ayar akçesin görmek [müyesser] olup "Sultân Ahmed bin Mehemmed Hân ızze nasruhu duribe Ohri" deyü sikkesi var idi.
EÇS VIII 371b
Ziyâretgâh-ı Ohri: Evvelâ merkad-i Ohrîzâde ve Gâzî Beğ, yukaru kal‘ada Hunkâr câmi‘i mihrâbı önünde medfûnlardır. Ve Şehîd Hazînedâr, Paşa sarâyının yanında Ayasofya câmi‘i sağında göl kenârında bir kaya üzre kiremitli bir kubbede medfûndur. Ve (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 371b
Ba‘dehu Ohrîzâdeler ile niçe yüz âdemler atlarımıza süvâr olup Uştuk yaylası teferrücgâhına revâne olduk. Evvelâ Ohri'den,
EÇS VIII 371b
Karye-i Çeribaşı: Ohri sahrâsında Bulgar re‘âyâlı ma‘mûr bâğçeli ve iki yüz hâneli müzeyyen köydür.
EÇS VIII 371b
Andan baş yukaru cânib-i şarka 5 sâ‘atde eflâke urûc edüp,
EÇS VIII 371b
Der-sitâyiş-i yaylak-ı azîm Uştuk
EÇS VIII 371b
Bu yaylak Arab u Acem'de meşhûr-ı âfâk bir yaylak-ı nüh-tâkdır kim her cânibde yedi kazâ yerlerin dağ u taşları cümle nümâyândır. Hattâ bu yaylakdan cânib-i garba Ohri şehri cenûb cânibine meyyâl 8 sâ‘atlik yerdir. Buhayresiyle ve cemî‘i hâmûn-ı vâsi‘atü'l-aktâr mezâri‘âtlarıyla pâymâl-i rimâl gibi nümâyândır.
EÇS VIII 371b
Ve bu yaylada velî-ni‘am Ohrîzâde Beğcüğez efendinin kâmil üç yüz aded eğrek koyunları otlayup yaylalanır kim cümle yetmiş bin aded gûsfend-i gûnâ-gûndur. Diyâr-ı Rûm'da Alman yaylasından sonra ve Rila ve Destpot ve Serez ve Vitoş yaylalarından sonra bu Uştuk yaylası meşhûrdur.
EÇS VIII 371b
Bunda hayemâtlar ile koyun sayalarında ve eğreklerinde konup göçüp kaymak ve yoğurd ve teleme peynirleri ve ağız ve anızlar ve kölemezler ve hoşmerimler ve ballı kaymak ve ballı kaykanalar ve tâze peynirler yeyüp ve sarı keçilerin surutka nâm ciğer tâzeler mâ-i cibîn suların içüp ve toklu kuzu kebâbları ve alabalıkları yeyüp gûnâ-gûn buz pâresi âb-ı hayât suların nûş edüp niçe bin gûne nebâtât [u] giyâhâtdan reybâs ve ışgın ve çilek ve yer vişneleri yeyüp gûnâ-gûn asel-i musaffâ şerbetleri nûş edüp zevk [u] safâlar etdik.
EÇS VIII 371b
Bu yaylada olan sünbül ve misk-i Rûmî ve lâle ve zerrîn ve nergis meğer Erzurûm diyârında Bingöl yaylasında ve kûh-ı Bîsütûn'da ve kûh-ı Demâvend ve kûh-ı Erciş'de ola.
EÇS VIII 371b
Bu yaylada bir hafta zevk [u] safâlar edüp andan cânib-i şarka kâh yokuş aşağı piyâde ve kâh esb-süvâr 5 sâ‘atde, karye-i Paz'ı geçüp yine cânib-i şarka 2 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 371b
Evsâf-ı kasaba-i ma‘mûr Resna
EÇS VIII 371b
Ohri toprağında niyâbetdir ve serbest ze‘âmetdir. Kasabası bir vâsi‘ öz içinde (---) deresi cereyân eder. Bir vâsi‘ yerde cümle yüz seksen aded kiremitli ma‘mûr bâğçeli evlerdir.
EÇS VIII 371b
Cümle iki mahalledir, nısfı müslim ve nısfı keferelerdir.
EÇS VIII 371b
Cümle iki mihrâbdır. Biri çârsû içinde Manastır şehirli Ramazân Beğ câmi‘i, kiremitli ve kârgîr minâreli ve hareminde bir mektebli câmi‘-i latîfdir. Ve biri Hacı Murâd câmi‘idir.
