İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y114b
Andan yine şarka değirmen burnuna varınca bin üç yüz adımdır.
EÇS IX Y114b
Andan kalyon limanı etrâfında yalın kat kal‘a dîvârı üzre tâ Arab kullesine varınca dörd liman kapusu ubûr edüp bin altı yüz adımdır.
EÇS IX Y114b
Ve Arab kal‘asından garb cânibine Gömlekli tabyaya dak beş yüz adımdır.
EÇS IX Y114b
Andan kıbleye üç yüz adım Parmaklı beden kapusudur.
EÇS IX Y114b
Andan yine cânib-i garba dîvâr üzre üç yüz adım Freng Hisârı kapusu önünden dolaşarak Lonca sokağı ardı sıra yine Freng Hisârı dîvârı sıra geçüp Eğri kapunun iç hisâr-pîçe kapusun çıkup Eğri kapuya varınca dörd yüz adımdır.
EÇS IX Y114b
Bu hisâb üzre kal‘a-i Rodos dâ’iren-mâdâr 9007 adımdır. Ammâ tabyalar bile devr olunmuşdur. Ammâ tabyasız beş bin yedi yüz adımdır.
EÇS IX Y114b
Ve Ortahisâr başka bir kat metîn kal‘a-i kadîmdir. Kâmil iki bin adımdır.
EÇS IX Y114b
Bu kal‘a dahi Süleymâniyye câmi‘i tarafı iki katdır. Nihâyeti gelüp Freng hisârına muttasıl olur.
EÇS IX Y114b–Y115a
Ve Freng hisârı Rodos'un Y 115a iç kal‘asıdır. Cümle kal‘anın şimâl cânibinde cümle kal‘a ve şehre havâle bir kaya üzre yüksek kal‘adır. Dâ’iren-mâdâr cirmi sekiz yüz adımdır ve yıldız tarafı elli kulaç handak-ı azîmdir, ammâ üç tarafı şehir içine vâki‘ olmak ile handakı yokdur. Ve Lonca ta‘bîr etdikleri dîvânhâne-i kadîmdir. Ol mahalle nâzır bir kat demir kapusu var.
EÇS IX Y115a
Ve Ortahisâr'ın üç cânibi kesme kayalı uçurum yerlerdir. Süleymâniyye câmi‘i ol uçurum handak-misâl yerdedir. Ortahisâr'dan Süleymâniyye'ye kırk ayak taş nerdübân ile enilir. Ve bu mahaller handak-misâl yüz ayak enli bir kumsal yollardır.
EÇS IX Y115a
Ve Ortahisâr yedi azîm kulledir. Nevbethâne kullesi ve Mütevellî kullesi gâyet büyükdür. Ve Murâdoğlu kullesi ve (---) Ağa kullesi ve Eski kulle. Ve bu kullelerin cümlesinin içinde kat-ender-kat kal‘a neferâtı evleridir. Ammâ Nevbet kullesi temâşâgâh ve mesîregâh yerdir. Ve bu Ortahisâr dîvârı etrâfı beş arşın alarka bir yoldur. Ve bu yol kenârınca bir kat alçak dîvârlı Ortahisâr'ın hisârpîçesidir.
EÇS IX Y115a
Ve bu kal‘anın gerçi enderûn [u] birûnunda cümle (---) kapudur ammâ nefs-i ana dîvârında cümle altı kapudur. Evvelâ kara tarafında Eğri kapu ve kıble tarafına Kızıl kapu ve şarka nâzır İskele kapusu ve yıldıza nâzır Liman kapusu ve Kadırga limanı cânibinde yine yıldıza nâzır Çıksalın kapusu. Ba‘zı kimesneler Papa kapusu derler. Meşhûr ve ma‘bûr kapular bunlardır.
EÇS IX Y115a
Ve hakîr bu Rodos'u handak kenârınca temâşâ ederek bir kat dahi adımlamışımdır, anı beyân eder
EÇS IX Y115a
Evvelâ Arab kullesinin iç yüzünde garb cânibine Kıztopu dibinden Papa kullesine dek dörd yüz adımdır. Ve 4 kulledir.
