İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y85b–Y86a
Bir ikiden galat Birki derler. Cemşîd neslinden Sireye nâm bir melikenin binâsı olup kışlak tahtı idi. Ve yaylağı hâlâ bu Birgi şehrinin şimâli fevkınde Bozdağ demek ile ma‘rûf u meşhûr [u] mevsûf kûh-ı bâlâdır kim bu şehr-i azîm anın kıblesi dâmeninde bir dere ve depeli yere vâki‘ olmuş bir şehr-i Birgi'dir, İki değildir. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Aydın Bay oğullarından Mehemmed Şâh nâm emîrin fethidir kim ümerâ-yı Selçukıyândır. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Orhân Gâzî destine girmişdir, be-dest-i Y 86a Gâzî Timurtaş Paşa ve İshâk Paşa.
EÇS IX Y86a
Bu şehir hâlâ Aydın sancağında paşa hâssıdır ve üçyüz pâyesiyle şerîf kazâdır. Nâhiyesi (---) kurâdır. Kethudâyeri ve serdârı vardır, ammâ müftîsi ve nakîbi yokdur ve a‘yân [u] eşrâfı gâyet çokdur. Ve iç el olmak ile kal‘asında dizdârı ve Q 44a P 44a neferâtı yokdur. Ammâ ulemâ ve sulehâsı gâyet çokdur.
EÇS IX Y86a
Ve kal‘ası Bozdağ dâmeninde bir taşlı dere nihâyetinde iki tarafı çâh-ı gayyâ-misâl uçurumlu bir balık sırtı gibi bir bayır üzre kıbleden şimâl cânibine tûlânî ve bir Şeddâdî kârgîr binâ bir kal‘a-i atîkdir.
EÇS IX Y86a
Ve Celâlî Cennetoğlu bu şehirden tulû‘ edüp maskat-ı re’si olmak ile bu kal‘ayı ta‘mîr ü termîm edüp tahassun edüp elli bin asker-i haşerât ile eli vilâyeti nehb ü gâret ederdi. Âhir sene 1016 târîhinde Kuyucu Murâd Paşa serdâr olup Cennetoğlu'nu katl edüp cânın cehennem kuyusuna Kuyucu Murâd Paşa koyup bakıyyetü's-seyf cünd-i cünübün serdâr-ı zafer-şi‘âr köşe köşe berdâr edüp cümle dâr [u] diyâr emn [ü] emân olup ahâlîleri ber-karâr oldular.
EÇS IX Y86a
Ba‘dehu Murâd Paşa-yı re’y-i ahsen tedbîr bir dahi celâlî ve cemâlî bu kal‘aya mutehassın olmasınlar içün taşra kal‘ayı câ-be-câ münhedim edüp dizdârı ve neferâtların ref‘ etmişdir. Ammâ hâlâ iç kal‘ası ma‘mûr u âbâdân mezkûr bayır üzre bir hayli metîn şekl-i bâdemî bir kal‘a-i kavîdir. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi üç bin adımdır, ammâ havâlesi vardır.
EÇS IX Y86a
Ve derûn-ı kal‘ada cümle dörd yüz mükellef ve ma‘mûr kiremitli kârgîr binâ-yı kadîm evlerdir. Ve aşağı varoş şehrile cümle on sekiz mahalle ve yigirmi dörd mihrâbdır.
EÇS IX Y86a
Ammâ cümleden ma‘bed-i kadîm bu kal‘ada Eski câmi‘, Fâtih-i bilâd Mehemmed Şâh ibn Aydın Bay'ındır. Kârgîr kubbe değildir, ammâ harpüşte münakkaş servi levhalı tavan üzre serâpâ kurşumlu bir câmi‘-i münevverdir. Lâkin mihrâb üzre bir kubbe-i âlîsi evce müntehî kârgîr kubbedir. Ve kubbe içi cümle silu ve lâjüverd ve la‘lî rengâreng boyalar ile serâpâ nakş-ı Mânî ile menkûş bir kubbe-i kâşî-i çîn gayri nükûşdur kim mihrâbı ve der-i dîvârı cümle müzehheb bûkalemûn-ı ibret-nümûndur.
EÇS IX Y86a
Ve mihrâbı cengârî Çîn-i fağfûr-ı Çîn halkârî ile münakkaş bî-bedel mihrâbdır kim gûyâ murassa‘ Freng Mânî mînâsıdır.
