İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y10b
Ve Balıklı hammâma muttasıl Sultân Keyhusrev Şâh câmi‘i, tarz-ı kadîm bir küçük câmi‘dir. Kıble kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y10b–Y11a
"Büniye fî haze'l-mescidi'l-mübârek, el-mu‘azzam es-sultânu'l-a‘zam zıllullâhi fi'l-âlem Y 11a gıyâsu'd-dünyâ ve'd-dîn Ebü'l-feth Keyhusrev bin Keykubâd, târîhu şehri Şevvâl, sene erba‘a ve selâsîne ve sitte mie." [634]
EÇS IX Y11a
Ve sol tarafda tula minâresinin kapusu üzere tahrîr olunan târîhdir:
EÇS IX Y11a
Zer u zîver değildir deyüben deyen dest-i gayb ârif,
EÇS IX Y11a
Yazar târîhini Bîhal: Ta‘âlâ şânuhu ekber.
EÇS IX Y11a
Sene 1052
EÇS IX Y11a
Bu dahi haremsiz bir câmi‘dir. Mâ-tekaddem sâhibü'l-hayrâtı zâviye etmiş. Ba‘dehu mahallesi câmi‘e muhtâc olmak ile câmi‘ edüp minâre kapusu üzre târîh ana işaretdir.
EÇS IX Y11a
Ve câmi‘-i Karagöz Paşa derler, ammâ kapusu üzre tahrîr olunan târîhi budur:
EÇS IX Y11a
Çûn tamâm etdi Râbi‘a HâtûnHak atâ ede rûhuna rıdvânOlmağıyçün minâreye târîhDedim ana makâm-ı medd-i ezânSene 1061
EÇS IX Y11a
Ve Zereğen mahallesinde cedd-i izâmımız merhûm sa‘îd ü şehîd Kara Mustafâ Beğ câmi‘i Yıldırım Hân vezîri İshâk Paşa kendüyi şehîd etmişdir. Niçe kerre Aydın ve Sarhan sancağına mutasarrıf olup ba‘dehu Anatolu vâlîsi iken bu câmi‘i inşâ etmişdir. Hâlâ tevliyeti hakîrin üzerindedir. Bir hayli yerlerin ta‘mîr ü termîm etdik. Gâyet musanna‘ câmi‘-i rûşendir. Ve hareminde âbdesthâne havuzu ve bir minâre-i mevzûnu var kim misli şehr-i Kütâhiyye'de yokdur. Efvâh-ı nâsda Hisâr Beği câmi‘i derler.
EÇS IX Y11a
Ve arasta içinde Takyeciler câmi‘i cemâ‘ati gâyet kesret üzredir. Ve mü’ezzin mahfili altında iki ağaç müşebbek sütûnları var kim diller ile ta‘bîr olunmaz. Ve gâyet metânet üzere binâ kılınmış kârgîr câmi‘-i kavîdir ammâ üzeri tahta örtülüdür.
EÇS IX Y11a
Ve Germiyanoğlu [[(---) (---) (---) (---) (---) (---)]] câmi‘i ve İshâk Fakîh câmi‘i: Tabakalar içinde olmağile Tabakhâne câmi‘i derler. Kârgîr ve metîn binâlardır, binâ olmağile bir câmi‘i mücellâdır üzerleri kiremit örtülüdür. Ve nerdübân ile urûc olunur fevkânî ve haremsiz bir câmi‘-i şerîfdir, ammâ cemâ‘ati çokdur.
EÇS IX Y11a
Ve Yeni mahallede Hüseyin Paşa câmi‘i gâyet mesîregâh ve müzeyyen ve bir şîrîn yerde mebnîdir rûşen-âbâddır. Hareminde azîm çınâr-ı müntehâlar var kim evce ser çekmişdir ve gâyet müferrihdir ve metîndir musanna‘ pâk kurşum örtülü câmi‘-i latîfdir.
EÇS IX Y11a
Ve yukaru P 6b kal‘ada Sultân-ı Germiyan Süleymân Hân câmi‘i. Kıble kapusu üzre târîhi budur: Q 6b
EÇS IX Y11a
"Ammera hâze'l-mescide'l-mübârek Sultânü'l-Germiyaniyye Süleymân bin Mehemmed bin Ya‘kûb, ebbedallâhu mülkehu fî şuhûrı sene seb‘ ve seb‘în ve seb‘i mie." [777]
EÇS IX Y11a
Ve Meydân mahallesinde Beğ câmi‘i kârgîr kubbe ve kurşum ile mestûr bir câmi‘-i pür-nûrdur.
