İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y71a
Voyvadası hâkimdir. Ve hâkim-i sanî yüz yük akçeye mültezim gümrük emînidir. Hâkim-i sâlis yüz elli akçe şerîf kazâdır. Kethudâyeri yokdur, ammâ hâkim-i râbi‘ yeniçeri serdârıdır. Ve hâkim-i hâmisi dizdârdır kim yüz on neferâta mâlikdir.
EÇS IX Y71a
Ve kal‘ası leb-i deryâda bir püşte üzre şekl-i murabba‘ bir kârgîr seng-âbâd binâ-yı hoş-âbâd kal‘a-i Sultân Murâd'dır. Ve cenûb tarafı yokuş yukarı kayalar üzre vâki‘ olmuşdur. Ve sa‘b [u] metîn yerde olmak ile etrâfında handakı yokdur. Ve leb-i deryâsı alçak vâsi‘ kumsal yerlerdir. Ve dîvârının kaddi on beş arşın bâlâdır.
EÇS IX Y71a
Ve üç kapusu vardır. Bir cânib-i garba nâzır iskele kapusudur.
EÇS IX Y71a
Gümrük emîni anda sâkin olur bir hâne-i azîmdir kim seksen ocak kat-ender-kat hücrelerdir. Ve kal‘a-misâl Öküz Mehemmed Paşa hayrâtıdır. Mâ-tekaddem kal‘a olmak içün binâ olunup ba‘dehu hân olmuşdur. Ba‘dehu büyük kal‘a binâ olunup bu hânı dahi büyük kal‘aya muttasıl etmişlerdir. Anıniçün bu hân-ı azîm içre kal‘a gibi burc [u] bârûlu ve mazgallı ve top ve tüfengli ve müzeyyen bedenli ve cedîd ve metîn kapulu hândır. Ortasında bir âbdest havzu ve çeşmeleri ve fevkânî bir küçük mescidi ve bir kapusu garb tarafında deryâya ve bir kapusu büyük aşağı büyük kal‘aya nâzırdır.
EÇS IX Y71a
Ve gümrük emîni ve cümle ankâ bâzergânlar ve mâldâr sevdâgerler bu hânda sâkinlerdir.
EÇS IX Y71a
Ve hânın damları üstü serâpâ kayagan döşelidir. Hîn-i muhâsarada dam [u] bâm üzre olan mazgal deliklerinden ceng olunur bir iç kal‘a hânıdır. Ve bu hânın iki kapusunun mâbeyni kâmil kırk adımdır. Ve bir muzlim bucakda bir demirli kal‘a kapusu vardır, cenûba nâzırdır.
EÇS IX Y71a
Ve bir kapu dahi büyük kal‘anın kıbleye nâzır büyük kapusudur. Cümle neferât ve nigâhbânlar ve dîdebân [ve] huddâmân-ı gümrük anda oturup âyende vü revendenin gümrük metâ‘larına nazar ederler. Eğer esbâb kaçırırlarsa mâlın girift ederler.
EÇS IX Y71a–Y71b
Ve bu aşağı kal‘a içinde üç mahalle ve yüz seksen kiremit örtülü tahtânî ve fevkânî ma‘mûr hâne-i zîbâlardır. Ve cümle tarîk-ı Y 71b âmları serâpâ kaldırımlı pâk şâhrâhlardır.
EÇS IX Y71b
Ve iki yüz dükkândır. Ammâ bezzâzistânı yokdur. Ve bir hammâmı ve bir hânı ve yedi çeşmesi ve yedi mektebi ve bir medresesi ve bir câmi‘i Kapudan Receb Paşa binâsıdır. Cemâ‘ati gâyet çokdur. Kârgîr minâreli ve kubbe-i âlîsi kurşum ile mestûr bir câmi‘-i ma‘mûrdur. Ve hareminin cânib-i erba‘ası medresedir.
EÇS IX Y71b
Ve mahkeme-i şer‘-i Resûl-i mübîn dahi bu câmi‘e muttasıldır.
