İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y27a
Ve bu şehrin a‘yânından Yıldırım Hân imâmı ve mütevellî ve Şeyh Sinân vâ‘ızı ve gayri ahbâb ile cümle vedâlaşup Sart bâzârına gider yârânlar ile garb cânibine yine Bozdağ eteğince ma‘mûr kurâlar ubûr edüp niçe temâşâlar ederek dörd sâ‘atde,
EÇS IX Y27a
Evsâf-ı kal‘a-i Sart ya‘nî hasîn-i sarp
EÇS IX Y27a
Vilâdet-i hazret-i Resûl'den evvel sene 882 târîhinde İskender-i kübrâ hafvinden Kaydefâ nâm melike binti Yanive kralenin binâsıdır. Ba‘dehu Aydın Bay oğulları elinden sene (---) târîhinde Yıldırım Hân fethidir.
EÇS IX Y27a
Aydın hâkinde (---) hükûmettir. Ve yüz elli akçe kazâdır. Ve nâhiyesi kırk pâre kurâdır. Ve kal‘ası yine Bozdağ'a muttasıl olan cebel-i Sart'ın dâmeninde bir mürtefi‘ mahalde şekl-i murabba‘ bir Şeddâdî binâ bir küçük kal‘adır, ammâ gâyet sarp binâ-yı kavîdir. İç el olmak ile dizdârı ve neferâtı olmadığından mâ‘adâ kal‘anın içi ol kadar ma‘mûr [u] âbâdân değildir. Lâkin aşağı varoşu sehel ma‘mûrdur. Üç mahalle ve yedi yüz toprak örtülü hânelerdir.
EÇS IX Y27a
Ve (---) mihrâbdır. (---) câmi‘i (---) mâ‘adâ zâviyeleridir. Ve esvâk-ı muhtasarı ve hânları ve hammâmı vardır.
EÇS IX Y27a
Ve bâğ u bâğçesi çokdur. Ve müşebbek besatînlerinde âbdâr ve cüssedâr kavunu ve karpuzu meşhûrdur. Ve sahrâlarında pembesi cihânı zeyn etmişdir.
EÇS IX Y27a
Ve haftada bir azîm bâzâr olup niçe bin tüccâr-ı ehl-i bihâr cem‘ olup bey‘ u şirâ‘ ederler.
EÇS IX Y27a–Y27b
Andan yine cânib-i garba bir ulu sahrâ içre nehr-i Gedüz cereyân eder kim, tâ Alaşehir ile Sart şehri mâbeyninden berü gelir. Hakîr bu nehri atlar ile ubûr edüp ve Çomaklı yaylasında sehel teneffüs edüp anda Çomaklı Sultân'ı ziyâret edüp âb-ı hayâtlar nûş edüp ma‘mûr kurâları ubûr ederek Y 27b 9 sâ‘atde,
EÇS IX Y27b
Evsâf-ı kal‘a-i Gördüsya‘nî şehr-i Koritoz
EÇS IX Y27b
İskender-i kübrâ târîhinden sonra Yanko kralının veled-i nâ-pâklerinden Koritoz nâm kralın elinden Sarhan oğlu Ya‘kûb Hân fethidir, be-dest-i Ulubaş Beğ. Andan Âl-i Osmân'a Ya‘kûb Şâh bir duhter-i nev-ahter menkûhalığa verüp bu şehri dahi cihâz tarîkiyle verüp Yıldırım Hân eline girmişdir. Hâlâ kal‘ası Celâlî Karayazıcı mutahassın olmasın içün Zağanos Paşa bu Gördüslü olmağile fermân-ı şehriyârî getirüp kal‘ayı câ-be-câ münhedim etmişdir.
EÇS IX Y27b
Dizdârı ve neferâtları yokdur. Ve hâlâ burc [u] bârûları zâhir u bâhirdir. Bu kal‘a şehrin şark tarafı ucunda bir killi kaya üzre vâki‘ olmuş. Zamân-ı kadîmde gâyet sa‘b u metîn kal‘a imiş.
EÇS IX Y27b
Kütâhiyye eyâletinde Sarhan sancağında yüz elli akçe kazâdır. Ve nâhiyesi yetmiş sekiz pâre kurâdır. Ve hâkimi serbest ze‘âmet sâhibidir. Kethudâyeri ve serdârı vardır. Müftîsi ve nakîbi yokdur.
