İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS VIII 376a
Bu sahrâ-yı Tîh içre niçe bin dükkânlar ve niçe bin hayme vü hargâhlar yapılup yigirmi otuz bin koliva ve çadırlar ve kilimden ve ihrâmlardan köşe köşe sâyebânlar sıra sıra koyulup bu sahrâ-yı çemenistân hayemâtlar ile lâlezâr-misâl olup bey‘ [u] şirâlar ederler.
EÇS VIII 376a
Ve matbah-ı Keykâvuslarından mâ‘adâ belki bin yerde koyun ve kuzular bütün bütün kebâblar çevirilmededir.
EÇS VIII 376a
Ve binden mütecâviz kahvehâne ve bozahâne ve meyhâneler vardır ammâ kim kâdirdir kim haddinden ziyâde bed-mestlik edüp gavgâ ve cidâl ede, hemân Serez şehri mollası ve yeniçeri kolluğu çorbacısı emîn voyvadası ve mütevellîsi cümle bunda âmâde olup gavgâ edenlerin hakkından gelüp ta‘zîr ü tecrîm ederler gâyet emân yerdir.
EÇS VIII 376a
Ve cemî‘i rûy-i arzda ne kadar lu‘bedebâz ve bâzbâzânlar var ise meydânlar ve hayemâtlarda hokkabâz ve surâhîbâz ve cânbâz ve kumârbâz ve sûretbâz ve kâsebâz ve gürzbâz ve kûzebâz ve zorbâz ve resenbâz ve şu‘lebâz ve kuklabâz ve şebbâz ve hayâlbâz ve hîlebâz ve perendebâz ve sinibâz ve kadehbâz ve şîşebâz ve âteşbâz ve tâsbâz ve kadehbâz ve taşbâz ve çemberbâz ve şemşîrbâz ve ayubâz ve maymûnbâz ve keçibâz ve hımârbâz ve matrakbâz ve kemendbâz ve yılanbâz ve kumârbâz ve kuşbâz ve kayışbâz ve kâğıdbâz ve âyînebâz ve çanakbâz ve kellebâz ve'l-hâsıl cemî‘i dünyânın erbâb-ı ma‘ârif bâzbâzânları ve cemî‘i ilm-i sîmyâya mâlik veled-i zinâları bu cem‘iyyet-i kübrâda bulunup cemî‘i hayemâtlarda ve çârsû-yı bâzârlarda her diyârın hânendegân sâzendegân rakkâs-ı mutrıbân kaşmerân mudhikân meddâhân gazelhânları ve pehlivân-ı kûştegîrân kemândârân dilîrân dilberân-ı mahbûb-ı zemânları ve âşıkân-ı sâdıkân gûyendegân bintân-ı zenânları bile cümle bu bâzâr-ı hüsnde mevcûd olup bir cem‘iyyet-i kübrâ olur kim bunu görmeyen ve Mısır'da Nîl kesimin görmeyen ve Mısır kurbunda Şeyh Seyyid Ahmedü'l-Bed[ev]î ve eş-Şeyh İbrâhîm Dessûkî mevlûdların görmeyen bu cihânda ifnâ-yı vücûd edüp çok şey gördüm demesin. Bu cem‘iyyet-i âlînin geceleri Kadr ve rûzları rûz-ı fîrûz-ı nevrûz-ı Hârezmşâhîdir.
EÇS VIII 376a
El-hâsıl bu kârhâne-i bâzârda herkese ne takdîr olundu ise anı kâr [u] kisb edüp kimisi yollarda mâldan ve başdan ayrılup bâkî kalanlar bu ıyd-ı adhâ-misâlden sonra herkes vatanlı vatanlarına gidüp bu cem‘iyyet yerinde bir âdem âdemî-zâd kalmayup suyu sovulmuş değirmene dönüp "Âyâ bu meydânda âdem ve âdemî-zâd var mıydı?" deyü âdem ibret alacakdır, gûyâ hemân bu dünyâ bir kârhâne-i hayâl-i hâbdır. Hemân ârif-i billâh olan fânî dünyânın hâlin bu mahalde dahi anlayup âlâyiş-i dünyâdan el çeker. Bir temâşâ-yı garîbe ve acîbe seyrângâh-ı cihândır kim amâristânı da böyledir.