EÇS IX Y11a
Ve Emîr Şeyh tekyesi câmi‘i kurşumsuz câmi‘dir. Ve meşhûr-ı âfâk cevâmi‘ler bunlardır.
EÇS IX Y11a
Ve mesâcidlerin güzîdesi Hızırlık mescidi cihân-nüma bir küçük zâviyedir, ammâ teferrücgâh yer olmağile cemâ‘atden hâlî değildir. Kapusu üzre târîhi:
EÇS IX Y11a–Y11b
"Fî eyyâmı devleti sultânu'l-a‘zam zıllullâhi fi'l-âlem gıyâsu'd-dünyâ ve'd-dîn Ebü'l-feth Keyhusrev Y 11b bin Keykubâd, e‘azzallâhu ensârehu ve bi-imâreti haze'l-mescidi'l-mübârek el-abdü'z-za‘îf elmuhtâc İmâdeddîn Hezârdînâr. Bi-târîhi sene ihdâ ve erba‘în ve sitti mie." [641]
EÇS IX Y11b
Ve Bölükçüler mahallesi mescidi ve Gûnân mahallesi mescîdi ve Sultân bâğında iki nâ-ma‘lûm zâviyeler var. Ve Ahi Mustafâ mescidleri ikidir. Ve Paşa mahallesi mescidi ve otuz yedi mahallede birer mescidlerden mâ‘adâ sûk-ı sultânîler içinde niçe zâviyeler vardır. Ve cümle medreseler ve hânlarda ve tekyelerde dahi birer zâviye mukarrerdir. Ve cümle on üç kârgîr binâ kurşum örtülü minâre-i zîbâlardır. Mâ-‘adâ alçacık taş ve ağaç minârelerdir.
EÇS IX Y11b
Ve yedi medresedir. Cümleden kadîm Ulu câmi‘in sol cânibine muttasıl Germiyanoğlu medresesi müftîlere meşrûta olup ders-i âmmıdır. Yevmiyye bir altun vazîfe-i mu‘ayyenesi vardır. Yıldırım Bâyezid Hânzâde Şehzâde Mûsâ Çelebi pederi Yıldırım Hân'ın Timur ile hâdisesinden sonra mezkûr Mûsâ Çelebi ol asırda halîfe olup bu medreseyi ta‘mîr edüp ve pederinin Ulu câmi‘ini itmâm etdiğiyçün tahrîr olunan Ulu câmi‘e ba‘zıları Mûsâ Çelebi câmi‘i derler, ammâ ibtidâ bânîsi Yıldırım Hân'dır.
EÇS IX Y11b
Ve Rüstem Paşa medresesi ve Monlâ Vâhid Paşa medresesi ve İshâk Fakîh medresesi ve Karagöz Paşa medresesi ve Şeyh Paşa medresesi ve Halîliyye medresesi evkâfları ma‘mûr ve talebeleri mesrûr kimesnelerdir. Ve gâyet fuzelâyi'd-dehrden musannif ve mü’ellif ve tekmîl-i fünun etmiş merd-i Hudâ sûhteleri vardır.
EÇS IX Y11b
Ve bu şehir içre altı tekyedir: Evvelâ biri Kapan Hânı kurbunda âsitâne-i Hazret-i Mevlânâ ya‘nî Mevlevîhâne tekyesi, müte‘addid fukarâ hücreleri ile ve semâ‘hânesi ve mutribhânesi ile ma‘mûr tekyedir.
EÇS IX Y11b
Ve Nalınlı Şeyh tekyesi ve Abdülkâdir Cîlânî tekyesi ve Şeyh Pâsîn tekyesi ve Hızırlık tekyesi ve Âl-i Abâ Bektaşiyân tekyesi. Meşhûr tekyeler bunlardır.
