İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y119a
Ve mü’ezzinler mahfili dahi tarz-ı acîbdir. Ve enderûn-ı câmi‘de encüm-âsâ niçe bin billûr kanâdîller ile müzeyyendir. Ve gûnâ-gûn zî-kıymet maslûbât eşyâlar ile pîrâste olmuşdur.
EÇS IX Y119a
Ve kıble kapusunun sağ cânibindeki kulle üzre (---) ayak taş nerdübân ile çıkılır bir şerîfeli bir minâre-i mevzûnu var kim gûyâ bir serv-i gülistândır.
EÇS IX Y119a–Y119b
Ve câmi‘in haremi yokdur. Cânib-i erba‘ası şâhrâhdır. Ve bu câmi‘in Y 119b üstü serâpâ kurşum örtülüdür. Bârân-ı rahmetden cereyân eden âb-ı zülâl cümlesi yollar ile altındaki sarnıclara cem‘ olup mâh-ı Temmûz'da cemî‘i Rodos halkı nûş edüp def‘-i atşân ederler. El-hâsıl bu câmi‘ fukarâların Kâ‘besidir.
EÇS IX Y119b
Bundan sonra câmi‘-i selâtîn büyük hisâr içinde,
EÇS IX Y119b
Süleymân Hân câmi‘i: İslâmbol câmi‘leri tarzı cemî‘i kubbeleri kurşumludur. Tûlen ve arzan seksener ayakdır ve bir musanna‘ mihrâb ve minberi var kim misli meğer şehr-i Sınab'da ola. Ve cümle revzenleri üzre gûnâ-gûn câmlar ile müzeyyendir.
EÇS IX Y119b
Ve taşra soffalarında sekiz mermer ve sommâkî sütûn üzre kubbe-i âlîler. Ve bu câmi‘in kıble kapusu bir kenîse kapusu imiş. Sihr-i i‘câz bir âsâr-ı acîbe olmak ile Süleymân Hân aleyhi'r-rahmetü ve'l-gufrân Koca Mi‘mâr Sinân izni ile bu câmi‘-i şerîfe kapu etmiş, midhatinde lisân kâsırdır.
EÇS IX Y119b
Ne mertebede pesendîde âsâr-ı acîbe idüği şundan ma‘lûm-ı sa‘âdet ola kim Cenâb-ı Bârî rûy-i arzda ne kadar meyve halk etmiş ise ol kapunun çerçive ve zıhlarında ve tâklarında olan mermer-i hâmlarda tasvîr olunmuşdur, vâcibü's-seyr bir bâb-ı mu‘allâdır.
EÇS IX Y119b
Ve böyle şükûfe ve meyve tasvîrâtı ile bâb-ı musanna‘ın cânib-i erba‘ası müzeyyen olduğundan kapu üzere câmi‘in târîhinden bir alâmet yokdur. Lâkin câmi‘in sol cânibinde bir tabaka bir minâre-i serâmedi var. Anın aşağı kapusu yanında câmi‘ ve minârenin ta‘mîrine târîhdir:
EÇS IX Y119b
Hâzâ Mi‘mâru Emîr makâmTekabbelallâhu cemî‘e'l-merâmÎn nâm-râ Yûsufu'l-fakîrVe dizdâr-ı Rodos-ı bi-hakîrSene fî erbâ‘în ve tis‘i mi’e [940]
EÇS IX Y119b
Ve mihrâb önünde bir bâğ-ı İrem-misâl şükûfezâr bir bâğ-ı İremi var ve hareminde bir âbdest havuzu var. Bu dahi musanna‘ ibret-nümâ şeydir. Ve cânib-i erba‘ası müsinn çınâr-ı müntehâlar ile müzeyyendir.
EÇS IX Y119b
Ve bu Süleymâniyye'den sonra câmi‘-i latîf ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik çârsû içinde,
EÇS IX Y119b
Makbûl iken Maktûl İbrâhîm Paşa câmi‘i: Bir kubbe-i âlîli ve bir minâre-i mevzûnlu ve taşra yan soffaları altı sütûn üzre beş kubbe-i âlîli ve serâpâ kurşum örtülü bir câmi‘-i musanna‘dır ve kıble kapusu üzre târîhi:
EÇS IX Y119b
Sultânü'l-berreyn ve hakânü'l-bahreyn Sultân Süleymân bin Selîm Hân-ı Gâzî câmi‘an cedîden habbezâ darü'l-fethi ve'l-guzât ve ma‘beren li'l-hüccâcı ve'l-Arafât hamâhullâhu ani'l-âfât, dâhilun fî Rodos ve tekabelellâhü'l-Melikü'l-Kuddûs ve târîhuhu men dahalehu kâne âmînen dâ’imen. Sene 947.
EÇS IX Y119b
Ve haremi yeri şâhrâhdır. Ancak bir âbdest havuzu var.
EÇS IX Y119b
Ve bu câmi‘den musanna‘ ve şîrîn ve rûşen,
EÇS IX Y119b
Receb Paşa câmi‘i: Bu dahi taşra kal‘ada mahalleler mâbeyninde gâyet münakkaş ve müzeyyen câmi‘dir. Cümle kubbeleri kâ[r]gîr ve kurşum örtülüdür. Ve bir minâre-i bâlâsı var, gûyâ bir serv-i bâlâdır.