EÇS IX Y71b
Ve bu kal‘adan taşra varoş-ı azîm, bu kal‘anın kıblesi ve cenûbu ve keşişleme rûzgârları cânibine vâki‘ olmuş bayırlar üzre bâğlı ve bâğçeli ve âb-ı revânlı kârgîr ve metîn sarây-ı âlîler ile ârâste ve hadîka-i mahsûldâr ile pîrâste bir şehirdir kim cümle tokuz mahalle ve tokuz mihrâbdır.
EÇS IX Y71b
Cümleden mükellef ve ma‘mûr câmi‘-i latîf varoş kapusundan taşra ulu yol üzre Hânımiyye câmi‘i kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y71b
Hazret-i hâcî Hadîce Hânım-ı âlî nüvâzMa‘bedü'l-ibâde bünyâd eyleyüp câ-yi me‘âzHasbeten lillâh yapdı Bâreka'llâh zâdiyâÂrifâne oku târîh pâk kılup beş vakt namâzSene 1068
EÇS IX Y71b
Ve Kadı câmi‘i kârgîr minâreli bir câmi‘-i zîbâdır. Bu dördü câmi‘dir, mâ‘adâ mesâcidlerdir.
EÇS IX Y71b
Ve dörd medrese ve bir hammâmı ve câ-be-câ esvâk-ı muhtasarları vardır.
EÇS IX Y71b
Ve aşağı kal‘a önünde bir hânı var. Ve cümle hânları kırmızı kiremitlidir. Ve bir kaç çeşme-sârları vardır kim Cemşîd'in Ayasuluk yolundaki kemerlerin suyudur kim şehre karîb yerde gayri yollar eyleyüp bu şehre getirmişlerdir. Ammâ gâyet lezîz sudur.
EÇS IX Y71b
Ve bu şehrin âb [u] hevâsı gâyet latîf olduğundan mahbûbu ve mahbûbesi gâyet çokdur. Ve tâze cüvân yiğitleri cümle Cezâyirli esbâbı geyerler. Tüfeng-endâz bahâdır dırâz yiğitleri meşhûrdur. Ve zenâneleri gûnâ-gûn prankona çuka ferrâce geyüp ehl-i ırzâne hareket ederler. Ve başlarına beyâz car bürünürler.
EÇS IX Y71b
Ve bâğ u bâğçesinin ve gayri eşyâsının memdûhâtından, balı ve balmûmu ve bekmezi ve üzümü ve incîr kurusu ve köfteri ve susamı ve sanavber fıstıkı ve bâdâmı rub‘-ı meskûna müstevlî olur. Memdûh ni‘metleri vâfir ve hayrât [u] berekâtları mütekâsir bir vâsi‘atü'l-aktâr ve rahîsatü'l-eş‘âr bir şehr-i kal‘a-i üstüvârdır.
EÇS IX Y71b
Ve limanı beş yüz pâre kadırga alır ve gâyet demir dutar limandır. Ammâ batı tarafına demir bırağup yatmak gerek.
EÇS IX Y71b–Y72a
Ve bu liman içinde bir küçük adacık vardır. Bir yalçın kaya üzre şekl-i müdevver metîn bir kal‘acığı vardır. Cirmi yüz adımdır. Başka dizdârı ve kırk aded neferâtları ve on pâre balyemez topları vardır kim limanın cânib-i erba‘asında kuş Y 72a kondurmaz Kuşadası'nın bir mendirek kal‘asıdır. Ve her gece beri kal‘adan dahi onar nefer tüfeng-endâz şehbâz yiğitler imdâda giderler. Ve Kuşadası denmeğe bâ’is bu adacıkdır kim her sene bu cezîreyi niçe kerre yüz bin tuyûr gelüp ziyâret etmeyince ubûr etmezler, mutalsam bir cezîrecikdir.
EÇS IX Y72a
Bu temâşâları edüp a‘yân-ı vilâyetden Bostâncızâdeler Mehemmed Çelebi ve Mustafâ Çelebi ve Dizdâr Ağa ve Mütevellî İbrâhîm Çavuş ve Çanakçızâde ve Boşnak Hasan Beşe ve Mustafâ Beğ ve Emîn Ağa ve Serdâr Fazlı Q 37a P 37a Beşe ve gayri ahbâb [u] dostânlar ile vedâlaşup ve yigirmi aded bahâdır tüfeng-endâz refîkler alup Kuşadası'ndan kıble cânibine sengistân yollar içre âbâdân kurâlar temâşâ ederek,
EÇS IX Y72a
Karye-i Çömlekçi: Üç yüz kiremitli ve yüz elli çömlekçi dükkânlı ve bir câmi‘li ve bir hammâmlı ve bâğlı ve bâğçeli ma‘mûr ze‘âmet karyedir. Rûm ve Frengistân'a Kuşadası'ndan giden bal ve yağ ve bekmez destîleri cümle bu köyde işlenir.