EÇS IX Y11b
Ve cümle tokuz hammâm-ı ma‘mûru ve bir kaç mu‘attalı vardır. Ammâ cümleden hoş-hevâ ve binâ-yı ra‘nâ Rüstem Paşa hammâmı, vâlî-i vilâyet iken binâ etmiş. Anatolu'da misli meğer Tire'de ve Mağnisa'da ola. Bu hammâma Balıklı hammâm derler. Havzunda mâl-â-mâl âdem gümüşü balıkları ve âşık mâlikleri kâküllerin târumâr kılup çîm-ender-çîm ve ham-ender-ham edüp riştesiyle uşşâkın gönlün kaydedüp kendüsi bî-kayd olur. Mısra‘:
EÇS IX Y11b
Âlem kırılsa gamzesinin eksiği değil
EÇS IX Y11b–Y12a
mazmûnunca cümle Hoten âhûsu gözlü, münevver yüzlü pençe-i âfitâb mahbûb dilberânlar bu havz içre bahr-i ma‘ârif-vâr uşşâkân-ı müştakânın nem-i çeşm-i yemm-i ummânı bahrinde şinâverlik edüp gönüller sayd etmeğe zülf-i amber-efşânın şebeke-vâr dâm edüp gavvâslık ederek Y 12a dil-i uşşâkı dâma giriftâr edüp bir bende-i âzâde iken kayd-bend olur. Böyle bir hammâm-ı rûşenâdır. Kapusu üzre terkîm olunan târîhi budur:
EÇS IX Y12a
Dedi târîhini bir hâzır-cevâb,Pâk eder yur arıdır nâ-pâk âb, Sene 946
EÇS IX Y12a
Ve Germiyan hammâmı kâr-ı atikdir. Ve Kadıasker hammâmı ve Şengül hammâmı ve Kemer hammâmı ve Hüseyin Paşa hammâmı ve Ektemür (?) hammâmı. Ve üç hammâm dahi mu‘attaldır. Kış günleri işler hammâmlardır.
EÇS IX Y12a
Ve yigirmi üç sarây hammâmları dahi vardır. Ba‘zı ahâlî-i mahalle bunlara da girirler.
EÇS IX Y12a
Ve yetmiş mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân vardır.
EÇS IX Y12a
Ve iki imâreti vardır. Fukarâ ve ağniyâya ni‘meti merreteyn dâ’imdir.
EÇS IX Y12a
Ve cümle on yedi hânları var. Her biri kal‘a-misâl hânlardır. Cümleden Kapan hânı demir kapulu kal‘a misâldir. Ve havlısında bir havz-ı azîmi üzre fevkânî bir zâviyesi vardır. Havzının fıskıyyesi âdem gerdânı kalınlığı pertâb eder. Bu mescid-i âlî on iki sütûn üzre mebnî maksûre eşkâl bir müferrih dilküşâ mescid-i ra‘nâdır. Cemî‘i müsâfirîn ve mücâvirîn bunda ârâm ve istirâhat edüp ibâdet ederler. Bu hânın cânib-i erba‘asında fevkânî ve tahtânî iki yüz ocaklı bir hân-ı azîmdir. Ve cânib-i garba nâzır bir kapusu atebesi üzre [[(---) (---) (---)]] lâjüverd ile beyâz mermer üzre celî hatt ile tahrîr olunan târîhdir:
EÇS IX Y12a
Binâ-ı dilküşâ [[(---) (---) (---)]]İlâhî eylegil ma‘mûr her sâlN'ola geldi hakkında işbu târîhKi dâ’im sa [[(---) (---) (---)]] ikbâl.Sene 912
EÇS IX Y12a
Çâşnigirbaşı hânı ve Bolvadanlı hânı ve Bostân Efendi hânı ve [[(---) (---) (---)]] Osmân Paşa hânı ve Rüstem Paşa hânı Q 7a P 7a ve Serdâr hânı ve Acem hânı. Bunlar cümle ma‘mûr hânlardır.
EÇS IX Y12a
Ve kırk sebîl-i atşânı var. Ve kırk sekiz âb-ı hayât kaynak sular cereyân eder uyûnları var. Bunlardan mâ‘adâ otuz yerde çeşmesârları var. Cümleden bir çeşme-i zülâli Zereğen mahallesinde Ca‘fer Paşa çeşmesinin târîhidir:
EÇS IX Y12a
Çeşm-i âlem gibi bir çeşme-i rûşendir buBuna bir çeşme mu‘âdil ola sümme hâşâOldu ta‘mîrine târîh bunun bî-noksânKi aded hadd kıla çeşme-i Ca‘fer PaşaSene 987
EÇS IX Y12a
Ve bu çeşmeye karîb bir uyûn-ı cârînin tâkı üzre târîhdir:
EÇS IX Y12a
Dokuz yüz seksen idi sâl-i târîhRevân oldukda işbu çeşme-i hûbBu bir zevci revânıyçün olupdurUlu dergâhda makbûl [u] mergûbTamâm oldukda Zıllî dedi târîhOla makbûl dâyim nâb-ı mâ hûbSene 973
EÇS IX Y12a
Bu târîh merhûm ve mağfûrun-leh pederimizin güftesidir.