İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y83b
Ve bir mesîregâh dahi Şeyh câmi‘i, gâyet medd-i basarlı ve çınâr-ı azîmli yerdir.
EÇS IX Y83b
Ve mesîregâh-ı Arab Bınarı ve Q 43a P 43a teferrücgâh-ı Namâzgâhdır.
EÇS IX Y83b
Ve'l-hâsıl bu şehrin a‘yân [u] eşrâfları nakli üzre "Bî-derveze ve bî-minnet âyende vü revendeye salâ mesîregâh-ı bî-minnet üç yüz altmış İremezâtü'l-imâd misilli teferrücgâhlarımız vardır" deyü garrâlanırlar. Ve hakkâ ki vardır, lâf [ü] güzâf değildir. Ammâ her birinin medhinde lisân kâsırdır ve kalemler kâsirdir, ancak bu kadar tahrîr etdik.
EÇS IX Y83b
Ve bu şehir içre cümle yetmiş ehl-i turuk tekyesidir. Cümlesinden ulu dergâh şehrin kıblesi cânibinde kûhistân içre Arab Bınarı tekyesi, şehre ve sahrâya nâzır cihân-nümâ bir âsitâne-i ra‘nâdır. Şeyhi İbrâhîm Efendi hazretleridir kim şeref-i sohbetleri ile müşerref olup dest-bûsları ile şerefyâb olup du‘â-i hayrların aldık ve bir gece mihmân olup tevhîd [ü] tezkîr-i sultânîler eyleyüp sabâha dek cân sohbetleri eyledik. Ulu âsitânedir, âyende vü revendeye ni‘meti mebzûldür. Ve evkâfı gâyet çokdur. Hattâ tekyenin ensesindeki dağlarda bâğlar cümle bu tekyenindir. Dest-i fukarâları ile hâsıl olmuşdur kim kırk gûne âbdâr üzümü olur. Ve hâlâ tekyede iki yüzden mütecâviz fukarâlar âmâdedirler. Ve matbah-ı Keykâvus'undan ni‘met-i bî-imtinânın tenâvül edüp "yâ Rezzâk ve yâ Mün‘im" esmâsına meşgûllerdir.
EÇS IX Y83b–Y84a
Ve sâ’ir kurâ ve kasabâtlarda dahi yigirmi binden mütecâviz mürîd-i ferîdi vardır. Bursa'da medfûn Y 84a kutb-ı âfâk Hazret-i Üftâde Efendi halîfelerindendir kim tarîk-ı Halvetîdir. Bu Şeyh İbrâhîm dahi ol turukdandır.
EÇS IX Y84a
Ve bu tekye kurbunda bir câmi‘ ve yetmiş seksen müte’ehhil fukarâ hâneleri ve bâğ [u] gülistânları ve murgzâr [u] lâle-ızâr feryâd-ı hezâr nâlesinden uşşâk bîzâr olduğu bir âsitâne-i ibret-nümâdır. Ve niçe tekyeler dahi vardır, ammâ bu kadarla iktifâ etdik. Andan,
EÇS IX Y84a
Evsâf-ı kasaba-i Kara Kadı
EÇS IX Y84a
Şehrin şarkında yine şehre muttasıl câmi‘li ve müte‘addid hânlı ve hammâmlı ve imâret ve mescid [ve] medreseli ve çârsû-yı bâzârlı binden mütecâviz sûk-ı sultânlı bir bâğ-ı İrem-misâl bâğ u bâğçeli ve uyûn-ı enhârı firâvânlı üç bin kiremitli ma‘mûr ve âbâdân hıyâbânlı evlerdir. Cümle Tire şehri halkının ba‘de'l-asr teferrücgâhları bu Kara Kadı semtidir. Ve yakın olmak ile her gün cümle yârân-ı bâ-safâ ve erbâb-ı ma‘ârif-i ehl-i vefâ ve zümre-i zurefâ gürûh gürûh gelüp bu Kadı bâğlarında cilveler ederek kesb-i tarâvet edüp kelleler germ ve sîneler nerm olup kavl-i edvâr üzre ilm-i mûsıkîye ri‘âyet edüp her âşıkân bülend-âvâz-ı muhrik ile hoş-elhânlık edüp nevâhânlık ederek makâm-ı uşşâkda uşşâkda uşşâka âşıkâne kavl-i uşşâk terennümâtların terennüm edüp birbirlerine müselsel âheng olurlar. Ve bu kasabanın her köşesinde niçe yüz yerde gülistân [u] bostânlar içre Hüseyin Baykara fasılları olur. Ve cümle mahallâtları çârsû-yı bâzârları içre çemenzâr soffalar üzre çınâr-ı ra‘nâ ve bîd-i sernigûnlar sâyesinde cümle yârân [u] ihvân zevk [u] safâ ederler. Böyle bir cây-ı sürûr kasaba-i ra‘nâdır.