EÇS IX Y119b
Ve taşra soffaları altı sütûn-ı mücellâ üzre beş kubbe-i âlîdir. Ve kıble kapusu üzre mastûr olan târîhdir:
EÇS IX Y119b–Y120a
İşbu beytullâhı kim etdi Y 120a Receb Paşa binâ
EÇS IX Y120a
Oldu bir cây-i şerîf ede kabûl anı Hudâ
EÇS IX Y120a
Dediler ehl-i nazarlar tâlibî târîhini
EÇS IX Y120a
Câmi‘-i Paşa zehî zîbâ makâm-ı dilküşâ
EÇS IX Y120a
Sene 990
EÇS IX Y120a
Ve Enderûn câmi‘i dahi Sultân Süleymân Hân'ındır. Kenîseden bozma Şeddâdî toloz kemer binâ serâpâ kurşum örtülü bir câmi‘-i metîndir.
EÇS IX Y120a
Ve Memi Paşa câmi‘i ve Bekir Paşa câmi‘i ve Demirli câmi‘i ve Mendirek câmi‘i. Bunlar kal‘a içinde olan câmi‘lerdir. Her birinin evsâfın kemâ hüve hakkuhu P 59a tahrîr etsek tatvîl-i kelâm olur. Ammâ kal‘adan bir sâ‘at cenûb tarafına bâğ u bâğçeler içinde,
EÇS IX Y120a
Karye-i Özkur'da Özkur câmi‘i kâ[r]gîr kenîse imiş. Hâlâ bir Q 59a mesîre ve teferrücgâh yerde bir câmi‘-i latîfdir. Anın kapusu üzre târîhi böyle terkîm olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y120a
Hazret-i Sultân Murâd'ın devr-i adlinde bu kim
EÇS IX Y120a
Câmi‘ oldu ma‘bed-i küffâr iken işbu makâm
EÇS IX Y120a
Câmi‘in ismin Murâdiyye dedi ol pâk zât
EÇS IX Y120a
Bin otuz sekizde ta‘mîr eyleyüp oldu tamâm
EÇS IX Y120a
Ve bu Rodos içinde bunlardan mâ‘adâ câmi‘ yokdur. Mâ‘adâ yigirmi dörd mesâciddir. Ve,
EÇS IX Y120a
Cemâ‘at-i kesîreye mâlik olan mesâcidler bunlardır: Evvelâ Akmihrâb mescidi ve Tekye kapusu mescidi ve Gâzî mescidi ve Bedasten mescidi ve Freng hisârı mescidi. Bu beş mesâcidler cümle Süleymân Hân'ındır. Cümle mürtezikası vazîfelerin Süleymân Hân mütevellîsinden alırlar. Ve bunlardan mâ‘adâ şeb [u] rûz cemâ‘at-i kesîre ile memlû limanın iskele kapusu önünde on beş kademe taş nerdübân ile çıkılır,
EÇS IX Y120a
Buk‘a mescidi bir kubbeli ve cümle revzenleri deryâya nâzır bir mesîregâh ve ârâmgâh bir latîf zâviyedir. Ve cümle kurşum örtülüdür. Lâkin leb-i deryâ olup kal‘adan taşra kal‘aya hâyil olmasın içün minâresi yokdur. Bir tarz-ı acîb ü garîb mesciddir. Mihrâbının sağ tarafında beyâz mermer üzre bu târîh tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y120a
Nemâned sâlhâ în beyt resm-vîre(?)Zi-mâh-rû reh-i üftâde câyîGaraz nakşît şet mârâ zi-mândeKi devrân-râ nemî bînem bakâyîMeger sâhib velî ber rûz-ı rahmetKüned der kân-ı dervîşân du‘âyîSene 950.
EÇS IX Y120a
Ve Yeniçeri mescidi ve Kavaklı mescid ve Hurmâlı mescidi ve Lillezîn mescidi ve Halîl Beğ mescidi ve Liman mescidi. Meşhûr mesâcidler bunlardır.
EÇS IX Y120a
Ve dörd medresedir: Hurmâlı medrese ve Timurlu medrese ve İbrâhîm Paşa medresesi ve Kâsımpaşa medresesi.
EÇS IX Y120a
Ve dâr-ı kurâ birdir.
EÇS IX Y120a
Ve on yedi mekteb-i sıbyândır. Cümleden mükellef Süleymân Hân'ındır.
EÇS IX Y120a
Ve dârü'l-hadîs birdir.
EÇS IX Y120a
Ve tekye-i dervîşân dörddür. Cümleden mükellef Kadırga limanı burnunda Murâd Re’îs tekyesi bâğ-ı İrem bir nazargâhdır.
EÇS IX Y120a–Y120b
Ve dörd hammâmdır. Cümleden âb [u] hevâsı latîf Süleymân Hân'ın Çârsû hammâmı serâpâ kurşumlu çifte hammâmdır. Ve Eski hammâm, bu dahi Süleymân Hân'ındır ve gâyet rûşen ve müferrih hammâm-ı ferah-fezâdır ve kurşum örtülü ve çiftedir. Ve Sünbüllü hammâmı çifte değildir, ammâ gâyetül-gâye musanna‘ ve müzeyyen ve cânfezâ Y 120b hammâm-ı dilküşâdır, zîrâ suyu ayn-ı sünbülîdir ki âb-ı hayâtdan nişân verir. Ve Küçük hammâm dahi hoş-hevâdır, ammâ küçükdür. Bunlardan mâ‘adâ yigirmi sarây hammâmı vardır.