İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y29b
Menzil-i karye-i Bergele: yigirmi hâneli ve bir câmi‘li ve bir âb-ı hayât kaynak sulu müselmân karyesidir. Ve Akhisâr kurâlarından ze‘âmetdir. Andan yine cânib-i garba 3 sâ‘atde,
EÇS IX Y29b
Evsâf-ı kal‘a-i Akhisâr
EÇS IX Y29b
Sene 1007 târîhinde Celâlî Karayazıcı ve karındaşı Deli Hasan havfinden fermân-ı şehriyârî ile ahâlî-i vilâyet cem‘ olup fâtih-i Eğre Sultân Mehemmed-i Sâlis asrında müceddeden bu kal‘ayı binâ eden kimesneler ile kelimât edüp anların nakliyle tahrîr etdik. Karîbü'l-ahd binâ olunmuşdur. Be-dest-i vâlî Macar Alî Paşa. Bir düz vâsi‘ sahrânın tâ ayne'l-fi‘linde kerpiçden şekl-i müdevver bir alçak dîvârlı ve (---) kapulu (---) kulleli kal‘a-i müfîd [u] muhtasardır. Ammâ dâ’iren mâdâr mazgal delikleri vardır. Ve dâ’iren mâdâr cirmi sekiz bin altı yüz adımdır. Ve cümle kulleleri kiremit örtülü birer toplu ma‘mûr burclardır. Ammâ iç el olmak ile dizdârı ve neferâtları yokdur. Lâkin ta‘mîri ve termîmi içün evkâfı çokdur.
EÇS IX Y29b
Ammâ evâ’il-i a’sârda şimdiki hâlde şehrin tâ ortası olan Yûsuf Efendi sarâyı yeri bir mürtefi‘ zemîndir. Anda bir kal‘a-i azîm var imiş. Hâlâ câ-be-câ esâs-ı binâlar ve nısf burc-ı bârûlar zâhirdir. Ve Kaydefâ(?) melikenin karındaşı Cimcime kralenin tahtı imiş. Eyvân dîvârları hâ’itleri hüveydâdır. Sene (---) târîhinde Sarhanoğulları renc [ü] anâ ile feth edüp bir dahi küffâr-ı dûzah-karâra karârgâh olmasın içün bu kal‘a ve bu tahtgâhı esâsından münhedim edüp harâb [u] yebâb ederler. Hâlâ niçe bin kâr-ı kadîm binâ âsârları vardır.
EÇS IX Y29b
Kütâhiyye eyâletinde Sarhan sancağında Ayşe Sultân hâssıdır. Baltacılar kethudâsı hâkim idi. Anda mihmân olup şehri temâşâ etdik. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Senevî yigirmi kîse hâsıl olur üç yüz akçe kazâdan latîfdir.
EÇS IX Y29b–Y30a
Ve nâhiyesi ancak on iki kurâdır, ammâ herbiri birer kasaba-misâl Y 30a bâğ u bâğçeli ve câmi‘ ve hân u hammâmlı belîdelerdir.
EÇS IX Y30a
Ve bu şehrin şeyhülislâmı ve nakîbi ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vardır. Ve a‘yân [u] ulemâsı ve askerîsi gâyet çokdur.
EÇS IX Y30a
Ve eyyâm-ı kadîmde gâyetü'l-gâye şehr-i azîm imiş. Ammâ yine şimdi ma‘mûrâtı bir sahrâ-yı azîmin vasatında vâki‘ olmuş Anatolu vilâyetinin Şâm-ı cennet-meşâmıdır. Cânib-i erba‘ası gül [ü] gülistân ve bağ u bostânlı İremezâtü'l-imâd misilli dıraht-ı sâyedârlar içre ma‘mûr u müzeyyen ve dilküşâ ve ferah-âbâd bir nev bilâd şehr-i latîfdir.
EÇS IX Y30a
Ve cümle hâneleri kal‘a içinde vâki‘ olmuş cümle iki bin altı yüz vâsi‘ kiremit örtülü bâğ u bâğçeli ve âb-ı revân enhârları ve havz u şâzrevânlı hâne-i zîbâlardır. Ve her bay [u] gedâ hânelerinde birer uyûn-ı câriye elbette mukarrerdir kim değirmen yürüdür âb-ı revânlardır, zîrâ bu şehrin cânib-i erba‘ası yaylalardır. Bu enhâr-ı kesîreler o cebel-i âlîlerden cereyân edüp şehri saky eder. Ve cümle sûk-ı sultânîsinde ve gayri şâhrâhlarında kaldırımlar üzre âdem beli kalınlığı âb-ı revânlar revân olup çağlar ırmağlar böyle bir şehr-i İremdir.