EÇS IX Y84a
Andan şehr-i azîmin cânib-i garbında yine şehre muttasıl,
EÇS IX Y84a
Evsâf-ı kasaba-i Yenice
EÇS IX Y84a
Bu dahi Kara Kadı kasabası gibi mollâ hükmünde niyâbetdir. Ve başka subaşısı vardır. Hemân bu dahi ta‘rîf [ü] tavsîfden müberrâ bir Heştiyân-ı kerrubiyân midhatinde âciz ü kâsır bir şîrîn Sirem ü İrem-misâl bâğ-ı Merâm'dır. Kırım'da Bâğçesarây'ın Aşlama ve Kaçı bâğlarına mu‘âdil belki dahi bî-mu‘âdil hadîka ve ravza-i cinânlı kasaba-i bâğ-ı berîndir. Beyt:
EÇS IX Y84a
Şenîden key buved mânend-i dîde
EÇS IX Y84a
Mısra‘ı mazmûnunca ayne'l-yakîn hâsıl etmeyince bilinmez bir İremezâtdır. Müte‘addid selâtîn kurşumlu câmi‘ ve medrese ve hân u hammâm [ve] mesâcid ve mekteb ve tekye ve imârâtlar ve çeşmesârlar ile ârâste ve murgzâr gülistân [u] lâle-ızâr bostânlar ile pîrâste olmuş iki bin kiremit örtülü sarây-ı âlîler ve kâ‘a-i vâlîler ile tezyîn olmuş bir kasaba-i şîrîndir.
EÇS IX Y84a–Y84b
Ve bu semte cum‘a günü ve gecesi olunca bu şehrin cemî‘i nisvânları gürûh gürûh bu cânib mezâristânına gelüp vâdî-i hâmûşânda hâmûş-bâş yatanları gelüp ziyâret ederler. Ve ba‘zı zenpâre cânlar Y 84b
EÇS IX Y84b
fehvâsınca niçe nikâb pîçe altından hüsn-i cemâl seyr edüp ziyâret ederler. Ve Tire şehrinin cümle mezâristânı bu cânibdedir.
EÇS IX Y84b
Ve Nakîbüleşrâf Seyyid Bekir Ağa bu kasabada sâkindir. Hânedân-ı azîm sâhibidir kim ta‘rîf ü tavsîfinde kalem kâsirdir. Hemân şundan ma‘lûm-ı sa‘âdet ola kim yaz u kış subh [u] mesâ merreteyn sofra-i Halîlî çekilüp ni‘met-i celîli tenâvül olunup yevmiyye ikişer yüz sahan mümessek ta‘âmı hâss [u] âma ve ulemâ vü avâma ta‘âmı mebzûldür. Ve her şeb sâz [u] söz ile Fisagores-i Tevhîdî fasılları olup ba‘de's-sohbe müsâfirîne yetmiş seksen harîr câmehâblar döşenir. Mâh u sâl bu tertîb üzre bir Hâtem-i Tay ve Ca‘fer-i Bermekî-rey zât-ı şerîf halîm ü selîm zât-ı mükerremdir. Ve âlem ağyâr-ı gayrıdan bî-haber olunca kendü savma‘asına girüp tâ vakt-i fecre dek tâ‘at [u] ibâdâta meşgûl bir zât-ı şerîfdir. Ba‘zılar ilm-i kâfda kâmil ayârdır derler, ba‘zılar sâhib-i vefkdir derler, ba‘zılar bir fukarâ nefesiyle ganî olup anıniçün fukarâlar ile üns [ü] ülfet eder derler. El-hâsıl bî-bedel mihmândâr ve merkezinde ber-karâr çelebidir. Ve birâderi el-Hâc Seyyid Hamza Çelebi dahi zât-ı hoş-hisâldir.