EÇS VIII 376a
Ba‘dehu bundan sonra 5 sâ‘at kıble tarafına ormanlı ve cengelistânlı yerleri ubûr edüp,
EÇS VIII 376a
Karye-i Maçko: Kâfir köyüdür ve Selânikli Ramazân Ağa'nın ze‘âmetidir. Cümle yüz aded hânelerdir.
EÇS VIII 376a
Andan yine kıbleye 6 sâ‘at bir yayla yukaru gidüp,
EÇS VIII 376a
Sitâyiş-i kasaba-i müzeyyen Petriç
EÇS VIII 376a
Lisân-ı Sırf'da (---) demekdir. Rûmeli eyâleti vezîrinin hâssı voyvadalığıdır. Yüz elli akçe kazâ ve nâhiyesi seksen aded kurâdır. Sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve muhtesibi [ve] bâcdârı vardır. Cümle iki yüz kırk aded bâğçeli ol kadar ma‘mûr değil kiremitli ve tahta ve saz örtülü evleri var.
EÇS VIII 376a
Cümle iki mahalledir. Bir mahallesi paşa hâssıdır ve bir mahallesi Sofyalı Şeyhzâde Mustafâ Ağa'nın serbest ze‘âmetidir. Cümle bir câmi‘i ve cümle bir mescidi ve cümle bir sûhtevât hücreleri ve cümle bir mektebi ve cümle bir aded fukarâ tekyesi ve cümle iki aded hânı ve cümle bir aded kesîf hammâmı ve cümle elli mikdârı dükkânı var. Ol kadar ma‘mûr kasaba değildir, zîrâ kûhistân ve dağıstân içinde vâki‘ olmağile cânib-i erba‘asında dağları evc-i âsımâna ser çekmişdir.
EÇS VIII 376a
Ve çınâr ve kavak ve mîşe ve pelid ve gürgan ve karaağaçlık ve kestâneliği cihânı dutup Bursa kestânesi kadar meyvesi niçe vilâyetlere ve Sofya'ya gelir.
EÇS VIII 376a
Bu dağlarda hayduk harâmî kefereleri çokluğundan bu kasabada ehl-i ırz âdemler sâkin olamadıklarından bu rabta ol kadar amâr değildir.
EÇS VIII 376a–376b
Husûsan sene 1062 târîhinde Melek Ahmed Paşa efendimizle Sofya-i sâfiye vâlîsi iken Kemalî Halîl Ağa ile ol dağlara on bin aded re‘âyâlar ile pür-silâh olup hayduk kâfirleri şikâr ederken bu dağlarda 376b günde kırk elli aded sığır kadar sığınlar ve karacalar ve tablalı ve yağmu[r]calar ve bu kadar tavşanlar sayd [u] şikârlar edüp kanlı kebâblar yeyerek beher yevm kırk elli mikdârı hayduk kâfirleri dahi davulları ve zurnaları ile kefereleri sayd edüp mezkûr Petriç kasabasında ve Köstendil şehrinde ve Dobniçse kasabasında ve Samakov şehrinde ve Sofya şehrinde sayd olunan kâfirleri cümle köşe köşe salb edüp gazâlar etdik.
EÇS VIII 376b
El-hâsıl bu Petriç dağları yaman ibret-nümâ kûh-ı bâlâlardır kim bir ucu tâ Alman dağlarından ve Bosna ve Hersek ve Destpot dağlarından ve Koca dağları ve Çemerne ve Banya ve Yanya yaylasından ve Uştuk yaylası ve Rila'nın dağlarından bu Petriç dağlarından ve Sıçanlı(?) ve Siroz yaylası ve Ferecik ensesinde dağlar tamâm olup deryâ aşırı Bursa ensesinde cebel-i Ruhbân ya‘nî Keşiş dağına varır.
EÇS VIII 376b
Ol dahi Sivas ve Mar‘ayş ve Erzurûm'da Bingöl yaylasına, andan kûh-ı Ağrı'ya ve kûh-ı Demâvend ve kûh-ı Bîsü[tû]n'a ve kûh-ı Nihâvend'e ve andan tâ Hindistân'a varınca yedi koldan rûy-ı arza yayılmış kûh-ı bâlâlar kim cümle yüz kırk sekiz aded sun‘-ı Hudâ kûh-ı azîmlerdir.
EÇS VIII 376b
Bunların hakkında Hazret-i Allâh sûre-i Nebe'de Arapça buyurmuşdur.
EÇS VIII 376b
Ve sûre-i (---) Arapça buyurmuşdur kim ehl-i müfessirîn, "Mekâlîdden murâd ulu dağlardır kim rûy-ı arza kilid gibi mekâlîdler" deyü tefsîr etmişler.
