Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y123b

Cezîre-i İstanköy: Yüz yigirmi mîldir ve üç kal‘a ve yedi limandır. Ve Rodos civârında,

EÇS IX Y123b

Cezîre-i Heleke: Dâ’iren-mâdâr yigirmi mîldir ve bir metîn ü muhkem kal‘ası ve limanı var. 928 Palak Mustafâ Paşa fethidir. Ve buna karîb,

EÇS IX Y123b

Cezîre-i İliki: Cirmi otuz beş mîldir, iki kal‘ası ve 2 limanı var. Sene 928'de Mahmûd Re’îs feth edüp anda tüfeng ile şehîd olup civâr-ı rahmete revân oldu. Ve bu cezîreye karîb,

EÇS IX Y123b–Y124a

Cezîre-i İncirli: Cirmi yigirmi mîldir. Bir limanı ve bir püşte üzre burc [u] bârûsu muhkem ve esâsı müstahkem Y 124a bir cezîre-i vâsi‘adır. Sene 928 târîhinde ahâlîsi havf [ü] haşyetlerinden Süleymân Hân'a kal‘anın miftâhların teslîm edüp cizye kabûl etdiler. Ve Rodos'un şimâlinde (---) mîl Menteşe cânibinde,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Sönbeki: Cirmi yigirmi mîldir. Bir kal‘ası ve iki limanı vardır. Feth-i Süleymân Hân'dır. Ve mezkûr cezîreler Rodos'un cânib-i erba‘asında karîbdir. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i [A]ya Morgi: Cirmi seksen mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve buna karîb,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Koç Papas: Altmış mîldir. Limanı ve kal‘aları vardır. Ammâ alarkadan gördüm. Ammâ gâyet ma‘mûr u müzeyyen cezîredir. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Aniye: Cirmi kırk mîldir. Bir limanı ve bir kal‘ası var imiş, görmedim. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Nakşe: Toksan mîldir. Bir kal‘a ve limanı var. Girid fethinden sonra vardıkda evsâfı bâlâda tahrîr olunmuşdur.

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Barre: Cirmi elli mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Sıra: Cirmi otuz mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Mokine: Cirmi otuz beş mîldir. Limanı vardır, lâkin kal‘asın Kılıç Alî Paşa harâb etmiş. Yabanî keçiler gâyet çokdur. Ve buna karîb,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Sığırcıklar: Cirmi kırk mîldir. Kal‘asın görmedim. Ammâ cirmi defterde mastûrdur. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i İstendil: yetmiş mîldir. Müte‘addid limanları ve kal‘aları vardır. Evvel ve âhir Venedik kâfiri hükmündedir, mâ-tekaddem sulhda eyle kalmış. Hakîr alarkadan gördüm, ammâ gâyet sa‘b kal‘adır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Andire: Cirmi toksan mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Ağriboz: Üç yüz altmış mîl bir cezîre-i amelîdir. Mâ-tekaddem Rûmeli cânibine muttasıl imiş. Bir handak kesüp iki deryâ birbirine muttasıl olduğu yer hâlâ bir cisr-i azîmdir. Ve altında değirmenler deverân eder. Azîm limanlar ve metîn kal‘alar vardır. Ve gâyet mahsûldâr cezîre-i ra‘nâdır. Sene (---) târîhinde Ebül'l-feth fethidir. Ve yine bu Rûmeli cânibinde,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Mora: Cânib-i erba‘ası deryâdır. Lâkin Gördüs nâm kal‘ası cânibinde bir deryâdan bir deryâya sekiz bin adım karadır. Mâ-tekaddem selef kralları anı kesüp deryâ akıdup Mora cezîre olmuş. Ammâ hâlâ mürûr-ı eyyâm ile hafri dolup kara olmuşdur. Ammâ yine yedi yüz elli mîl cezîre add olunur. Ve on sekiz Kahkahâ-misâl kal‘ası ve yetmiş limanı var, bir vâsi‘ cezîredir. İbtidâ Ebü'l-feth fethidir ve nısfı Bâyezîd-i Velî fethidir ve üçüncü Süleymân Hân fethidir, tamâm. Ve bu cezîrenin kıblesi cânibinde Termiş kal‘ası önünde,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Çamlıcalar: Büyüğü kırk mîldir. Cânib-i erba‘ası a‘lâ demir dutar limanlardır. Ammâ kal‘aları vîrândır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Sulucalar: Kırk mîldir. Atina ile Mora mâbeyninde küçük cezîrelerdir. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i Keçi: Cirmi kırk mîldir. Latîf limanı vardır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i İşkados: Cirmi on beş mîldir. Kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y124a

