İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y31b
Ve cümle bin beş yüz kiremitli ve dîvârları serâpâ kerpiçli sarâylar ve hâne-i zîbâlardır.
EÇS IX Y31b
Ve cümle yigirmi bir mihrâbdır ve beş cum‘adır. Evvelâ çârsû içinde
EÇS IX Y31b
Ma‘nisalı Piyâleoğlu Mustafâ Efendi câmi‘i kârgîr kubbe ve minâreli ve yine kireç ile kiremit örtülü câmi‘dir. Kapusu üzre altun ve lâciverdli hatt-ı celî ile tescîl olunmuş târîhi budur:
EÇS IX Y31b
Mustafâ ibn-i Piyâle ya‘nî bu abdü'z-za‘îf
EÇS IX Y31b
Hakdan isterdim yapam bir ma‘bed-i hûb u garîb
EÇS IX Y31b
Hamdü lillâh kim tamâm oldu dedim târîhini
EÇS IX Y31b
Câmi‘in itmâmını kıldı bana Allâh nasîb
EÇS IX Y31b
Sene 1065
EÇS IX Y31b–Y32a
Bundan gayri kârgîr Y 32a minâreli câmi‘ yokdur. Ve dörd câmi‘ dahi vardır. Anlardan mâ‘adâ zâviyelerdir.
EÇS IX Y32a
Ve üç hammâmı ve on bir hânı var. Cümleden muazzam kiremitli ve kerpic dîvârlı Semerciler hânı ve bâzâr yerinde Voyvada hânı ve yeniçeri hânı. Bunlar meşhûrdur.
EÇS IX Y32a
Ve bâzâr yerinde yigirmişer amelî taş sütûnlar üzre kiremit örtülü Tahıl bâzârı bir vasî binâdır. Altında beş bin âdem cem‘ olsa yerim dar demez, vasî örtülü meydândır. El-hâsıl temâşâ etdiğimiz diyârlarda böyle lonca yeri bir şehirde mânzurumuz olmamışdır.
EÇS IX Y32a
Ve yedi şahâne kahvehânesi var. Rakkâs ve hânende ve çöğürcü sâzende ve meddâhânlar ile ârâste ve dilberânlar ile pîrâste kahvelerdir.
EÇS IX Y32a
Ve cümle üç yüz dükkândır, ammâ bezzâzistânı ve kurşumlu binâları yokdur, zîrâ karîbü'l-ahd ma‘mûr olmuşdur.
EÇS IX Y32a
Ve âb [u] hevâsı gâyet ısıcakdır. Anıniçün ahâlîsi yaylaya çıkarlar.
EÇS IX Y32a
Ve şehri bir düz yere vâki‘ olmağile bâğ u bâğçesi cihânı dutmuşdur. Ve şehrin cevânib-i erba‘asından şehre nazar eylesen çınâr ve kavak ve bîd-i sernigûn ve gayri eşcârât-ı gûnâ-gûnun kesretinden şehir görünmeyüp bir hıyâbân içinde kalmış bir şehr-i mürgzârdır. Ammâ cümle mürgânları dahi Türkçe nevâht ederler.
EÇS IX Y32a
Ve mahbûb u mahbûbesi yokdur. Halkının reng-i rûyları zerd-rûlardır. Ve merdâne ve zenânelerinin libâsları serâpâ çuka elvân ferrâcelerdir. Ve tâze yiğitleri baldırı çıplak levendâne Cezâyirli tarzı sıkma yelek ve pala bıçak ve başlarında fes geyüp reftâr ederler.
EÇS IX Y32a
Ve memdûhâtından üzüm kurusu ve kavunu ve karpuzu ve Durkut atı meşhûrdur, ammâ zâlim dur kurd olmağile durur kalır, batrân atları hâsıl olur.
EÇS IX Y32a
Bu şehirden cânib-i garba ma‘mûr belîdeler temâşâ ederek vasî sahrâ-yı mahsûldâr içre 4 sâ‘atde,
EÇS IX Y32a
Evsâf-ı kal‘a-i münîf ya‘nî şehr-i Nif
EÇS IX Y32a
İskender-i Kübrâ asrında Kaydefâ binâsıdır. Niçe divel destine girüp ba‘dehu sene (---) târîhinde Sarhan Baba Sultân, kutbiyyete kadem basmış ulu sultândır, anın zamân-ı sa‘âdetinde be-dest-i Hacı Emet Beğ fethidir. Ümerâ-yı Sarhan Bay Sultân'dır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Âl-i Osmâniyân'dan Gâzî Hudâvendigâr nâmıyla mülakkab olan Sultân Murâd-ı Evvel fethidir.