EÇS VIII 371b
Ve cümle bir medrese-i sûhtegân ve cümle bir tekye-i dervîşân ve cümle bir hammâmı var, Savurzâde hayrâtıdır. Ve cümle bir hânı var.
EÇS VIII 371b–372a
Ve cümle yigirmi aded müfîd [ü] muhtasar dükkânları var ammâ haftada bir gün cemî‘i 372a etrâf kurâlarından niçe bin benî âdem cem‘ olup bir cem‘iyyet-i kübrâlı bâzâr-ı azîm durup germâgerm bey‘ u şirâlar olur. Hakîr bu bâzârda,
EÇS VIII 372a
"Manya muhâfazasına me’mûr olanlar bir ân durmayalar" deyü dellâllar nidâ etdirüp bu şehir a‘yânlarından Koçı Beğ ve Murtazâ Beğ acâ’ib hânedân sâhibleridir. Anlar hakîre ve Ohrîzâdelere azîm ziyâfetler edüp ertesi gün Manya seferine me’mûr oldular.
EÇS VIII 372a
Bu kasaba-i Resna'nın memdûhâtından kestânesi ve kış emrûdu ve dağlarında kırmızı ihrâm boyası kökleri ve çuka boyası eğirler, acâ’ib meşhûr temâşâ boyalardır. Ve cümle halkının kâr [u] kisbleri bu boya kökleridir kim Frengistân'a götürürler, acâ’ib râyicdir. Cemî‘i vilâyetlerden bâzergânları gelüp niçe bin kök boya köklerin bağlayup vilâyet vilâyet boya kökü götürürler.
EÇS VIII 372a
Bu mahalden Perespe kazâsı solumuzda gâyet yakın kalup andan yine gerüye avdet edüp def‘â;
EÇS VIII 372a
Menzil-i yaylak-ı Uştuk: Bir gün bir gece dahi anda zevk edüp andan cânib-i garba yokuş aşağı yayladan enüp 5 sâ‘atde yine karye-i Çeribaşı'yı geçüp def‘â,
EÇS VIII 372a
Menzil-i şehr-i azîm Ohri: Bunda bir gece dahi mihmân olup ertesi gün cümle ahbâb ile vedâ‘laşup Ohri beği mehterhânesin çalarak cümle askeriyle Manya muhâfazasına revâne olup,
EÇS VIII 372a
Hakîr-i pür-taksîr Ohri'den İslâmbol'a gitdiğimiz konakları ayân u beyân eder
EÇS VIII 372a
Evvelâ ulu yolumuz yine Uştuk yaylası iken anda gitmeyüp Ohri sancağında Manya gazâsına me’mûr olan erbâb-ı zu‘amâları ve erbâb-ı tîmârları sefere sürmek içün ba‘zı kurâ ve kasabâtları deverân u seyerân etmek içün Ohri'den yine cânib-i şimâle gidüp kasaba-i Üstürka'yı ubûr edüp Ohri gölü kenârın devr ederek cânib-i cenûba 5 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 372a
Evsâf-ı kasaba-i şîrîn Poğradas
EÇS VIII 372a
Bu dahi Ohri beğinin hâssı voyvadalığı hükmünde Istarova kazâsı niyâbetidir. Bu şehrin karşu göl aşırı kasaba-i Üstürka ve kal‘a-i Ohri nümâyândır. Mâbeyne-hümâlarında hemân göl vardır.
EÇS VIII 372a
Bu kasaba cümle dörd aded mahalle ve cümle dörd aded mihrâbdır. Evvelâ çârsû içinde (---) câmi‘i, kiremitli ve kârgîr minâreli câmi‘-i zîbâdır. Ve (---) câmi‘i, cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir.
EÇS VIII 372a
Cümle iki aded ma‘mûr mahalle mesâcidleridir. Ve cümle bir aded medrese-i sûhtegândır. Ve cümle iki aded mekteb-i sıbyân-ı ebcedhândır.
EÇS VIII 372a
Ve cümle bir aded tekye-i dervîşân-ı abdâlândır. Ve cümle üç aded hânları vardır.
EÇS VIII 372a
Ve cümle bir aded hammâm-ı muhtasarı vardır. Ve cümle altı yüz aded bâğ u bâğçeli ve serâpâ kiremit örtülü hânedânlarda yigirmi aded ev hammâmları dahi vardır.