EÇS IX Y30a
Ve cümle yigirmi dörd mahalle ve kırk yedi mihrâbdır. Onu cum‘a kılınur câmi‘dir. Ve on iki kârgîr minâreler nümâyândır. Mâ‘adâ alçacık tahta ve gayri makâm-ı ezândır. Ve cümleden çârsû içinde cemâ‘ati firâvân Sarı Ahmed Paşa câmi‘i, kârgîr minâreli ve üç kârgîr kubbeli ve üç kapulu ve hareminin ortasında âbdest havuzu ve hareminin etrâfında medrese hücreleri cümle bu imâretler kurşum ile mestûr câmi‘-i rûşen-âbad-ı bî-bedeldir. Ve kıble kapusu üzre celî hatt ile tahrîr olunan târîh budur:
EÇS IX Y30a
Özge târîh dedim Şerhî bu hayraBihamdillâh oldu ta‘mîri câmi‘ Sene 1005
EÇS IX Y30a
Ve Sultân Alemşah câmi‘i derler ammâ vâlidesinindir. Efvâh-ı nâsda Fethiyye câmi‘i derler. Mâ-tekaddem kenîse imiş Arapça nassı üzre kefereden feth edüp mihrâbı Kudüs'e iken Mekke'ye velî olduğuyçün Fethiyye câmi‘i derler. Ve minâresi münhedim olup yine müceddeden binâ olunmuş deyrden bozma câmi‘dir. Kârgîr kubbe ve kurşum örtülü câmi‘dir. Ve kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y30a
"Hâzihi cum‘atü'ş-şerîf ve imâretü'l-latîf Vâlide binti Alemşâh Beğ nevverallâhu merkadehu fî târîhi selâse [ve] ışrîn ve seb‘i mie." [723]
EÇS IX Y30a
Ve Sinân Kadı Efendi câmi‘i. Minâresiz ve kurşumsuz câmi‘dir.
EÇS IX Y30a
Ve İslâmbollu Hasan Efendi câmi‘i ve Emetli câmi‘i ve Sarı İbrâhîm Efendi câmi‘i ve Hacı Süleymân câmi‘i ve Hacı Mustafâ câmi‘i ve Eski câmi‘. Bunlardan mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS IX Y30a–Y30b
Ve üç hammâmı var. Biri Paşa hammâmı ve biri Gülruh Sultân hammâmı, âb [u] hevâsı ve binâsı latîfdir kim âdemin Y 30b reng-i rûyı humret üzre olup hakîkatü'l-hâl gül-ruhlu âdem olur. Ve Sasa Beğ hammâmı.
EÇS IX Y30b
Ve cümle bin aded dükkânlardır. Ve bir kârgîr binâ üç kubbeli bezzâzistânı vardır. Serâpâ kurşum örtülü imâretdir. Cemî‘i zî-kıymet eşyâlar bunda mevcûddur. Bu hayrât dahi Gülruh Sultân'ın binâsıdır.
EÇS IX Y30b
Ve on aded ma‘mûr u âbâdân kârgîr binâ hânları vardır. Q 16b P 16b Cümleden Paşa hânı ve Hüseyin Efendi hânı ve Kimyon Efendi hânı ve Boşnak Mustafâ Efendi hânı ve Mûsâ Efendi hânı ve Nebî Efendi hânı ve İbrâhîm Efendi hânı ve Emîroğlu hânı ve Kara Sinân Efendi hânı ve İslâmbollu Hasan Efendi hânı ve Baltacı Mahmûd Ağa'nın namâzgâhı dibinde Mahmûd Ağa hânı ve Kara Sinân Efendi hânı ve bâzâr yerinde hân-misâl lonca yeri kiremit örtülü taş amûdlu binâlardır. Bu iki binâların altında, bâzâr günleri tüccârların zî-kıymet metâ‘ları olanlar bu binâların altında bey‘ [u] şirâ ederler. Biner âdem sığar vâsi‘ örtülü meydânlardır.
EÇS IX Y30b
Bu şehir içre yedi medrese ve bir dârü'l-hadîs ve bir dâr-ı kurrâ ve yigirmi üç mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân ve niçe yüz uyûn-ı âb-ı hayvân vardır. Ve bu uyûn-ı câriyelerin menba‘ı şehrin cânib-i şarkîsinde Gördük hisâr nâm kal‘a dibinden Sovuk Bınar nâm âb-ı nâbdan cereyân ederek azîm kehrîzler ile şehir içinde her cânibe müstevlî olduğundan mâ‘adâ ba‘zı hânelerden tarîk-ı âmlar üzre ikişer üçer çeşmesârlar selsebîl-âsâ cereyân eder iki bin çeşme-i cân-fezâ vardır, deyü şehir halkı tefâhür kesb ederler.