EÇS IX Y86a
Ve derûn-ı câmi‘ tûlen ve arzan zergerdân ayak mest ile seksener kademe arîz ü tûlîdir. Ve cümle on altı sommâkî amûdlar üzre kemerlerin fevkı servi tavandır.
EÇS IX Y86a
Ve üç kapusu var. İki yan kupudur. Ammâ kıble kapusuna altı kademe taş nerdübân ile su‘ûd olunur.
EÇS IX Y86a–Y86b
Ve minberi gerçi ceviz ağacı levhası ve haşebdendir. Ammâ Fahrî oyması-misâl gûnâ-gûn müşebbek ve münakkaş şükûfe ve gül Y 86b ve sünbül ve mutahhıllar ve kitâbe ve islimîler ile mersûm bir minber-i ra‘nâdır.
EÇS IX Y86b
Ve kıble kapusunun atebe-i ulyâsı üzre târîhi budur:
EÇS IX Y86b
"Bismillâhirrahmânirrahîm, fethu hâze'l-ma‘bedi bi-nasri'l-lâhi fî eyyâmi devleti el-Emîri'l-kebîr el-Gâzî fî sebîli'l-lâhi Mehemmed bin Aydın fî târîhi sene seb‘a ve seb‘i mie." [707] tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y86b
Ve câmi‘in sağ tarafında iki şerîfeli bir mevzûn minâresi var. Tula ve kâşî çînîdir. Ve haremi etrâında yan soffaları ve medrese hücreleri vardır. Ve câmi‘in sağ yan kapusu önündeki kubbe-i pür-envârın içinde sâhibü'l-hayrât medfûndur. Ve serâpâ der-i dîvârları beyâz mermer-i hâm ile mebnîdir, gayri gûne taş değildir. Ve kubbe-i âlîsi kurşum ile mestûrdur. Ve cenûba nâzır bir kapusu üzre târîhi böyledir:
EÇS IX Y86b
"Büniyet hâze't-türbetü li'l-Emîr el-Kebîri'l-âlem el-Mücâhid el-Murâbıt Ebu'l-hayrât es-Sultâni'l-guzât Mübârizü'd-devlet ve'd-dîn Mehemmed Şâh bin Aydın nevverallâhu merkadehu âmîn, sene erba‘a ve selâsîn ve tis‘i mie." [934]
EÇS IX Y86b
Ve bu merkad-i mehbit-ı münevverin içinde Mehemmed Şâh ve birâdereyni Ömer Şâh ve Îsâ Gâzî âsûdedirler.
EÇS IX Y86b
Ve bu câmi‘in kıblesi önünde şâhrâh aşırı medrese-i Sultân Hânım Gülüm hayrâtıdır. Kendüleri dahi sâha-i medresede medfûnlardır. Vâcibü's-seyr kân-ı ulemâ bir medrese-i sulehâdır. Birgili Mehemmed Efendi bunda tahsîl-i ulûm edüp hâlâ hücresinde teberrüken ders tilâvet olunur. Ve Hânım Gülüm ki sâhib-i medresedir, hâfıze ve müfessire ve muhaddise ve Râbi‘a-i Adeviyye-misâl nesl-i Aydın Bayî'dir. Bu tahrîr olunan imâretlerden gayri kurşumlu câmi‘ bu kal‘a içre yokdur.
EÇS IX Y86b
Ve hân u hammâm ve çârsû-yı bâzâr dahi yokdur. Cümle aşağı şehirdedir. Anın dahi cümle evleri kiremit ile mestûr iki bin altı yüz beyt-i ma‘mûrlardır kim herbiri vâsi‘ bâğ u bâğçeli ve âb-ı revânlı müzeyyen evlerdir kim yüzleri cümle kıble cânibine nâzır evlerdir.
EÇS IX Y86b
Ve Tire'den bu şehire girirken şehr-i Birgi aslâ görünmez, zîrâ bâğ hıyâbân gülistân ve dırahtistân içre pinhân olmuş bir şehr-i müzeyyendir. Ammâ Bozdağ'ın nısfına urûc etdükde bu şehir bâğ-ı Aspuzu içinde görünür. Gâyet şîrîn şehr-i taht-ı kadîmdir. Ve kibâr-ı kümmelînden niçe bin ulemâ-yı izâm ve sulehâ-yı kirâm medfûnlardır.