EÇS VIII 372a
Ve cümle yüz elli aded dükkânları vardır, ammâ kârgîr binâlı bezzâzistânı yokdur. Lâkin göl kenârında pâk debbâğ dükkânları çokdur.
EÇS VIII 372a
Ve bu şehir göl kenârında vâki‘ olmağile ba‘zı hânedân-ı azîmlerin şâhnişîn ve maksûreleri göl kenârında olup cümle revzenleri suya nâzırdır. Ba‘zı yârânlar pençerelerde oturup gölden nâzük balık avlarlar, ammâ her gece nisâ tâ’ifesi evlerinde balık avlanup her bâr lezîz balık yerler.
EÇS VIII 372a
Âb [u] hevâsı latîf olduğundan bâğ u bâğçelerinin gûnâ-gûn âbdâr hoş-hor meyvelerinden emrûdu gâyet lezîz ve terdir. Ve şehri dahi meyvesi gibi şîrîn rabta-i zîbâ olup başka bir rûh vardır.
EÇS VIII 372a
Bu kasabanın cânib-i kıblesinde şehr-i Görice 8 sâ‘atlik yerdir. Mukaddemâ sene (---) târîhinde şehr-i Görice'yi ve şehr-i Horpuşta'yı ve şehr-i Bilhişte'yi ve şehr-i Gölikesri'yi görmek ile ol câniblere teveccüh etmeyüp yine Ohri gölü kenârınca cânib-i şimâle 2 sâ‘at düz vâsi‘ mahsûldâr kurâlı bâğ u bâğçe ve çiftlikli yerlerde meymene ve meysere emn [ü] emân yerlerde safâ ile gidüp,
EÇS VIII 372a
Evsâf-ı kasaba-i ma‘mûr Istarova
EÇS VIII 372a
Bu rabtadan Poğradas kasabası gâyet nümâyândır. Ve bu kasaba dahi Ohri sancağı hâkinde beğinin hâssı voyvadası hâkimdir. Yüz elli akçe pâyesiyle kazâdır. Nâhiyesi yetmiş pâre kurâlardır. Cümle re‘âyâ vü berâyâları Bulgar'dır.
EÇS VIII 372a–372b
Ve kânûn-ı Süleymân Hân üzre sarây-ı hâssaya sa‘âdetlü pâdişâh içün bu şehre yeniçeri ocağından bir çorbacı değşirme ağası gelüp bundan niçe yüz aded güzîde Bulgar ve Rûm gulâmların değşirüp başlarına kırmızı şebkülâhlar ve eğinlerine kırmızı abâ hil‘atler geydirüp der-i devlete değşirme gulâmları götürüp gâyetü'l-gâye mahbûb olup 372b asilzâde olanları gılmân-ı hâssa edüp dahi fetâlarını bostân ocaklarına ve yeniçeri ocaklarına ve dahi zeber-destlerin tophâne ve cebehâne ocaklarına verirler. Ammâ gayri kazâların değşirme gulâmların her ocaklara ve a‘yân-ı kibârlara defterler ile verüp ilm ü kemâl-i ma‘rifet öğrendiklerinden sonra acemî oğlanı ulûfesine geçirüp andan yeniçeri kapusuna andan sipâh kapusuna çıkarup eğer kim takdîr-i Hudâ olursa niçeleri vezîria‘zamlar ve müftî ve monlalar olmuşlardır.
EÇS VIII 372b
Ya‘nî bu Istarova şehri kân-ı cüvânân değşirme kânı yeri bir mübârek rabta-i zîbâdır kim Ohri gölünden dörd bin adım içeri karada alarkadır.
EÇS VIII 372b
Ve cümle dörd yüz aded kiremitli ma‘mûr [u] âbâdân hânedânlardır. Ba‘zıları fukarâ evleri olmak ile saz örtülüdür, ammâ her evde bâğ u bâğçeler mukarrerdir. Ve cümle dörd aded mahallâtdır. Nısfı müslim ve nısfı gayrimüslim mahalleleridir.
EÇS VIII 372b
Ve cümle dörd aded mihrâbdır. İkisi câmi‘dir. Çârsû içinde (---) (---) câmi‘i, kiremitli ve bir minârelidir. Ve (---) câmi‘i müzeyyendir.