İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y35b
Ve Küçük Taşlı câmi‘i dahi kârgîr kubbe ve kurşumludur.
EÇS IX Y35b
Ve Serâbâd câmi‘i toloz kubbe-i zîbâdır. Ammâ üstâd buna bir gûne kiremit örtmüş kim vasfında lisân kâsırdır.
EÇS IX Y35b
Ve İbrâhîm Çelebi câmi‘i kubbe-i âlî ve kurşumludur.
EÇS IX Y35b
Ve Hamza Efendi câmi‘i kiremitlidir.
EÇS IX Y35b
Ve Ayn-ı Alî Sultân câmi‘i kurşumludur.
EÇS IX Y35b
Ve Hacı Hüseyin Q 19a P 19a câmi‘i kiremitli.
EÇS IX Y35b
Ve İki Lüleli câmi‘i kârgîr kubbe ve kurşumludur.
EÇS IX Y35b
Ve Karaköy'de Ece câmi‘i, tarz-ı kadîm türâb örtülü câmi‘dir.
EÇS IX Y35b
Ve Çaybaşı câmi‘i kurşumludur, atebesi üzre târîhi var, ammâ gâyet hattı çep olmak ile tahrîr olunmadı.
EÇS IX Y35b
Ve Lala Paşa câmi‘i kurşumlu kubbe-i âlîdir.
EÇS IX Y35b
Ve Velîoğlu câmi‘i ve Hâkî Baba câmi‘i. Bunların ikisi dahi minâresiz ve kiremit örtülüdür. Ve niçe yüz târîhâtlı imâretler çokdur, ammâ kesret-i kitâbet ve mâni‘-i seyâhat olmasın içün tahrîr olunmayup bu kadar ile iktifâ etdik.
EÇS IX Y35b
Ve bu tahrîr olunan cevâmi‘lerden mâ‘adâ cümle (---) ma‘mûr u mükellef mesâcidlerdir, ekseriyyâ kurşumlu zâviyelerdir. Ve cümle mesâcidlerin âb-ı rûyi ve musanna‘ binâlı Alaybeği mescidi kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y35b
Küntü ercû minke Rabbenâ'r-rızâBi'n-nebiyyi'l-Mustafâ ve'l-mürselîn,Ferhâd Ağa-yı muhibbü'l-âbidîn,Kad benâ beyten makâma'r-râki‘în,Kâle Fethullâh fî târîhihi,Mescidün li'l-müstakîme's-sâcidîn.Sene 979
EÇS IX Y35b
Ve Ferhâd Ağa çeşmesinin târîhidir:
EÇS IX Y35b
Hâdimî dedi anın târîhiniNûş edin Allâh içün mâ-i hayâtSene 979
EÇS IX Y35b
Ve Hünkâr bâğçesinin kurbunda Vezîr Süleymân Paşa karındaşı (---) Beğ çeşmesinin târîhidir:
EÇS IX Y35b
Bârekallâh ey emîr-i menba‘-ı kân-ı keremÇokdur âsâr-ı cemîlin add olunmaz vûydenDedi bu ayn-ı safâ-bahşın Şifâyî târîhinÂb-ı sâfî akdı şâhâ çeşme-i dilcûydenSene 1061
EÇS IX Y35b
Ve Gülfâm Hâtûn çeşme-i hayâtının târîhidir:
EÇS IX Y35b
Bu hakîre dedi Gülfâm HâtûnMüyesser eylesün Hak ana KevserEyitdi Câmi‘î bu hayra târîhİçin Allâh yoluna âb-ı Kevser Sene 946
EÇS IX Y35b–Y36a
Ve bu şehir içre cümle üç Y 36a bin kırk çeşmedir. Ve her hânede birer âb-ı hayât cârî olması mukarrerdir.
EÇS IX Y36a
Ve cümle (---) medresedir. Ammâ meşhûru ve ma‘mûru bunlardır ki zikrolunur.
EÇS IX Y36a
Evvelâ medrese-i Murâdiyye ve iki Sultâniyye medreseleri ve Ulu medrese.
EÇS IX Y36a
Ve Sultâniyye dâr-ı şifâsında medrese-i dârü'ş-şifâ ilm-i tıb görülür. Ehl-i fazl hekîmbaşısı vardır. Haftada iki gün ders okunur ve haftada iki gün "Salâdır cümle ehl-i derde" deyüp gûnâ-gûn ma‘âcin ve edviyeler ve meşrûbât et‘ımeler mebzûldür.
EÇS IX Y36a
Ve medrese-i Sarhan Beğ. Zamân-ı küfrde dahi papasân ve bıtrîkân ve ruhbânânlar içün medrese imiş. Hâlâ yine bu medresede münzevî olan talebeler mahrûm olmayup müfessir ve muhaddis ve musannif olmuşdur. Hattâ İbn Melek bunda tahsîl-i ulûm etmişdir. Ziyâretgâh-ı ünâs bir hücresi vardır. Zîrâ bu medrese bir âlî ve küşâde yerde olmağile âb [u] hevâsı letâfetinden âdem zekiyyü't-tab‘ olur. Bu medresenin zîr-i zemînlerinde dahi niçe câzibe sâhibi sâhib-i sulûk bî-ricâ-yı mülûk ârif-i billâh kimesneler var kim kâf-ı kanâ‘atde künc-i vahdet ihtiyâr etmiş cânlar vardır.
EÇS IX Y36a
Medrese-i Sinân Beğ. Hâric pâyesile medrese-i âlîdir. Ve kârgîr kubbeleri serâpâ kırmızı kiremit ile mestûrdur.