EÇS IX Y30b
Ve âb [u] hevâsının letâfetinden mahbûb u mahbûbesi amber-i müşkbâr geysûlu ve merâlî gözlü ve şîrîn sözlü ve münevver yüzlü pençe-i âfitâb mahbûbânları olur.
EÇS IX Y30b
Ve cümle halkı tüccârdır. Libâsları serâpâ çuka ve akmişe-i fâhire ile melbûslardır. Ve tâze cüvân yiğitleri serâpâ Cezâyir levendâtı esbâbı şeklinde daracık bağır yelekleri ve bellerinde pala çatal bıçakları ve başlarında kırmızı fesler geyerler şecî‘ şehbâz dayı yiğitleri vardır. Ve cümle garîb-dost âdemlerdir. Nimetleri bay [u] gedâ ve müsâfirîn ü mücavîrine mebzûldür.
EÇS IX Y30b
Ve cümle çârsû-yı bâzârları içre azîm çınâr-ı müntehâları hâsıl olmuşdur. Her esvâkı birer gûne sâyedâr mesîregâh çârsûdur. Cümleden Paşa câmi‘i ve hammâmı önünde bir soffa-i vâsi‘ üzre bir çınâr-ı müntehâ vardır. Sâyesinde beş yüz âdem meks edüp kahve nûş ederler. Bu şecerenin sâyesi bu soffayı ve gayri dekâkînleri sâyelemişdir. Altına aslâ güneş te’sîr etmez. Mecma‘-ı zurefâ ve bir lonca yeridir. Cümle yârân anda pâ-bürehne ve ser-bürehne cülûs edüp tavla ve sadrenc ve şatranc lû‘bede-bâzlığı ederler. Ve ekseriyyâ bu şehrin râhları böyle hıyâbân-ı koyahdır.
EÇS IX Y30b–Y31a
Ve bu şehrin me’kûlât Y 31a [u] meşrûbât sanâyi‘âtının memdûhu: Evvelâ hâs ve beyâz mekik ekmeği demek ile ma‘rûf mekik-misâl bir söbü ekmekdir. Misli meğer Şâm'da ola. Ve zerdâlûsü ve serv dırahtı ve zeytûnu ve incîri ve engûrü ve limon ve turuncu şehri tezyîn etmiş bâğ-ı İrem-misâl bir sevâhil şehirdir. Bunda iki gün tekâ‘üd edüp Şevkî Çelebi ve Mahmûd Ağa ve Mırz Ağa ile vedâlaşup kıble cânibine düz sahrâlar içre niçe amâristân kurâlar ubûr ederek dördüncü sâ‘atde,
EÇS IX Y31a
Evsâf-ı kasaba-i Marmara
EÇS IX Y31a
Sarhan sancağı hâkinde yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi on bir pâre kurâdır ve mu‘âf [u] müsellem Lala Paşa evkâfıdır. Zamân-ı kadîmde aceb ma‘mûr [u] âbâdân şehr-i müzeyyen imiş. Ve bundan gayri yine bu kazâda üç aded karye dahi Lala Paşa evkâfı vardır.
EÇS IX Y31a
Serdârı ve kethudâyeri var, ammâ müftîsi ve nakîbi yokdur. Ve şehri bir kayalı bayırlar dibine vâki‘ olmuş. Biri biri üzre fevkânî ve tahtânî mükellef bin iki yüz kiremit örtülü hâne-i zîbâlardır, ammâ binden mütecâviz şahâne hâneler harâb [u] yebâb olmuşdur.
EÇS IX Y31a
Ve ma‘mûr olanları cümle on mahalledir. Ve cümle hâneleri şimâl tarafındaki sahrâya nâzır medd-i basarlı gâyet hevâdâr latîf evlerdir.
EÇS IX Y31a
Ve cümle yigirmi iki mihrâbdır. Cümleden cemâ‘at-i kesîreli câmi‘-i selâtîn-misâl Eski câmi‘ Lala Paşa'nındır. Kârgîr kubbeli ve minâre-i mevzûnlu câmi‘-i rûşendir. Ve hareminde şâzrevânlı ve taşra soffası dahi amûdlar üzre kârgîr kubbeli ve musanna‘ revzenleri ile bir câmi‘-i dilküşâdır.
EÇS IX Y31a
Ve dahi medrese ve hân ve imâret ve dârü'l-hadîs ve dârü'l-kurrâ ve mekteb ve çeşme cümle bu Lala Paşa'nın hayrâtıdır kim serâpâ kurşum örtülü kârgîr binâ-yı kadîmlerdir. Ve cümle yüz kârgîr dekâkînler dahi kurşumludur.
