İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 374b
Der-vasf-ı aşağı şehr-i Usturumça
EÇS VIII 374b
Gâyet ma‘mûr [u] âbâdân şehr-i amâristân olup bir bayırlı dereli ve depeli yere vâki‘ olmuşdur. Cümle bâğ u bâğçe ve hadîka-i rızvân misilli rabât-ı azîmdir, ammâ etrâfında kal‘ası yokdur. Cümlesi iki bin kırk aded tahtânî ve fevkânî serâpâ kârgîr binâlı kat-ender-kat cümle la‘l-gûn kiremit örtülü ma‘mûr u âbâdân hâne-i zîbâlardır.
EÇS VIII 374b–375a
Der-aded-i esmâ-i sarây-ı ağavât: Cümleden (---) sarâyı (---) (---) (---) (---) (---) (---) 375a
EÇS VIII 375a
Kamusu on dör[d] aded mahallâtlardır, ammâ müslim mahalleleridir. Ve üç aded kefere-i fecere mahalleleridir. Ve mahalle-i Yahûdîlerdir, ammâ Ermenî kefereleri yokdur, gelüp giderler. Evvelâ (---) mahallesi ve (---) mahallesi (---) (---).
EÇS VIII 375a
Ve dükelisi (---) aded mihrâbdır. Evvelâ (---) câmi‘i,
EÇS VIII 375a
Ma‘lûmum olan bunlardır.
EÇS VIII 375a
Ve hepisi (---) aded mahalle mesâcidleridir. Evvelâ (---) mescidi,
EÇS VIII 375a
Ve umûmisi (---) aded medrese-i tâlibândır. Evvelâ medrese-i (---),
EÇS VIII 375a
Olancası altı aded mekteb-i sıbyândır. (---)
EÇS VIII 375a
Ve barısı (---) aded tekye-i abdâl-ı Âl-i Abâyândır.
EÇS VIII 375a
Ve bardası lisân-ı Noğay üzre (---) aded hammâm-ı dilsitândır. Evvelâ (---) hammâmı, rûşen binâdır. (---)
EÇS VIII 375a
Ve olandası 500 aded çârsû-yı bâzâr-ı sultânîdir, ammâ bezzâzistânı yokdur. (---) (---) (---)
EÇS VIII 375a
Ve hemusu yedi aded hân-ı tüccârânları vardır. Evvelâ,
EÇS VIII 375a
Ve hamusu on iki aded çeşme-sârları vardır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 375a
Âb [u] hevâsı ve mahbûbu ve mahbûbesi gâyet latîf ve nerm [ü] râm ve ten-dürüst ve sîm-endâm pençe-i âfitâb mehtâb güzelleri olur.
EÇS VIII 375a
Ve bâğ u bâğçesi (---) aded cinîn-i gaytân müşebbek bostânlardır kim (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 375a
Ve kenîsesi cümle (---) aded bî-medh düyûr-ı râhibândır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 375a
Ve mihmânhânesi cümle üç aded kârbânsarây-ı âyende vü revendegân-ı hasbîleri var. Cümleden (---) (---) (---) (---).
EÇS VIII 375a
Ve gurebâlar vekâlesi cümle altı aded bekâr odaları var kim içinde garîbü'd-diyâr müsâfirînden erbâb-ı ma‘ârif erbâb-ı sanâyi‘ âdemler olur.
EÇS VIII 375a
Ve yekûnîsi halkının bir alay oğuz tâ’ifedir. Ve sulehâ-yı ümmetden ehl-i sünnet ve'l-cemâ‘at hâl sâhibi Yörük âdemleri vardır.
EÇS VIII 375a
Ve cem‘âsı halkının kâr [u] kisbleri beyâz abâ dokuyup Dolyan bâzârına götürüp fürûht ederler, ammâ latîf abâ ve ihrâmlar işlerler.