EÇS IX Y36a
Ve medrese-i İbrâhîm Çelebi. Bu dahi dâhil medresedir. Ve Bekmezbâzârı medresesi. Ve Ayn-ı Alî medresesi. Mâ-tekaddem âsitâne-i Bektaşiyân idi. Hâlâ hâric medresesi oldu. Ammâ inşâallâh yine tekye olmağa dâhil olur.
EÇS IX Y36a
Ve bu medreseler ve gayri imâretler bu şehir içre yedi yüz altmış kurşumlu binâ-yı azîmler vardır.
EÇS IX Y36a
Ve altı yüz mekteb-i sıbyân-ı ebcedhân tıflân-ı necîbân vardır.
EÇS IX Y36a
Ve tokuz dârü'l-kurrâ var. Her birinde yüzer yüz ellişer hâfız hamele-i Kur’ân talebeler kırâ’at-i Hafz ve İbn Kesîr ve Seb‘a ve Aşere ve Takrîb kırâ’atları tilâvet olunur. Ammâ Türkistân olmağile mahâric-i hurûfa ri‘âyet edemezler.
EÇS IX Y36a
Ammâ âb [u] hevâsının te’sîrinden halkı ve sıbyânı gâyet tîz-fehm necîb ü reşîd olduklarından "Üç bin âdem ricâl, sıbyân, nisvândan hâfız-ı Kur’ân vardır" deyü a‘yân-ı şehir fahirlenirler. Ve hakîkatü'l-hâl tîz-fehm olduklarından Gelibolulu Yazıcızâde Mehemmed Efendi te’lîfi manzûm Muhammediyye kitâbını niçe bin âdem hıfz etmişlerdir.
EÇS IX Y36a
Ve yedi dârü'l-hadîsi var. Cümlesinde Müslim ve Buhârî ve Meşârık hadîsleri görülür. Muhaddis ders-i âmları vardır.
EÇS IX Y36a–Y36b
Ve cümle (---) hân-ı azîmlerdir. Evvelâ Tahılbâzârı hânı kurşumlu kal‘a-misâl kırk ocaklı ve kırk kubbeli hân-ı kebîrdir kim cümle Arab u Acem bâzergânları anda meks ederler. İsmine Hâtûniyye hânı derler. Ve Alî Ağa hânı ve Acemler hânı ve Kuyumcu Mahmûd Ağa hânı Y 36b ve Alî Beğ vakfı Eski hân ve Karaköy'de Bekir Ağa hânı ve Çaybaşı'nda Hacı Alî Ağa hânı ve isimleri ma‘lûmumuz olmayan niçe yüz hânlar vardır. Ammâ kurşumlu kal‘a gibi kârgîr binâ-yı kadîm olan hânlar bunlardır.
EÇS IX Y36b
Ve cümle altı imâret-i âbâdânı vardır. Evvelâ Sultân Murâd imâreti ve Sultâniyye imâreti, Hâtûniyye imâreti ve Alî Beğ imâreti ve Timurtaş Paşa imâreti. Bu imâretlerin şeb [u] rûz ni‘metleri ve sofra-i bî-imtinânı birer hâs nânpâre ile âyende vü revendeye mebzûldür. Ve bu imâretler serâpâ kurşumlu binâ-yı azîmlerdir. Ve ba‘zısının atebesi üzre âye[t] Arapça âyetleri yazılmışdır. Bu hayrât [u] hasenâtların evkâflarını ve târîhlerinı mâ-vaka‘ı üzre tahrîr eylesek tatvîl-i kelâm olur.
EÇS IX Y36b
Ve şehrin şark tarafında bir mürtefi‘ mesîregâh yerde bir âsitâne-i Hazret-i Mevlânâ var, aceb teferrücgâh mevlevîhânedir. Sema‘hânesi ve müte‘addid fukarâ hücreleri ile ma‘mûrdur. Zamân-ı kadîmde kenîse imiş. Q 19b P 19b Ammâ âb [u] hevâsı latîf bâğ-ı İrem-misâl bir kân-ı dervîşân yeridir. Cümle şehir andan nümâyândır. Ve kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y36b
"Emera bi-imâreti hâzihi'z-zâviyeti'l-mübâreketi'l-İshâkyyeti el-emîrü'l-âdilü'l-muzafferü'l-mansûr İshâk ibn İlyâs. Sene seb‘în ve seb‘i mie." [770].
EÇS IX Y36b
Ve bu târîhin altında;
EÇS IX Y36b
"Ve âmiruhu el-abdü'l-fakîr ilallâhi'l-ganî, el-Hâc Osmân bin Emetullâh." deyü tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y36b
Ve bu mevlevîhâne tekyesinden mâ‘adâ cümle ehl-i tarîkin yetmiş aded tekyeleri vardır. Fukarâ-yı ehl-i sulûkler ile mâl-â-mâl ni‘metleri firâvân tekyegâh-ı müslimîndir.
EÇS IX Y36b
Ve bu şehirde yetmiş yerde teferrücgâh, mesîregâh, ârâmgâh yerler vardır. Ammâ şöhre-i şehr olan bunlardır kim tahrîr olunur. Evvelâ Uluca Bınar ve Uluca Çınâr ve Mersinli Alanı ve Tabbâğhâne Köşkü ve Çelebi Bınarı ve Ağa Bâğçesi ve Mevlevîhâne Bâğı. Bu mesîregâhlar cümle Karaköy tarafındadır.
EÇS IX Y36b
Ammâ Hamza Efendi câmi‘i cânibinde olan mesîregâhlar bunlardır. Evvelâ Beş Çınâr ve Beğ Köşkü ve Mevlevîhâne kurbunda Salıncaklı Tokuz Bınar ve Sovucak Bınarbaşı.