EÇS IX Y115a
Ve Papa kullesinden geçüp Kadırga limanı kapusundan taşra çıkup Çıksalın toprağı üzre handak kenârınca Çıksalın tabyası ile üç tabya vardır, ammâ küçükdür.
EÇS IX Y115a
Andan yine garb cânibine Gömlekli tabya ve Liman burcu burnun ubûr edüp Mühürdâr Paşa bâğçesi içinden handak kenârınca Freng Hisârı burnu kullesi ile dörd tabyadır. Ve yedi yüz adımdır. Ammâ Liman burcu burnu kal‘adan uzakdır, anı dolaşmadım. Ancak Mühürdâr Paşa bâğçesinden ubûr etdim.
EÇS IX Y115a
Andan yine handak kenârınca Eğri kapu önüne gelince yüz adımdır ve sâfî mezâristândır ve mezkûr Eğri kapu garba nâzır iki kulle-i mevzûnun ortasında vâki‘ olmuşdur. Ve üç göz şeddâdî cisirdir. Ammâ kal‘anın eşiği önü on adım asma tahta cisirdir. Her gece makaralar ile kaldırup kal‘a kapusuna siper ederler.
EÇS IX Y115a
Andan cenûb cânibine yine handak kenârınca üç yüz adım Zindân tabyasıdır.
EÇS IX Y115a
Andan yine cenûba iki yüz adım Ahmed Paşa tabyası mukâbelesidir.
EÇS IX Y115a
Andan yine cenûba iki yüz adım ubûr edüp Hurmâlı tabya mukâbelesidir. Ve bu taraflarda hisârpîçeler vardır.
EÇS IX Y115a–Y115b
Ve bu mahallerde handak ikişer üçer kat bölme kesme kayadan Y 115b siperler vardır. Ve Hurmâlı tabya önünde kıbleye handak kenârınca İbrâhîm Paşa-yı Maktûl tabyası mukâbelesine varınca iki yüz adım ve dörd kulledir. Ve bu mahallin handakları içi dahi ikişer üçer kat kesme kaya ve kalın dîvârlı siperler üzre mazgallardır. Ve mezkûr İbrâhim Paşa tabyası önünden yine handak kenarınca şark cânibince tâ Kızıl kapuya varınca dörd yüz adım ve dörd kulledir. Ve bu kulleler handakı içi ikişer ve üçer kat kesme kaya sedlerdir. Ve ardı önü yüzer adım enli handakdır. Ve ellişer arşın fecc-i amîk handakdır ve ol mahalde üç yüz lâğım delikleri vardır.
EÇS IX Y115b
Andan yine handak kenârınca kıbleye iki yüz adım gidüp ve iki kulle ubûr edüp Karanlık kapu kıbleye nâzırdır. Ve iki göz cisr ile ubûr olunup kapu eşiği taşrası asma cisirdir. Her gece ref‘ edüp kal‘a dîvârına siper ederler.
EÇS IX Y115b
Ve bu Karanlık kapunun iç yüzü eğri ve büğrü yol ile dörd kat kapudur. Ammâ bu kapu önünün handakı gâyet ensizdir ammâ gâyet amîkdir. Ve ensiz olduğu ecilden bu kal‘aya Süleymân Şâh toprağı bu mahalden sürmüşlerdir. Hâlâ âsâr-ı türâb zâhir ü bâhirdir. Ve bu koldan Sarı Rüstem Paşa kal‘a-kûpluk edermiş. Hâlâ kal‘anın sîne-i pürkînesinde niçe bin gülle-i hadîd âşikâredir.
EÇS IX Y115b
Ve bu Karanlık kapudan yine handak kenârınca şarka Topçular loncası kullesi mukâbelesine varınca dörd kulle ve dörd yüz adımdır. Ammâ bu kullelerin önünde handak içinde aslâ sed [ü] siper yokdur. Ancak yüz elli adım enli handak-ı azîmdir ve ana dîvârı dibinde gayri tarafları gibi hisâr-pîçelidir.