EÇS VIII 375a
Ve ümmetâsı avretlerinin ve erlerinin çoğu beyâz süd gibi abâ ferrâce ve abâ dolamalar geyüp pâk ü pâkîze olup tâ‘at ederler.
EÇS VIII 375a
Ve cümletâsı evlerinin yüzleri cânib-i cenûba ve taraf-ı garba nâzır olup cümle sokakları pâkdir. Câ-be-câ yerlerinde dıraht-ı azîmler dikilidir.
EÇS VIII 375a
Ve âmmetâsı iki aded me’kel-i imâret-i dâru'l-ıt‘âmı vardır. Evvelâ, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 375a
Ve hemetâsı mahsûlâtının buğday ve arpası ve pembesi ve (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 375a–375b
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı şehr-i Usturumça: (---) (---) (---) (---) (---) (---) 375b
EÇS VIII 375b
Der-ziyâretgâh-ı meşhed-i kubûr-ı mevtâ-yı şehr-i Usturumça
EÇS VIII 375b
Evvelâ Tekye câmi‘inde ziyâret-i eş-Şeyh Vildân Efendi. Ve Kûhî Efendi; ulemâ-yı Kûhistân'dan olup Kûhistân kitâbın hıfzen tekmîl etdiğinden Kûhî Efendi derlermiş. Niçe yüz mücelled kitâb-ı mu‘tebere te’lîfâtları vardır. Ve imâm-ı hümâm Azîz Efendi. Ve Sofyavî Balı Efendi halîfesi Nûrî Efendi. (---) (---).
EÇS VIII 375b
Ve dahi e‘azze-i kirâmdan niçe yüz meşâyih ziyâretgâhları vardır, ammâ ziyâret etdiğimiz bu meşhûr-ı âfâk kümmelîn evliyâ-ı ızâmlardır. Kaddesenâllâhu bi-sırrıhi'l-azîz.
EÇS VIII 375b
Andan bu şehir a‘yânlarıyla vedâ‘laşup ve yarar refîk vesîleler alup bu şehirden (---) tarafa (---) sâ‘at gidüp (---) (---) (---) andan,
EÇS VIII 375b
Evsâf-ı cem‘iyyet-i kübrâ mahalli Dolyan panayuru
EÇS VIII 375b
(---) sancağında Usturumça kazâsı hudûdunda bir mesîregâh dırahtistân-ı çerâgâh fezâ-yı lâlezârda ve bir düz vâsi‘ mahsûldar murgzâr zemînde kal‘a-misâl dörd tarafı porta kapulu hân-ı azîm gibi tahtânî ve fevkânî müte‘addid kârgîr binâlı odaları va sadranç nakşı tarh olmuş tarîk-i âmlarının yemîn ü yesârlarında cümle binden mütecâviz dükkânlı serâpâ kiremitli ma‘mûr [u] âbâdân bir panayır yeridir kim (---) binâsı olup (---) vakıfdır.
EÇS VIII 375b
Kapuları üzre sarây-ı azîmler olup cem‘iyyet-i bâzâr günleri hâkimler ve kadılar ve serdârlar bu sarâylarda askerleriyle sâkin olup hükûmet ederler. Ve emînlerin bâzârdan hâsıl olan öşr-i sultânî konacak emîn odaları ve mahzenleri vardır.
EÇS VIII 375b
Yılda bir kerre kiras mevsiminde bu fezâya yüz bin benî âdem Rûm ve Arab u Acem ve Hind ü Sind ve Semerkand ve Belh [u] Buhârâ ve Mısır u Şâm ve Irâk'dan ve cemî‘i Dib Frengistân'dan ve'l-hâsıl ekâlîm-i seb‘adan cemî‘i tüccârân-ı berr [ü] bihârânların hamusu metâ‘-ı firâvânlarıyla bu panayıra cem‘ olup çârsû-yı bâzâra getirenlerden mâ’adâ taşra vâdîlerde niçe bin hayme ve hargâh ve bârgâh ve külbe-i ahzânlar çalas ve malaş palaşdan kurulup bir ordu-yı bâzâr tüccârı kurulur kim gûyâ İskender-i Kübrâ yâhûd Keyhusrev-i Dârâ ordusu olup bu vâdî âdem deryâsıyla pür olup niçe kerre yüz bin yük metâ‘lar elbette meydâna çıkup fürûht olup ve niçe yüz bin yük metâ‘lar alınup kuş südü ve âdem südü ve arslan südü dahi bulunur. Kuş südü yumurtadır, âdem südü avret südüdür, arslan südü şarâb-ı bî-hicâbdır. Anlar dahi bulunur. Hattâ yumurta envâ‘ından deve kuşu yumurtası ve âdem yavrusu ve körpe âdem kuzusu ve ciğer-kûşeleri bulunur.
