İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y79b
Makâm-ı selsebîl-âsâda dâ’im kurb-ı Mevlâdır
EÇS IX Y79b
Ki oldur menba‘-ı Kevser mizâcen ke'sühâ kâfûr
EÇS IX Y79b
Ki her bir çeşmesi feyz-i safâda cennet-âsâdır
EÇS IX Y79b
Kerîmâ Evliyâ'yı vâkıf edüp ma‘nî-i hâle
EÇS IX Y79b
İçer câm-ı visâlin cur‘asından kim musaffâdır
EÇS IX Y79b
Ne yere azm ederse yâveri olsun ricâlullâh
EÇS IX Y79b
Ki dâr-ı gurbetin geşt [ü] güzâr eden bir ednâdır
EÇS IX Y79b
O Arapça âyetinin mazharı olmuş
EÇS IX Y79b
Bu nassa imtisâl etmiş o seyyâh-ı senâhâdır
EÇS IX Y79b
İlâhî bu diyâr-ı gülşen-âbâdın ahâlîsin
EÇS IX Y79b
Emîn eyle kederlerden eğer a‘lâ vü ednâdır
EÇS IX Y79b
Erişdir vahdet-i zâta bulalar vecd-i halâtı
EÇS IX Y79b
Anın zıll-ı hümâyûnunda kim arş-ı mu‘allâdır.
EÇS IX Y79b
Temmet
EÇS IX Y79b
Ve bu gülşen-âbâd makâm-ı ferah-âbâdda kâmil bir hafta Sire şehrinin a‘yân [u] eşrâfıyla ve şu‘arâ ve erbâb-ı ma‘ârifleriyle mu‘ârefeler edüp cân-ı cihân sohbetler ve yârân-ı bâ-safâlar ile safâ çerâgâhında gâh gâh zevk [u] safâ ve işretler edüp aşağı şehre nüzûl ederken yol üzerinde,
EÇS IX Y79b
Karye-i (---): İki yüz hâneli bâğçe ve bâğlı, ensesi dağlı ve bir câmi‘ ve mescidli karyedir. Ve halkı yaylak âdemi olmak ile tendürüst mahbûb âdemleri vardır.
EÇS IX Y79b
Andan yokuş aşağı şimâle bir sâ‘atde,
EÇS IX Y79b
Evsâf-ı şehr-i azîm ve taht-ı kadîm binâ-yı Sire, ya‘nî şehr-i mu‘azzam mahmiyye-i Tire
EÇS IX Y79b
Cemşîd-i ferîdin duhter-i pâkîze ahterlerinden Sirye nâm bir melikenin tahtı ve binâsı olduğundan Sire'den galat Tire derler. Ba‘dehu sene 766 târîhinde Âl-i Selçukıyân'dan Sultân Keykûbâd bin Keyhusrev umerâlarından Aydın Bay oğlu Îsâ Şâh feth edüp ol asırda Kâhire-i Mısır'da Q 41a P 41a azîm kaht [u] galâ olup bu şehirden Mısır'a gemilerle hayli zahîre imdâd eyledikleriyçün ehl-i Mısır bu şehre ma‘mûr olmasıyçün hayır du‘â etdikleri ecilden ilâ yevminâ hazâ günden güne ma‘mûr [u] âbâdân olmadadır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Âl-i Osmân'dan (---) pâdişâhın kabza-i tasarrufuna bilâ-cidâl girmişdir, zîrâ kal‘ası yokdur.
EÇS IX Y79b–Y80a
Hemân şarkdan garba Bursa Y 80a şehri gibi Kestâne cebelinin dâmeninde vâki‘ olmuş bir bender şehr-i revenderdir. Bu dahi Ma‘nisa gibi dârü'l-mülk-i Aydın Bay'dır. Ve Ma‘nisa bu şehrin şimâlindedir ve mâbeyne-hümâlarında Kızılca Mûsâ dağı vardır. (---) merhale yerdir. Ve on yedinci iklîm-i örfîden add olunmuşdur.
EÇS IX Y80a
Ve Anatolu eyâletinde Aydın sancağı paşasının tahtıdır ve bir ma‘mûr âbâdân livâdır. Paşasının taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu sekiz yük kırk yedi bin akçedir. Ammâ ber-vech-i adâlet beş yüz asker ile elli bin guruş hâsıl olup sefer eşer.