EÇS IX Y72a
Bu karyeyi ubûr edüp yedi sâ‘atde,
EÇS IX Y72a
Evsâf-ı şehr-i kadîm ve bender-i azîm kal‘a-i Balat feth-i Sultân Polâd
EÇS IX Y72a
Sene (---) târîhinde Kaydefâ binâsı ve tahtı idi. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Rûm keferesi elinden Aydın Bay oğlu Îsâ Bay ümerâlarından Polâd Emîr feth etdiğiyçün Polâd kal‘ası derler. Bir zamân Ciniviz küffârı destine girmiş. Zîrâ kal‘asının ba‘zı yerlerinde Ciniviz tasvîri alâmetleri vardır. Ba‘de'l-feth eyle ma‘mûr olmuşdur kim bilâd-ı selâsın biri Ayasuluk ve biri Milâs ve biri bu şehr-i Balat idi. Ammâ bu dahi ahâlî-i Mısır'a zahîre vermedikleriyçün beddu‘â hedefine uğrayup Ayasuluk gibi harâb [u] yebâb olmuşdur. Eğer bunun dahi vîrânistânın tahrîr etsek bir müdevven kitâb olur. Ancak nehr-i Menderes deryâya mahlût olduğu mahalde leb-i deryâda bir top menzili ba‘îd nehr-i Menderes kal‘asının dîvârların döğer bir vîrân azîm şehir ve kal‘adır. Hâlâ burc [u] bârûları metânet üzre zâhir ü bâhirdir.
EÇS IX Y72a
Ve ma‘mûru, cümle iki yüz mikdârı toprak örtülü hâneleri ve bir hânı ve esvâk-ı muhtasarı vardır. Ammâ imâret ve medrese ve hammâmı ve çeşmeleri ve bezzâzistânı yokdur. Ammâ vîrânı ve bâğı ve bâğçesi çokdur.
EÇS IX Y72a
Ve âb [u] hevâsı be-gâyet sakîldir kim serçe ve hımârı ısıtma dutup fakîr hımârın segâh makâmında sadâsı çıkmayup dembeste olur. Ve halkı dahi serâpâ mahmûm olup reng-i rûyları zerdgûndur.
EÇS IX Y72a
Ve bu şehir içre imâret-i kadîmelerinden ancak bir câmi‘i kalmış, gâyet musanna‘ ve şîrîn câmi‘dir. Ammâ Ayasuluk'daki gibi binâ-yı azîm değildir, andan küçükdür. Lâkin vaz‘-ı binâsı ana müşâbihdir.
EÇS IX Y72a–Y72b
Ve şehri yine Sığla paşasının hâssıdır. Voyvadası Y 72b hâkimdir. Ve yüz elli akçe kazâdır. Ve nâhiyesi yetmiş pâre kurâdır. Ammâ kadısı ve kethudâyeri ve yeniçeri serdârı Söke kasabasında sâkinlerdir. Ammâ bu şehir iskele olmak ile Tire ve Ma‘nisa ve Aydın ve Sarhan diyârından cümle tüccâr metâ‘ların bu Balat şehrine getirüp Akdeniz içre olan cezîrelere ve sâir diyârlara her eşyâ bu iskeleden gider.
EÇS IX Y72b
Husûsâ bu şehrin lodos cânibinden İstanköy cezîresi yüz mîl yakındır. Ol cezîreyi ganîmet eden bu Balat iskelesidir kim gemileri İstanköy'e giderken ibtidâ Kara bâğlar kıyısı tarafından geçüp Çatal adalara uğrar. Andan Paşa adalarını sağ tarafda bırağup yüz mîlde İstanköy'e dâhil olur. Birbirinden dağları küşâde hevâda nümâyândır. Bu Balat kal‘ası leb-i deryâdan sehel ba‘îddir. Ammâ Menderes nehri ile çekeleve kayıkları ve Gelibolu ve İstanköy kayıkları ve Sönbeki ve Anabolu firkateleri ve zarbuna ve şayka gemileri nehr-i Menderes'den içeri girüp bu Balat şehrinden metâ‘ alırlar.