EÇS IX Y84b
Ve bu şehre kibâr-ı evliyâullâhların nazar-ı iksîrleri ta‘allûk eylediğinden bu şehrin cümle zenânesi gâyet ehl-i perde Râbi‘a-i Adeviyye-misâl havâtînleri vardır. Ve merdân-ı Hudâ-emredânlarında dahi niçe bin sulehâ-yı ümmetden kûşe-nişîn ve halkdan münzevî ve bi-nişîn savm-ı Dâvûd ile gündüz sâ’im ve gece kâ’im ve müfessirîn ü muhaddisînden mazanne-i kerâme sâhib-i P 43b sülûk pîşvâ-yı tarîk Q 43b müstecâbü'd-da‘ve kimesneler vardır.
EÇS IX Y84b
Tire şehrinde âsûde olan ziyâretgâh-ı evliyâullâhları beyân eder
EÇS IX Y84b
Evvelâ merkûm Arab Bınarı Şeyhi Îbrahim Efendi'nin ceddi kutb-ı âfâk ale'l-ıtlâk eş-Şeyh İbrâhîm Efendi, yine tekyesinde medfûndur.
EÇS IX Y84b–Y85a
Ve namâzgâh kurbunda merkad-i pür-envâr-ı Hazret-i Monlâ ibn Melek ve medrese-i Ferişteoğlu. Y 85a Ve ism-i şerîfi Abdüllatîf'dir. İlm-i lügatde bahr-i me‘ânîdir. İlm-i usûlde kitâb-ı Menâr ve ilm-i hadîsde Şerh-i Meşârık ve ilm-i fıkıhda Mecma‘ü'l-bahreyn anlarındır. {Sene (---) târîhinde civâr-ı rahmete vâsıl olup medresesinde bir revzenli kabirde medfûndur.}
EÇS IX Y85a
Eş-Şeyhü'l-celîl Şemseddîn Ahmed et-Tavîl: Selîm Hân-ı Sânî Tire'de hâkim iken vâ‘ız u nâsıhı idi. Monlâ Çelebi zâviyesinde merhûm olup yine Tire'de medfûndur. Kuddise sırruh.
EÇS IX Y85a
Eş-Şeyh Abdülvahhâb Efendi: Tirevîdir ve Merkes Efendi halîfelerindendir. Yine kendü tekyelerinde medfûndur.
EÇS IX Y85a
Ve yine bu âsitâne içinde Hüsâm Dede ve eş-Şeyh Şücâ‘eddîn: İbn Melek ile bu iki sultân üstleri kubbesiz bir pençerenin iç yüzünde tarîk-ı âm üzre medrese dâ’iresinde medfûndur.
EÇS IX Y85a
Ve bu sultânların dîvârına muttasıl yine medrese haremi köşesinde Aydın Bay oğullarından Îsâ Çelebi ve Selîm Çelebi ve Hızır Şâh Çelebi nâm şehzâdeler İbn Melek hazretlerinin telâmîzlerinden olmak ile civârında bir kubbe-i âlî içinde medfûnlardır.
EÇS IX Y85a
Ve bunlara karîb kabr-i Hazret-i İsâguci ulemâ-yı (---) (---). Bunların dahi niçe bin te’lîfât-ı mu‘tebereleri vardır. Hattâ ilm-i mantıkda Metn-i İsâguci kitâbı anlarındır. Ulemâ-yı Acemdir.
EÇS IX Y85a
Ve Îsâ Mehemmed Iyşî'dir ve şehr-i Tirevîdir. Tire'de İbn Melek müderrisi iken ders devri encâm olup yine medrese cenbinde medfûndur. Fezâ’il-i bî-girân ile meşhûr-ı devrân idi. Te’lîfâtına nihâyet ve fezâ'iline hadd ü gâyet yokdur. Gûyâ hümâ-pervâz İbn Melek Iyşî Efendi'dir.
EÇS IX Y85a
Ve Nûşî Çelebiler dahi karîbü'l-ahd musannif ve mü’ellif çelebiler idi.
EÇS IX Y85a
Ve bunlara karîb eş-Şeyh Alâeddîn, Seyyid Şerîf nâmıyla ma‘rûf cihân-ârâ ve bî-bedel ulemâ-yı mütebahhirînden niçe bin mücelled makbûl [u] mergûb ve her fünûnda mahbûb te’lîfâtları vardır. Ulemâ-yı Hasbî(?) üzre bir müşkil-küşâ te’lîfi vardır ve Kitâb-ı (---) (---) (---) anındır. Beyne'l-ulemâ memdûh kitâblardır. Sene (---) târîhinde merhûm olup bu Tire şehrinde zemîn içre âşiyân etmişdir. Ammâ makâmları evc-i ılliyyîndir. Kuddise rûhuhu.