EÇS IX Y80a
Ve taht-ı hükûmetinde erbâb-ı ze‘âmet yigirmi üçdür ve erbâb-ı tîmâr sekiz yüz kırk altıdır. Bunlar dahi kânûn üzre cebelüleri ile üç bin müsellah pâk asker olur, mîrlivâlarının bayrağı altında sefer eşerler. Alaybeğisi ve çeribaşısı vardır. Ve şehri beş yüz akçe mevleviyyetdir. Zamânımızda Rûmeli kadıaskerliğinden ma‘zûl Dahkî (---) Efendi hazretlerine ber-vech-i arpalık ihsân olunup kendülerinin mektûb-ı dürerbârları ile bu şehirde kâ’immakâmı olan Yûsuf Efendi'ye gelüp mahkemede mihmân olup şehri temâşâya şürû‘ etdik. Bu mevleviyyet senevî adâlet üzre yigirmi bin guruş hâsıl olur şerîf mevleviyyetdir.
EÇS IX Y80a
Mollânın taht-ı hükûmetinde olan sancak kazâlarıdır kim zikr olunur. Cümle on dörd kazâdır. Evvelâ kazâ-i Tire. Nâhiyesi dörd kazâdır. Kazâ-i Fevâne ve kazâ-i Bergos-ı kebîr ve Bergos-ı sağîr ve kazâ-i Ma‘den. Bu dörd nevâhî kazâlarıyla cümle on sekiz kazâdır.
EÇS IX Y80a
Ammâ sancak kazâları bunlardır. Evvelâ kazâ-i Bayındır ve kazâ-i Birgi ve kazâ-i Sart ve kazâ-i Balyambolu ve kazâ-i Keles ve kazâ-i Güzelhisâr ve kazâ-i Köşk ve kazâ-i Sultânhisârı ve kazâ-i Nâzlı ve kazâ-i Arpaz ve kazâ-i Amasiyye ve kazâ-i Eynegöl ve kazâ-i Alaşehir ve kazâ-i Vakıf ve bunlardır. Ve bu kazâların cümlesinde (---) bin pâre âbâdân kurâlar ve kasaba ve şehirlerdir kim gâyet ankâ a‘yânı ve re‘âyâsı vardır. Ve şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı vardır.
EÇS IX Y80a
Ve bu şehir cümle altmış sekiz mahalledir ve cümle bin sarây-ı âlîler ve gayri hânedânların cümlesi bâğ u bâğçeli ve gül [ü] gülistânlı kiremit örtülü ma‘mûr u müzeyyen kârgîr binâ-yı kadîm musanna‘ hâne-i zîbâlardır kim Ma‘nisa binâlarından şîrîndir.
EÇS IX Y80a
Ve bu şehir cümle yüz kırk dörd mihrâbdır. Otuz altısı mükellef ü müzeyyen ma‘mûr selâtîn-misâl cevâmi‘lerdir.
EÇS IX Y80a–Y80b
Cümleden cemâ‘atli çârsû içinde Yeni câmi‘ gâyet musanna‘dır. Ve kubbe-i âlîsi kurşumludur. Ve minâresi gâyet Y 80b nahîf ve mevzûndur. Ve taşra soffaları üzre altı aded sütûn-ı sommâkî üzre kubbe-i mînâlardır. Ve şeb [u] rûz cemâ‘atden hâlî değildir.
EÇS IX Y80b
Ve Ulu câmi‘ mâ-tekaddem kiremitli imiş, ba‘dehu Birgili Dervîş Ağa ta‘mîr ü termîm edüp dürr-i beyz-âsâ münevver olup serâpâ kurşum ile pûşîde etmiş. Lâkin haremi yokdur. Şâhrâh üzre vâki‘ olmağile teng mahaldedir. Ammâ taşra soffaları vardır. Ve minâre-i serâmedi câmi‘in solunda vâki‘ olmuşdur. Minâre kapusunun solunda iki âdem kaddi bâlâda bir beyâz mermer-i hâm üzre târîhi budur:
EÇS IX Y80b
"Benâ hâze'l-câmia'ş-şerîf, sultânu'l-Arab ve'l-Acem Keykubâd bin Keyhusrev bin Kılıçarslan. Sene sitte ve sittîn ve seb‘i mie" [766] memdûd olunmuşdur.
EÇS IX Y80b
Ammâ hâlâ bu câmi‘in ta‘mîri târîhi kıble kapusu üzre müzehheb ve celî hat ile böyle kitâbet olunmuşdur. Târîh-i manzûm:
EÇS IX Y80b
İnâyet erdi çün min indi BârîEdüp ta‘mîrini bir pîr-i fânîAna Dervîş Ağa hem-nâm olupdurBilâd içinde Birgi hem mekânıDu‘âsı düşdü Şeyhin ana târîhAna ta‘mîr eden emr-i ilâhîSene 1088
EÇS IX Y80b
Ve bu şehirde bundan ulu câmi‘-i kadîm yokdur. Tûlen ve arzan yüz altmış ayakdır. Ve bir yan kapusu ve bir kıble kapusu var.