EÇS IX Y72b
Metâ‘ının memdûhu buğday ve arpa ve pembe ve gayri gûnâ-gûn metâ‘-ı kesîreleri vardır. Ammâ bu diyârda olan biyankökü bir diyârda olmazdır. Ve gâyet vefret üzre hâsıl olup Rûm ve Arabistân'a cümle bundan gider. Gayri diyârlarda da çok olur, ammâ bu Balat şehrinin biyanı memdûh-ı âlemdir. Mısır diyârına cümle biyankökü bundan gider. Anda gâyet makbûldur.
EÇS IX Y72b
Der beyân-ı hâssa-i ırk-ı sûs ya‘nî biyankökü
EÇS IX Y72b
Bu edviyeyi değirmenlerde döğüp bir gece suda yatırup şerbetin çıkarırlar. Sabâh ve ahşam birer kâse nûş ederler. Cemî‘i ehl-i Mısır bundan dâ-i devâ bulup ismine ırk-ı sûs derler. Vücûd-ı insânda olan cümle ahlâtı ve sevdâyı ve safrâyı ve balgamı ve mâlihulyâyı ve sadrda olan zıykü'n-nefes marazını ve öksürüğü def‘ eder. Ve şiddet-i hârda nûş edenin harâretin def‘ eder. Husûsâ haps-i bevle mübtelâ olan kimseler nûş etse mesâne yolun açup tathîr edüp safâ-yı hâtır ile tebevvül olunur gâyet müdrir şeydir. Hattâ mesânede olan taşı dahi eridüp mahv eder. Hakîm Dâvûd Tezkere-i Müfredât'ında yetmiş nev‘a hâssasını yazmış, mücerreb şeydir. Ammâ bu Balat şehrinde lezîzdir ve kalındır, zîrâ kumsal yerlerde kök kök olup zîr-i zemîne müstevlî olur. Balat halkı ekseriyyâ bu biyanköküyle kifâflanlar.
EÇS IX Y72b
Ve bu şehirden refîkler alup cânib-i şarka (---) sâ‘atde,
EÇS IX Y72b
Kasaba-i Çerçini: Bu dahi Sığla sancağında Balat nâhiyesinde hâsdır. Serdârı ve kethudâyeri yokdur. Şehri bir mahsûldâr fezâda iki yüz Etrâk hâneli ve bir câmi‘ ve bir hânlı kasabacıkdır. Esvâkı ve hammâmı ve imâreti yokdur. Ammâ bâğı ve bâğçeleri çokdur.
EÇS IX Y72b–Y73a
Bu Y 73a kasabayı ubûr edüp kıble tarafına nehr-i Menderes kenârınca âbâdân kurâlar güzer ederek beş sâ‘atde,
EÇS IX Y73a
Evsâf-ı kasaba-i Mandaliyat
EÇS IX Y73a
Bu dahi Q 37b P 37b Sığla hâkinde hâsdır. Ve yüz elli akçe mezmûm kazâdır. Hattâ kudât efendiler mabeyninde "Bu efendi kazâ-yı Mandalı yemişdir, andan ma‘zûl olmuşdur" deyü lâtife-gûne bir darb-ı mesel kalmışdır. Kethudâyeri yokdur, ammâ serdârı ve a‘yânı vardır. Ve şehri bir düz yerde yüz hâneli ve bâğ u bâğçeli ve hân ve câmi‘ ve mesâcid ve hammâm ve mekteb-i sıbyânlı ve âb [u] hevâsı latîf kasabadır.
EÇS IX Y73a
Bunu dahi ubûr edüp şehr-i Milâs dörd sâ‘atlik yer karîb iken harâmîler havfinden ol tarafa müteveccih olmayup cânib-i şarka müzeyyen kurâlar ubûr ederek ve selâmet giderek altı sâ‘atde kâmil,
EÇS IX Y73a
Evsâf-ı kasaba-i Söke