EÇS IX Y115b
Andan yine handak kenârınca karayel üzre iki yüz adım ubûr edüp Alçak tabya mukâbelesidir. Bu mahalde kulleler yokdur. Ancak iki kat ana dîvârıdır ve handak içre siperler yokdur ammâ metîn ü müstahkem siperler vardır.
EÇS IX Y115b
Ve bu dirsekler önünde handak içinde iki yüz adım bir sedd-i azîm dîvâr vardır, tâ leb-i deryâya varır. Ve bu mahalde handak alçakdır, zîrâ leb-i deryâdır. Ve bu mahal serâpâ leb-i deryâda kefere meşâdlığıdır. Ve leb-i deryâdan kayık ile handak içine düşmen girmesin içün azîm dıraht-ı bâlâlar ile şaranpavlar binâ olunup ana dîvârı üzre her gece bir bölük neferât nevbet bekler. Ve bu mahalden gayri piyâde ubûr olmaz. Deryâdır.
EÇS IX Y115b
Bu hisâb üzre Rodos kal‘ası handak kenârınca 3.005 adımdır. Ve 24 kulledir. Ve on tabya ve yigirmi burc ve yetmiş dirsek ve üç bin mazgal delikli ve yedi aded hisâr-pîçeli pîç-ender-pîç kal‘a dîvârıdır. Hafizakallâh, bir vechile evsâfın tahrîr etmek mümkin değildir. Ammâ alâ-kadari'l-imkân tahrîr etdik.
EÇS IX Y115b–Y116a
Andan yine gerü avdet edüp Karanlık P 57b kapudan içeri girüp kefere mahallesi içre taş nerdübân ile kal‘anın deryâ tarafı dîvârı üzre çıkup ve Alçak tabya ki taşra leb-i deryâda ol mahallinden Q 57b add edüp deryâdan ubûr edemeyüp içeri dîvâr üstüne anın Y 116a berâberliğine gelüp bedenler üzre karayel cânibine ubûr ederek Kemerli kulleye dek iki yüz adımdır. Ve deryâ kenârı olmak ile kulle ve tabyalar yokdur. Ammâ cânib-i erba‘ayı muhâfaza eder dirsekler vardır.
EÇS IX Y116a
Ve mezkûr Kemerli kulle bir burunda vâki‘ olmuşdur ve bundan içeri galyon limanının etrâfı dolaşır kal‘a dîvârındandır. Tâ Arab kullesine varınca bin altı yüz adımdır ve yalın kat dîvârdır. Ve cümle yigirmi kulledir.
EÇS IX Y116a
Ve mezkûr Kemerli kullenin önünde handak aşırı şimâle doğru limanın deryâ tarafına sed olmak içün ol amîk deryâ içine bir sedd-i İskender amelî doldurmuşlar kim her taşı hammâm kubbesi misâldir. Ve ol seddîn tûlu beş yüz elli adımdır. Ve üstünde on pâre yel değirmeni vardır.
EÇS IX Y116a
Ve Değirmenler burnunda liman ağzında Galata kullesi-misâl bir kulle-i serâmeddir. Her gece birer ağa nevbet bekleyüp Arab kullesine dek zencîr çeküp sed ederler. Ve her değirmen dahi birer kulle-i metîndir, her gece onar müsellah neferât anda pâsbânlık eder.
EÇS IX Y116a
Ve bu liman burcundan karşu Arab kullesine el taşı yetişir liman ağzıdır. Ve bu limana Poyraz limanı derler. Cemî‘i şayka ve karamürsel ve kalyon ve rencber gemileri bunda lenger-endâht olur. Ve liman ağzı poyraz cânibine nâzır olmak ile sehel salıntısı olur ammâ demir kuvveti ile âlâ yatakdır ammâ dardır. Ancak üç yüz pâre gemi alur.
EÇS IX Y116a
Ve bu liman içinde Kemerli kulle altında bir alçak binâ üzre çâr-kûşe bir tabya vardır, on pâre topları var. Liman için korudur. El-hâsıl latîf limandır ve dâ’iren-mâdâr cirmi iki bin adımdır.