EÇS IX Y80b
Ve Kara Kadı câmi‘i tarz-ı kadîm bir küçük câmi‘dir. Ammâ gâyet musanna‘dır ve kubbe-i latîfi kurşumludur. Ve bu şehirde böyle kâşî-i çîn ile mebnî minâre-i mevzûn-ı musanna‘ yokdur kim üstâd mühendis taşrasından zıh zıh ve burma burmadır, tâ kadeh-i câm-ı Cem-misâle varınca girih girih bir minâre-i zîbâdır. Zamân-ı ezân oldukda mü’ezzinân-ı hoş-elhân sadâ-yı "hayya ale's-salâ"yı bülend Dâvûdî savt-ı hazîn ile "hayya ale'l-felâh" ezân-ı iz‘ânı ehl-i îmâna ısgâ ve i‘lâm ederler.
EÇS IX Y80b
Ve hareminde âbdest havuzu içre fevvâreleri var kim nûş eden fevrî hayât bulur. Ve eyle şâzrevândır kim zirve-i a‘lâya pertâb edüp bârân-ı rahmet gibi zemîne rahmet nisâr olur. Ve hareminin cânib-i erba‘asında medrese ve dârü'l-hadîs hücreleri vardır. Ve bu harem serâpâ turunc ve limon ile müzeyyerı olunmuşdur. Andan,
EÇS IX Y80b–Y81a
Câmi‘-i Yeşil İmâret mâ-tekaddem mevlevîhâne imiş. Mahallesinde câmi‘ olmamak ile câmi‘e münkalib etmişler. Ammâ yine yan soffaları ve mihrâb tarafı tabakaları yine P 41b mevlevîhâne tarzı Q 41b üzre durur ve biri biri içinde hurde kubbeli gâyet musanna‘ câmi‘dir. Ve serâpâ rusâs-ı nîlgûn ile mestûrdur. Ve bir yeşil kâşîden yeşil zümürrüd serv-misâl minâre-i bâng-ı salâ-hânesi var. Gâyet ilm-i musîkîde üstâd-ı kâmil Dâvûdî savt-ı hazînli mü’ezzinânları var. Beyt: Y 81a
EÇS IX Y81a
Vakt-i sabâh şenîdem aceb sadâKad ezzene'l-mü’ezzin hayye ale's-salâ.
EÇS IX Y81a
Fî's-subhu ve'l-ems evkât-ı hamsede ehl-i sünnet ve'l-cemâ‘at anda cem‘ olup tâ‘at [u] ibâdât ederler. Zîrâ bu mahalle yine cümle erbâb-ı ma‘ârifân-ı Mevleviyândır. Bâ-husûs bu câmi‘in bir imâmı var kim gûyâ imâm Fahr-i Râzî'dir, sıgâr [u] kibâr du‘â-yı hayrın alırlar. Ve bu câmi‘in hareminde âbdest havuzunun cânib-i erba‘asında evc-i semâya ser çekmiş nahl-i nevres-i ahdar-gûn-ı ibret-nümûn serâmed servler var kim râyiha-i müşkünden demâg mu‘attar olur. Ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik ma‘bed-i kadîmdir.
EÇS IX Y81a
Ve Lütfi Paşa câmi‘i Tahte'l-kal‘a kurbunda cemâ‘ati firâvân bir câmi‘-i müferrihdir. Ve bir memdûh minâre-i mevzûnu gûyâ Süleymâniyye minâresi gibi musanna‘dır. Ve bunun dahi hareminde servleri evce münkalib olmuşdur.
EÇS IX Y81a
Ve Tahtalkal‘a câmi‘i sûk-ı sultânînin izdihâm yerinde olmak ile cemâ‘ati kesîrdir. Ve serâpâ kurşumlu kârgîr binâ-yı metîndir.
EÇS IX Y81a
Ve Yahyâ Beğ câmi‘i ve Kara Hasan Beğ câmi‘i ve Hüseyin Çavuşzâde câmi‘i ve Şeyh Halîl câmi‘i ve Şeyh Nasreddîn câmi‘i ve Yoğurdluzâde câmi‘i. Bu merkûm câmi‘ler serâpâ kurşumlu imâretlerdir.