EÇS IX Y27b
Ve şehri bir kûh-ı bâlânın zeylinde birbiri üzre Tokat şehrinin evleri gibi kat-ender-kat vâki‘ olmuş evlerdir. Ve sokakları Q 15a P 15a gâyet eniş ve yokuşdur. Ve cümle iki bin iki yüz toprak örtülü dîvârlarının temelinden nısfına dek taş, andan âlîsi kerpiç dîvârlı Türkistân evleridir.
EÇS IX Y27b
Ve altı mahalle ve on bir mihrâbdır. Cümleden, aşağı çârsû içinde Ulu câmi‘ bir şîrîn ve musanna‘ minâre-i mevzûnu var. Toprak örtülü, tarz-ı kadîm câmi‘dir. Ve hareminde çınâr-ı müntehâlar ile müzeyyen olmuş mesîregâh haremdir. Ammâ kapusu üzre, târîhi yokdur.
EÇS IX Y27b
Ve yukaru mahallede Hacı Ramazân câmi‘i kapusu üzre terkîm olunan târîhi budur:
EÇS IX Y27b
"Sâhibü'l-hayrhat ve'l-hasenât el-hâc Ramazân bin Şa‘bân tamâmet câmi‘ü'ş-şerîf, sene ihdâ ve erba‘în ve elf." [1041] yazılmışdır.
EÇS IX Y27b
Ve cümle üç câmi‘dir, mâ‘adâ mesâcidlerdir. Ve dörd kârgîr minârelerdir. Ve cümle büyûtları kıble tarafına, sahrâya nâzırdır.
EÇS IX Y27b
Ve şehrin altında cereyân eden nehr-i Çomaklı yine Çomaklı yaylasından nüzûl edüp nehr-i Gedüz'e mahlût olur.
EÇS IX Y27b
Ve bu Çomaklı nehri üzre şehir kenârında bir göz cisir vardır. Çam direklerinden üstâd-ı kâmil iki tarafdan kırlankıc kanadı-misâl birbiri üzre galyon sütûnları gibi serâmed direkleri bir san‘at-ı acîbe etmiş kim zamânımızın üstâdları ana hayran olurlar, eyle bir vâcibü's-seyr cisr-i haşeb-i musanna‘dır. Bu cisr-i ibret-nümânın misli Rûmeli'nde Hersek vilâyetinde Foça şehrinde nehr-i Dirin üzre Sokollu Mehemmed Paşa'nın ağaç cisridir. Ammâ bu Gördüs cisri andan enlidir ve musanna‘dır. Bir başından bir başına kâmil beş yüz adımdır kim kavs-i kuzahdan nişân verir kantaradır.
EÇS IX Y27b–Y28a
Ve bu şehir içre cümle elli dükkân Y 28a ve bir hân ve bir hammâm cümle bu cisrin evkâfıdır kim îrâdı ta‘mîr-i cisre masrûf olur.
EÇS IX Y28a
Ve bir hammâm dahi ve bir medrese ve iki tekye ve tokuz mekteb ve üç hân ve altı çeşme-i âb-ı hayvân vardır.
EÇS IX Y28a
Ve cümle halkının kâr [u] kisbleri bâğ u bâğçesi cihânı zeyn etmişdir. Ve üzümü gâyet âbdar ve lezîz üzüm kurusu olup ekin ocağı olmamağile Kütâhiyye ve Karahisâr'dan ve etrâf nevâhîlerden niçe bin deve yükü hınta gelüp üzüm ile mübadele ederler. Ve bu şehrin bâzârı günü acâ’ib cem‘iyyet-i kübrâ olup niçe bin âdem cem‘ olur. Ve halkı cümle Etrâkdir. Kelimâtlarında lehce-i mahsûsaları beyân olunur:
EÇS IX Y28a
Lisân-ı Etrâk-i nâ-kâbil-i nâ-pâk
EÇS IX Y28a
Ba‘zı lügatleri bu elfâz-ı mühmelelerdir.
EÇS IX Y28a
Evvelâ:
EÇS IX Y28a
azıkekmeğe derler
EÇS IX Y28a
tahılbuğday
EÇS IX Y28a
dehlegözet
EÇS IX Y28a
zıbaryat
EÇS IX Y28a
gan[g]lıaraba
EÇS IX Y28a
ünâvâz
EÇS IX Y28a
râhatlıkavret
EÇS IX Y28a
ketmeckız
EÇS IX Y28a
kızan[g]oğlan
EÇS IX Y28a
cılızküçük
EÇS IX Y28a
cıbararık
EÇS IX Y28a
göblezköpek yarusu
EÇS IX Y28a
taraşzağar
EÇS IX Y28a
çomarkoyun köpeği
EÇS IX Y28a
mastıfino köpek