EÇS IX Y32a
Kütâhiyye eyâletinde Sarhan livâsı paşasının hâssıdır. Voyvadası hâkimdir. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi yetmiş kurâdır. Kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vardır. Lâkin müftîsi ve nakîbi yokdur.
EÇS IX Y32a–Y32b
Ve kal‘ası bir yalçın kaya üzre şekl-i muhammes iki kapulu Şeddâdî binâdır. Ve dâ’iren mâdâr cirmi iki bin iki yüz adımdır. Ve içinde bir kaç hâneler vardır. Ve kal‘a içinde ve altındaki kayalardan tulû‘ eden âb-ı hayâtlar cümle aşağı şehre Y 32b ve bâğ u bâğçelere taksim olup müstevlî olup âsiyâb-ı mâlarda cereyân eder âb-ı hayâtdır kim huzûr ile içinden üç taş çıkaramazlar. Tâ bu mertebe buz pâresi âb-ı bâriddir.
EÇS IX Y32b
Ve aşağı varoş sâfî kayalar içre ve dere ve depe içre vâki‘ olmuşdur. Ve azîm dıraht-ı serâmedler içre bâğ-ı İrem-misâl bir şîrîn kasabadır. Ve şehr-i Marmara-misâl bu dahi bir kûh-ı bâlânın dâmenindedir. Cümle evleri şimâle nâzırdır. Bu şehir şarkdan garba tûlânîce vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y32b
Ve cümle bin Q 17b P 17b iki yüz kiremit örtülü hânelerdir. Ve bin hâne mikdârı bâğ u bâğçesi ve değirmenleri ile mu‘attal ve harâb olmada evleri var, ammâ ma‘mûr olanları sekiz mahalledir ve tokuz mihrâbdır.
EÇS IX Y32b
Cümleden cemâ‘ati çok çârsû içinde Emet Beğ câmi‘i, tarz-ı kadîmdir. Kapusu üzre temdîd olunan târîhi budur:
EÇS IX Y32b
"Âmiruhu el-abdü'l-fakîr el-Hâc Emmet bin Osmân" dır.
EÇS IX Y32b
Ve kapusu ceviz ağacı levhasından Fahrî oyması-misâl nakş-ı bûkalemûn-ı ibret-nümûn bâb-ı musanna‘dır kim Hudâ âlimdir cemî‘i ressâm ve zerger kalemkârları buna mânend bir kapu nakş-ı Bihzâd etmeğe kâdir değillerdir. Her bir rûmî ve islimîleri ve gayri şükûfeleri biri biri içre kat-ender-kat göstermiş kim vâcibü's-seyr bir bâb-ı kebîrdir. Misli Kırım diyârında Kefe kal‘asının Top kapusundan içeri girdikde Kulle Kapusu câmi‘inin kapusu ola. Ol dahi ibret-nümâ bâb-ı musanna‘dır. Ve hareminin ortasında bir musanna‘ âbdest havuzu vardır, ehl-i Nif tecdîd-i vuzû‘ ederler. Ve bu câmi‘in solunda çârsûya enecek yedi kademe taş nerdübânlı harem kapusudur. Ve kârgîr minâresi gâyet mevzûndur.
EÇS IX Y32b
Ve iki hammâmı ve kırk dükkânı var. Ve câmi‘in sol tarafındaki meydânda bir havz-ı azîm ortasında bir amûd-ı müntehâ üzre bir şâzrevân kadehi var. Bu dahi ibret-nümâdır kim kadehin cânib-i erba‘asından kırk elli yerden kol kalınlığı âb-ı rakîkler aşağı havz-ı kebîr içre selsebîl-âsâ cereyân edüp etrâfındaki soffalar üzre sâkin olan uşşâkan kesb-i hevâ edüp safâ vü sürûr ederler. Ve bu havuzun cânib-i erba‘asında eflâke kadd-i bâlâ çekmiş azîm çınâr-ı sâyedârlar var kim zıllinden zemîne aslâ şems harâreti te’sîr etmeyüp koyah-ı İremezât-misâl bir teferrücgâh yerdir. Dahi etrâfında câmi‘e muttasıl ma‘mûr u müzeyyen mecma‘u'l-irfân kahvehâneler ve gayri dekâkînler vardır. El-hâsıl hemân Nif şehri bu cây-i diküşâdan ibâretdir.