EÇS IX Y86b
Ve bu varoşun imâretlerinden Dervîş Ağa câmi‘i, kârgîr binâ kubbe-i ra‘nâdır, kurşumlu câmi‘-i nev-binâ ve ibâdethâne-i zîbâdır. Ammâ çârsû içre olmak ile haremi yokdur. Lâkin taşra soffaları altı amûd-ı müntehâ üzre beş kubbe-i âlîdir ve bir minâre-i serâmedi vardır. Ve kıble kapusu üzre bu manzûm târîh tahrîr olunmuşdur:
EÇS IX Y86b
Bu ma‘bedi tâ haşre dek, ger hayr [u] şer a‘mâlinâ
EÇS IX Y86b
Makbûl-i dergâh âmeden tâk-ı bülend-i rûşenâ
EÇS IX Y86b
Âkıl odur Q 44b P 44b hayrât edüp
EÇS IX Y86b
makdûrunu sarf eyleye
EÇS IX Y86b
Şâdi mekün der rûz [u] şeb bâkî değil dâr-i fenâ
EÇS IX Y86b–Y87a
Âlîde kisble câmi‘i Y 87a şâdân eden Dervîş Ağa
EÇS IX Y87a
Bâğ-ı vücûdın sebzter, lütfunla kıl yâ Rab tebâ
EÇS IX Y87a
Dahi bunun emsâline vâsıl ede Bârî Hudâ
EÇS IX Y87a
Her rûz du‘âdır mâcerâ bî-iştibâh subh u mesâ
EÇS IX Y87a
Tûbâ bihişt âsâ demek lâyıkdürür bu câmi‘e
EÇS IX Y87a
Zârî begüft târîhini kâlû belâ hayrü'l-binâ
EÇS IX Y87a
Sene 1074
EÇS IX Y87a
Ve bu câmi‘e karîb medrese-i Dervîş Ağa dahi kârgîr binâ medrese-i âlîdir. Cümle yetmiş aded hücreleri serâpâ kurşum ile melbûsdur. Ve kapusu üzre târîhi, sene 1078.
EÇS IX Y87a
Ve yukaru kal‘ada Aydın Bayoğlu medresesi, beyne'l-ulemâ hâric medreselerindendir. Ve yedi mekteb-i sıbyândır.
EÇS IX Y87a
Ve iki yüz dükkândır. Ammâ bezzâzistânı iki aded hândır. Ve bir hammâmı önünde bir çemenzâr musallâ-yı gülistândır. Cânib-i erba‘ası kavak dırahtları ile ârâste olmuş ibâdet-hâne-i ehl-i irfândır. Ve etrâfı kârgîr binâ-yı amâristândır.
EÇS IX Y87a
Ve bu şehir bir dere içre vâki‘ olmağile dörd yerde ağaç cisirlerdir. Ammâ Dervîş Ağa kantarası bir göz kârgîr cisirdir. Bu cisirlerin iki cânibleri kat-ender-kat evlerdir.
EÇS IX Y87a
Ve kırk yedi âsiyâb-ı dakîkler var kim her biri şeb [u] rûz çarh-i felek gibi deverân etmededir.
EÇS IX Y87a
Ve bu şehir gerçi böyle dere içre vâki‘ olmuşdur, ammâ âb [u] hevâsı rûh-efzâ ve sevâhildir. Ve mahbûb ü mahbûbesi çokdur, ammâ kân-ı sulehâ olmağile merd [ü] zenânı mü’eddeb ve mü’eddebelerdir, zîrâ niçe kibâr-ı evliyânın nazarı ta‘alluk etmiş bir dâr-ı fuzalâdır. Ve hâlâ tâlib-i ilmi ve sâhib-i hilmi çok e‘izze-i kirâmdan kimesneler vardır.
EÇS IX Y87a
Ve memdûhatından, yedi elvân kirazı olur. Cümleden latîf ve âbdâr, dânedâr, hoşgüvâr ve la‘lgûn Nif kirazı derler bir gülnârı var kim her dânesi keklik beyzası kadar vardır. Gâyet ter olduğundan âdemin damağında mahv olup cirminden nişân kalmaz. İncîri ve nârı ve engûrü ve limonu ve turuncu ve karı ve servi ve çınârı meşhûrdur.
EÇS IX Y87a
Ve Tire ipliği ta‘bîr etdikleri beyâz iplik bu şehre mahsûsdur, gayri diyârlarda olmak ihtimâli yokdur. Cemî‘i dâr [u] diyârlara bundan tüccârlar niçe bin yük iplik götürürler. Gûyâ harîr-i hâm-ı Lahîcândır. Cümle bay u gedâsının kâr [u] kisbleri bu iplikdir.