EÇS VIII 376b
Hakkâ ki im‘ân-ı nazar ile nazar olunsa bu Petriç dağların ve gayri kûhların gördükde âdem âlem-i hayretde kalup hakîr Evliyâ-yı bî-riyâ gibi vâlih ü sergerdân olur.
EÇS VIII 376b
Ba‘dehu Petriç kasabası hudûdundan şarka korular ve azîm dağlar eteklerin geçerek ve ma‘mûr kurâlar ubûr ederek konup göçerek ve yiyüp içerek 6 sâ‘at gidüp,
EÇS VIII 376b
Der-vasf-ı kasaba-i Menlik
EÇS VIII 376b
Sebeb-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---) (---) (---) dir. Bu dahi Köstendil toprağı hükmünde voyvadalıkdır ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi (---) kurâdır. Kethudâyeri ve yeniçeri serdâr[ı] ve muhtesibi ve bâcdâr ve şehir kethudâsı vardır. Ammâ lisân-ı Arab üzre mennîk demek kabaca ve kabîhce ism-i ma‘yûbdur. Lâkin şehrinin amâristânı bir dereli ve depeli yerde sâfî bâğ u bâğçeli bir şîrîn ve ma‘mûr ve müzeyyen şehr-i azîm-misâl kasaba-i âbâdândır. Cümle (---) aded kiremitli ve tahtânî ve fevkânî kârgîr binâlı vâsi‘ hânedânlardır.
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded mahallâtlardır. Ve cümle (---) aded mihrâbdır, ammâ çârsû içinde (---) câmi‘i kiremitli ve serâmed minâreli ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘-i pür-envârdır. Ve
EÇS VIII 376b
meşhûr câmi‘lerdir.
EÇS VIII 376b
Cümle (---) aded mahalle mesâcidleridir. Evvelâ (---) mescidi, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded medrese-i tâlibân-ı müfessirândır. Evvelâ, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle 3 aded mekteb-i dâru't-ta‘lîm-i sıbyân-ı necîbândır. Evvelâ, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded ---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded tekyegâh-ı fukarâ-yı mecâzibândır. Evvelâ, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded hammâmı vardır, ammâ ev hammâmları çokdur. Evvelâ çârsû içinde, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded hân-ı sevdâgerânı vardır. Evvelâ, (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle (---) aded dükkânlardır, ammâ kârgîr binâ bezzâzistânı yokdur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS VIII 376b
Ve cümle
EÇS VIII 376b
Ve cümle,
EÇS VIII 376b–377a
Der-tetimme-i şehrengîz-i külliyât-ı kasaba-i Menlik: Bu rabta-i zîbâ içre haftada bir cem‘iyyet-i kübrâlı bâzâr-ı azîm durup cemî‘i zî-kıymet metâ‘lar bî-kıymet ve bî-minnet bulunur. Ekseriyyâ halkı ehl-i hidmet ve avândır, ammâ Yörük tâ’ifesinden hâl sâhibi sulehâ-yı ümmetden âdemleri vardır. 377a
EÇS VIII 377a
Andan kalkup cânib-i şarka 12 sâ‘at gidüp el-ıyâzen billâh sa‘b ve mahûf yollar ve beller ile Sırbin yaylasın aşarken kâh piyâde ve kâh esb-süvâr olup niçe gûne renc-i anâlar çekerek,
EÇS VIII 377a
Menzil-i karye-i Sırbin: Bir yaylalı ve balkanlık içre ma‘mûr Bulgar keferesi köyüdür ve serbest ze‘âmetdir.
EÇS VIII 377a
Andan yine şark tarafına (---) sâ‘at gidüp ma‘mûr u âbâdân kurâlar geçerek ve ibret-nümâ temâşâlar ederek ubûr edüp,
EÇS VIII 377a
Der-evsâf-ı kasaba-i şîrîn ü dilküşâ Vetirne
EÇS VIII 377a
Vech-i tesmiyesi (---) (---) (---) (---) dir. (---) sancağı hükmünde olup vâlîsi ve kadısı ve voyvadası ve muhtesib hâkimisi ve bâcdârısı ve sipâh kethudâyerisi ve yeniçeri serdârîsi ve harâc ağası ve şehir kethudâsı ve kırk sekiz pâre nâhiye kurâsı vardır, ammâ müftîsi ve şürefâ efendisi yokdur.