EÇS IX Y116a
Netîce-i kelâm bu limanın Arab kullesinden taşra handak kenârınca Rodos kal‘asın adımladığımız hisâb üzre dâ’iren-mâdâr 7.085 adımdır. Ve tokuz azîm tabya ve elli beş aded kulle ve yedi bin bedendir.
EÇS IX Y116a
Ve bu Rodos'un şarkında Alçak tabya önünden tâ Kemerli kulle burnuna dak İstiridye limanı derler bir Hudâyî limandır, hurde kayıklar anda yatırlar. Sekiz rûzgârdan masûndur. Ammâ dîdebânları yokdur. Ve bunda yatan liman hakkı virmez ve ağzı poyraza nâzırdır. Ve gûnâ-gûn balığı olur ve istiridye ve midye ve kerevit ve teke ve pağurya ve yengeç ve ıstakoz bu gûne deryâ me’kûlâtları gâyet çok çıkar. Anıniçün İstiridye limanı derler. Ammâ Poyraz limanı gibi derin değil.
EÇS IX Y116a
Der beyân-ı eşkâl-i kulle-i Arab-ı ibret-nümâ
EÇS IX Y116a–Y116b
Poyraz limanına girecek mahalde sağ tarafda Arab kullesi evc-i âsumâna ser çekmiş çârkûşe bir kulle-i Kahkahâ'dır ve seksen arşın bâlâ bir kulle-i vâlâ ve müntehâ ve cihân-ârâ bir kulle-i Arab-nümâdır, tâ zirve-i a‘lâsının her köşesinde alçak minâre gibi ağzı açık kadeh gibi dörd kulle var. Her kadehin içine kırkar ve ellişer âdem sığar. Ve bu dörd kadeh kulleciklerin ortasında anlardan on arşın bâlâ bir kulle-i mevzûn dahi vardır. Bunun dahi ağzı kadeh-misâl açıkdır ve gâyet musanna‘ kulledir. Ammâ kenârlarında bedenleri yokdur. Ve bu orta kulleciğin Y 116b taşrasından tolaşma bir taş nerdübânı vardır ve kenârlarında korkuluk içün demir parmaklıkları vardır. Bir vâcibü's-seyr kulle-i mevzûn müzeyyendir kim bir diyârın kal‘alarında böyle üstâdâne kulle-i serâmed yokdur.
EÇS IX Y116b
Ve içi sekiz katdır. En aşağı katında liman ağzına nâzır on pâre balyemez topları var ve leb-i deryâda bir kat hisâr-pîçesi dahi var. Anda dahi azîm şayka topları limana nâzırdır. Ve bu kullenin iki kapusu dahi garba nâzırdır. Biri aşağı hisâr-pîçesindedir, biri bedenler yolu üzredir. Gece ve gündüz ağavâtı ve neferâtı bu kullede sâkinlerdir. Ve Poyraz limanından Arab kullesine varacak bir yol vardır. Ol yoldan Kıztopu hisâr-pîçesi kapusundan çıkup anda Kadırga limanı kapusundan dahi çıkup,
EÇS IX Y116b
Manzara-i eşkâl-i Mendirek kullesi
EÇS IX Y116b
Deryâ içinde sedd-i İskender-vâr amelî taş yığılmış sed üzre şimâl cânibine Mendirek kullesine varınca kâmil beş yüz adımdır. Ve bu Mendirek kal‘ası Kadırga limanının ağzında bir sedd-i Ye’cûc gibi bir metîn kal‘adır ve dâ’iren-mâdârı yedi yüz adımdır. Ve deryâ içinde neheng-vâr cenge âheng etmeğe hâzır bir kilidü'l-bahirdir. Ve cümle der ü dîvârları kaplıbağa-misâl eğridir. Ve cânib-i erba‘asın deryâ döğer, handakı yokdur, hemân cenûba nâzır bir kapusu önünde asma cisir ile geçilir bir küçük kapusu var.