EÇS VIII 375b
Ve ol bâzâr günleri cemî‘i kurâ ve kasabât u şehirlerden cemî‘i esnâf-ı me’kûlât [u] meşrûbâtçılar ve habbâzîn ve tabbâhîn [ve] debbâğînler gelüp haymeleriyle niçe bin dükkânlar (...) gûyâ cemapur askeri ordusu olup izdihâm-ı benî âdemden omuz omuzu sökmez olup kırk gün kırk gece germâ-germ bâzâr-ı mahabbet durup her eşyâ-yı metâ‘dan fürûht olunur.
EÇS VIII 375b
Hattâ avretler bile gizli metâ‘ların âşikâre satarlar. Niçe bin âdem mâl-ı Kârûn'a mâlik olup ve niçe bin âdemler ayş [u] ışret sefâhatiyle bir akçeye ve bir cübbeye ve habbeye muhtâc olurlar. Hattâ bu cem‘iyyet-i kübrâda koyun bâzâ[r]ı başka olup niçe kerre yüz bin aded gûsfend ve keçi fürûht olunur.
EÇS VIII 375b
Ve At meydânı bâzârında niçe bin at ve katırlar fürûht olunur. Ancak Rûmeli'nde deve olmamak ile şütür bâzârı yokdur. Ve sığır ve câmûs bâzâ[r]ı vardır.
EÇS VIII 375b
Ve ibn-i âdem bâzârı olup niçe bin pençe-i âfitâb mehtâb mahbûb ve mahbûbe kızlar ve oğlanlar bey‘ u şirâ olunur.
EÇS VIII 375b
Ve Kara Zengî Arablar bâzârı başka durup hemân kırk elli bin âdemler gelüp kara Arablar alırlar, zîrâ bu diyâr karalar ve karılar gâyet makbûl kölelerdir.
EÇS VIII 375b–376a
Ve cemî‘i esnâfânların birer mahalde sâkin oldukları çârsûları vardır. Ve niçe yüz bin guruşa mâlik ağır bâzergânlar mezkûr kal‘a-misâl olan yerdeki dükkânlarda ve müte‘addid kiremitli kârgîr binâlı evlerde sâkin olup cümle dîbâ şîb ve zerbâf ve dârâyî ve kemhâ-yı atlâs ve katîfe ve sereng ve la‘l yâkût ve zümürrüd ve elmâs ve seylân ve zeberced ve fîrûze ve incü ve akîk-i Yemenî ve aynü'l-hırr ve aynü'l-hir ve aynü's-semek ve niçe bin gûne cevâhir-i kâmyâb makûlelerin bu meydân-ı mahabbete koyup her dükkânçenin rûyı bezekistân-ı arûsek nakş-ı nigârhâne-i Çîn-misâl olup her metâ‘-ı nâdirât girân-bahâlara fürûht olunur, zîrâ bu kal‘a gibi hân bâzârı mahfûz yer olmak ile her ki[me]sne metâ‘-ı zî-kıymetin rûy-ı dükkâna çıkarır. 376a Ammâ bu ağır bâzergânlardan mâ‘adâsı taşra panayır çârsûsundaki dükkânlarda ve çadırlarında bey‘ u şirâ ederler.