EÇS IX Y85a
Ve kurbunda Kurd Baba ve Balım Baba Sultân ve Babadağı'nda Velî Baba ve Hacıköyü'nde Alî Baba ve Monlâ Arab hazretleri dahi tekmîl-i fünûn etmiş müfessirîn [ü] muhaddisîn ve musannifînden ulu sultândır kim ilm-i ledünde dahi bî-bedel gavvâs-ı bahr-i ma‘ânîdir
EÇS IX Y85a–Y85b
Ve Kara Kadı hazretleri dahi kutbiyyete kadem basmış devlet-i dâreyne nâ’il olmuş musannif ve mü’ellif a‘izze-i kirâmdan mâldâr ve mün‘im atâ-bahş ilm-i kâfda Y 85b kâmil-ayâr sâhibü'l-hayrât kimesne imiş kim cevâmi‘ ve hayrâtları mevsûfdur.
EÇS IX Y85b
Ve Muharrem Efendi, ilm-i nahivde Kitâb-ı Câmî üzre müşkil te’lîfi vardır.
EÇS IX Y85b
Ve Altuncu Abdî Efendi, ilm-i arûzda ve sâ'ir fünûnlarda mu‘teber te’lîfâtları vardır.
EÇS IX Y85b
Ve bu Tire kadîm şehr-i azîm olmağile niçe bin musannif ve mü’ellif ve keşf [ü] kerâmâtları zâhir ü bâhir olmuş kibâr-ı kümmelînden ulu sultânlar vardır, ammâ ziyâret etdiğimiz azîzler bunlardır ve's-selâm.
EÇS IX Y85b
Ve bu şehri tamâm seyr [ü] temâşâ ve ziyâret-i hümâm edüp hayâtda olan sulehâlardan Şeyh Receb Efendi ve Hatîb Alî Efendi ve Arab Bınarı Şeyhi İbrâhîm Efendi ve Sâbirî Efendi, bunlar ile vedâlaşup du‘â-i hayrları ile behremend olduk.
EÇS IX Y85b
Ve a‘yân-ı vilâyetden ve erbâb-ı yârândan Nakîbüleşrâf Bekir Ağa ve bürâderi el-Hâc Hamza Ağa ve Nedîm Çelebi ve Yahyâ Ağa ve Bedastenli Mehemmed Ağa ve Arab Sâlih Efendi hânesi gulûy-i âm ile sengsâr olup mâl [ü] menâli gâret olup kendi firâr etmişdi. Ve Yeşil İmâret imâmı Çelebi Efendi ve Serdâr Çolak Laz Çavuş ile ve Melek Ahmed Paşalı kapu yoldaşımız Hüseyin Ağa ile ve niçe ahibbâ ve dostân ile vedâlaşup müsellim ağa ile ziyâfete revâne olduk.
EÇS IX Y85b
Tire şehrinden çıkup şimâle ol sahrâ içre giderken nehr-i Menderes'i atlar ile ubûr edüp iki sâ‘atde,
EÇS IX Y85b
Evsâf-ı kasaba-i Bayındır
EÇS IX Y85b
Orhân Gâzî Bayındırân kavmin bu mahalde iskân etdirdiğiyçün Bayındır lafzı tesmiye olmuşdur. Sire hudûdunda seksen akçe kazâdır ve nâhiyesi on sekiz kurâdır. Ve kasabası Bayındır cebelinin zeylinde vâki‘ olmuş bâğ u bâğçeli, iki yüz hâneli ve bir câmi‘ ve üç zâviye ve bir mekteb ve bir hammâm ve bir hân ve yedi dükkânlı bir şîrîn kasabacıkdır. Ve paşa hâssıdır, hâkimi voyvadadır.
EÇS IX Y85b
Bunda bir ziyâfet-i azîm tenâvül olunup müsellimden diş kirâsı elli altun ve on refîk alup yine ol sahrâ içre Menderes nehri sağ tarafımızda kalup Birgi dağları dâmeninde cânib-i şarka iki sâ‘atde,
EÇS IX Y85b
Evsâf-ı kal‘a-i kadîm Birgi