EÇS IX Y31a
Ve yukarı mahallede Hanefî Sultân câmi‘i kiremitlidir, ammâ ol kadar ma‘mûr değildir. Ve minâresi yokdur. Ve Hanefî Sultân bizzât câmi‘in mihrâbı önünde kurşumlu bir kubbe-i âlî içinde medfûndur, nevverallâhu merkadehu. Anatolu vilâyetinde kerâmât-ı bâhire sâhibi bir ulu sultândır ve menâkıbı gâyet çokdur. Bu câmi‘lerden mâ‘adâ zâviyelerdir.
EÇS IX Y31a
Ve bu kasabanın memdûhâtından pembesi ve kavunu ve karpuzu meşhûr ve âb [u] hevâsı mu‘tedildir. Ammâ halkı fukarâdırlar. Ve a‘yânından müderris efendiden gayri bir ferd yokdur.
EÇS IX Y31a
Ziyâret-i Hanîfî Sultân ve cenbinde Mehemmed Baba ve Alî Baba kuddise sırruh. Ba‘dehu Marmara'dan kalkup kıbleye bir sâ‘at gidüp,
EÇS IX Y31a
Karye-i Freng: Yüz hâneli ze‘âmet köydür. Andan yine bir sâ‘at gidüp,
EÇS IX Y31a–Y31b
Evsâf-ı germâb-ı şehr-i Marmara: Bir kayalı dağ eteğinde Çatal ılıca demek ile ma‘rûf bânîleri nâ-ma‘lûm binâ-yı kadîmlerdir. Üzerlerinde kubbeleri ve müte‘addid havuzları vardır. Bir latîf Y 31b suyu vardır. Mâh-ı Temmûz'da niçe bin âdem gelüp gasl edüp ifâkat bulurlar. Suyu vücûd-ı insânda yağ gibi cilâ verir. Cüzâm marazına mübtelâ olan kırk gün âbından nûş etse bi-emrillâh ifâkat bulur. Hattâ bir küçük havuzu bir kubbeli halvet Q 17a P 17a içinde mu‘attal imiş. Huddâmlarıma etek dermiyân etdirüp havuzun içinde hâr u hâşâki ve müzahrafâtları ve su yolların tathîr edüp ve câ-be-câ soffaları termîm edüp bir latîf havuz olup âb-ı sühûn ile leb-ber-leb olup hakîr dahi girüp râhat-ı cân buldum. Hamd-i Hudâ bu kadarca savâb bize müyesser oldu. Ve bir mermer sütûn üzre tathîr etdiğimizin târîhin tahrîr edüp târîh koduk.
EÇS IX Y31b
Andan nehr-i Gedüs'ü at ile ubûr edüp,
EÇS IX Y31b
Karye-i Karaitli: Üç yüz hâneli ve bir câmi‘lidir. Andan,
EÇS IX Y31b
Karye-i Yayla: Bir ulu yayla dâmeninde bâğ u bâğçeli ve âb-ı hayâtlı ve câmi‘li ve hammâmlı kurâdır. Cümle ahâlî-i Durkut Temmûz'da bu yaylağa çıkarlar. Andan bir sâ‘at garba,
EÇS IX Y31b
Evsâf-ı şehr-i azîm Durkutlu: Kütâhiyye eyâletinde Sarhan livasında maktû‘u'l-kalem ve mefrûzü'l-kadem Vâlide Sultânlara mahsûs hâss-ı hümâyûndur. Senevî otuz yük akçe hâsıl olur. Sultâniyyesi ve on yük akçe dahi hâkimine hâsıl olur bir ma‘mûr hâssu'l-hâs şehr-i câ-yı menâsdır. Ve yüz elli akçe şerîf kazâ olduğundan ba‘zı zamân üç yüz pâyesiyle sadâka olunur.
EÇS IX Y31b
Nâhiyesi yüz altmış pâre kurâdır. Müftîsi ve nakîbi ve kethudâyeri ve serdârı vardır. Ve ankâ tüccârı ve a‘yânı ve askerî tâ’ifesi çokdur. Ammâ Tarabefzûn vilâyetinin Laz tâ’ifesi gibi bu şehir halkının anadan doğan sıbyânları yeniçeridir.
EÇS IX Y31b
Ve şehri bir düz sahrâ-yı azîmin tâ vasatında nehr-i Gedüs'e karîb bir şehr-i cedîddir. Mâ-tekaddem böyle ma‘mûr [u] âbâdân değil imiş. Vâlidelere hâss olup cemî‘i tekâlîf-i şâkkadan mu‘âf u müsellem olmağile gâyet ma‘mûr nev-binâ şehr-i zîbâ olmuşdur. Ve başka bir rûhâniyyetli müzeyyen şehr-i ra‘nâ olmuşdur. Ve adâlet olup avâm-ı nas çiğneği yer olmamağile günden güne imâretler binâ olmadadır.