EÇS IX Y32b
Ve şehrinin âb [u] hevâsı meşhûrdur. Ve sulehâ-yı ümmetden ahâlîsi ilm ile ma‘mûrdur. Ammâ halkı ol kadar ankâ değillerdir. Bir alay kanâ‘at sâhibi fakr [u] fâkada garîb-dost âdemlerdir. Andan cânib-i garba bâğ-ı İremler içre bir buçuk sâ‘at,
EÇS IX Y32b–Y33a
Karye-i Ulucaklı: Bu karyeye karîb İzmir şehrine gider Y 33a Sâbûncu Beli sol cânibimizde kalup mahûf u muhâtara bel olmağile bu karye-i Ulucaklı'ya gelindi. Bir kayalı dağ eteğinde seksen evli bâğ u bâğçeli ve kiremit ve toprak örtülü evlerdir. Ve bir hammâmı ve bir kiremit örtülü câmi‘i var. Kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y33a
Etdi ihyâ bu makâmı hayr içün Dervîş AğaHak Ta‘âlâ cennet içre hûrîler vere anaHâtif-i Gaybî dedi ihyâsının târîhiniBâreka'llâh ne metîn oldu diyesiz siz bunaSene 1056
EÇS IX Y33a
Andan yine garba yokuş yukaru Şehzâde yaylasın aşup anda çadırımız bir âb-ı hayât kenârında kurup meks edüp yayla çobanlarından bir semiz kuzu alup bî-pâk [ü] bî-pervâ kebâb edüp zevk [u] safâ etdik. Ammâ garîb ü acîb yayladır. Hâlâ selâtîn-i seleflerin sarâyları ve kasr-ı âlîleri esâsları zâhirdir. Zîrâ mülûk-ı selef şehzâdeleri Ma‘nisa'da hâkimü'l-vakt iken bu yaylayı teferrücgâh edinüp beş altı ay sâkin olurlar imiş. Müverrihân-ı Rûm mâbeyninde bu yaylanın nâmına "Sûsen Dırâz yaylası" demek ile ma‘rûf yayladır.
EÇS IX Y33a
Hakîkatü'l-hâl acâ’ib uzun sûsen şükûfeleri olur kim râyiha-i tayyibesinden âdemin demâğı mu‘attar olur. {Ve lâlesi memdûh-ı âlemdir. Soğanın Rûm'a hedâyâ götürürler. Şükûfe bî-râyiha iken mücerred hüsn-i eşkâli ve mahbûb nümâyişi olduğıyçün mergûbdur. Rûm'un zurefâlarından Balatlı Solak ve Çelebi Cüce bir Ma‘nisa soğanın on guruşa almışlardır. Gerçi Monlâ Çelebi lâlesi gibi serâmed olmaz ammâ dahi şîrîn ve hoşbûy ahmergûn ve müdevverü'ş-şekl ü katîfe-misâl havlı bir la‘lî lâle.}
EÇS IX Y33a
Ve bunda olan âb-ı hayât enhâr-ı câriyeler meğer Bingöl yaylasında ola.
EÇS IX Y33a
El-hâsıl bunda kâmil dörd sâ‘at zevk [u] safâ edüp yokuş aşağı sengistân sa‘b yollar ile 3 sâ‘atde nüzûl edüp bir boğaz ağzında,
EÇS IX Y33a
Karye-i Karakoca: Kırk hâneli ve bâğ u bâğçeli ma‘mûr köydür. Kara Koca Sultân bu karye içre yayla boğazı ağzında bir kubbe içre medfûndur.
EÇS IX Y33a
Andan cânib-i şarka kâmil bir sâ‘at bâğlar ve bâğçeler içre ubûr ederek Ma‘nisa mahallelerinden Karaköy içinden güzer edüp,
EÇS IX Y33a
Der beyân-ı evsâf-ı taht-ı kadîm kal‘a-i Pus yanî cebel-i Duman şehr-i azîm-i Ma‘nisa-yı vilâyet-i taht-ı Sarhan
EÇS IX Y33a
Anatolu eyâletinde Sarhan sancağı paşasının tahtıdır. Hâss-ı hümâyûnu 60.000 akçedir. Ve kırk bir ze‘âmeti ve altı yüz yetmiş dörd tîmârı ve alaybeğisi ve çeribaşısı vardır. Kânûn-ı pâdişâhî üzre bin akçede bir cebelüleri ile üç bin asker-i pür-silâh olur. Ve hîn-i seferde paşası dahi bin askeriyle Kütâhiyye vezîri livası altında sefer eşerler.
EÇS IX Y33a–Y33b
Ve bu sehrin şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı ve a‘yân [u] eşrâfı vardır. Ve beş yüz akçe şerîf mevleviyyetdir. Y 33b Zîrâ kadîm-i eyyâmda Âl-i Osmân şehzâdelerinin ve selef selâtinlerinin tahtı şehzâde-i âzâdelerin kân-ı mekânı idi. Ve karîbü'l-ahd sikkesi râyic şehir idi. Anıniçün şerîf mevleviyyetdir. Ve beş yüz pâre nâhiye kurâları vardır.