Cezîre-i İşkepolis: Cirmi yigirmi yedi mîldir. A‘lâ liman-ı azîmdir. Ve,

EÇS IX Y124a–Y124b

Cezîre-i İskeri: Seksen mîldir. Y 124b Ve bir kal‘ası vardır. Ammâ Venedik havfinden ahâlîsi firâr etmişlerdir. Ammâ gâyet mahsûllü cezîredir. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Murtat: Elli mîl P 60b bir cezîre-i latîfdir. Limanları ve bir kal‘ası vardır. Bu dahi mu‘attal idi. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Değirmenlik: Cirmi seksen mîl bir sengistân cezîredir. Cümle diyâra değirmen taşı andan tevzî‘ olunur. A‘la limanları ve bir kal‘ası var, cümle ahâlîsi keferedir. Ve mâldâr kefereleri vardır. Q 60b Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Koyunluca: Cirmi otuz mîldir. Ve kal‘ası harâbdır. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Yavuzca: Cirmi kırk mîldir. Bunun dahi kal‘ası Venedik elinden mu‘attaldır. Ammâ acâ’ib şîrîn cezîre-i latîfdir. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Tereme: Elli mîldir. Limanları ve bir kal‘ası tehîdir. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Santoron: Cirmi yigirmi mîldir acâ’ib limanı var. Ve bir küçük kal‘ası var. Girid'den çıkdıkda muhâlif rûzgâr ile anda ikâmet etdik. Sene (---) târîhinde bu cezîre bi-emrillâh ihrâk olup üç ay dağı taşı yanup hammâm kubbesi kadar taşları mantar gibi deryâda şinâverlik ederdi. Hakîr vardıkda yine şiddet-i harâretden henüz alâmet var idi. Yef‘alullâhu mâ yeşâ'u bi-kudretihi ve yahkümü mâ yürîdü. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Anafiye: Cirmi otuz mîldir. Bir küçük vîrân kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i İstanbulye: Dâ’iren-mâdâr cirmi kırk mîldir. Limanları ve kal‘aları var imiş, görmedim. Ammâ Allâhu a‘lem Eski İslâmbol ola. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Misin: Otuz mîldir. Ve kal‘ası var imiş görmedim. Ve,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Vaşka: Cirmi kırk mîldir, aslâ ma‘lûmum değildir. Ve Mısır ile Adalya deryâsı içinde,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Kıbrıs: Cirmi dâ’iren-mâdâr yedi yüz mîldir. Silifke cânibinde Aklimandır. Geçmek murâd etdiğimiz günlerde mu‘tedil hevâda dûrbîn ile cümle tağların seçüp temâşâ etdik. Ammâ geçmek müyesser olmadı, zîrâ Köserelik'de küffâr gemileri katı vefret üzre idiler. Kıbrıs cezîresin görenler hikâyet eder, "Gâyet ma‘mûr u âbâdân ve müzeyyen kurâ ve kılâ‘ [u] büldân bir cezîre-i devr-i zamândır", deyü tavsîf ederler. Andan ana akrân hasretü'l-mülûk,

EÇS IX Y124b

Cezîre-i Girid: Bu dahi yedi yüz yetmiş mîl ihâta eder bir cezîre-i zer-hâsıl bâğ-ı İremdir ve niçe latîf limanları vardır kim sekiz rûzgârdan masûn [u] mahfûzdur. Cümleden biri Suda limanının rûy-i deryâda misli yokdur. Beş bin pâre keştî lenger-endâht etse teng ü târ olmaz. Ve bu cezîrenin cânib-i erba‘asında yigirmi beş kal‘a vardır. Ba‘de'l-feth cümlesin seyr ü temâşâ edüp hamd-i Hudâ Hanya ve Kandiye gibi sedd-i Ye’cûc kal‘alarının fethinde bulunduk. Hâzâ min fazli Rabbî. Ve ale't-tafsîl cümle evsâfı bâlâda tahrîr olunmuşdur. Ve bu Girid cezîresinin garbî tarafında,

EÇS IX Y124b–Y125a

Cezîre-i Çukalar: Cirmi altmış mîldir. A‘lâ limanı ve kal‘ası vardır ve gâyet ma‘mûrdur. Sene 1055 târîhinde Gâzî Durak Beğ ile gâret etdükde bu hakîr bile idim. Hâlâ yine Venedik kâfiri hükmündedir. Ve Girid'in Suda limanında, Y 125a

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Suda: Ancak bir kal‘adır. Hâlâ sulhde kâfirde kaldı. Ve Girid'in şarkında,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i İspirlonka: 6 mîldir. Kal‘ası ve limanı var, ammâ küçük cezîredir. Ve yine Girid"in garbında Çuka cezîreleri cânibinde Girid'e karîb,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Karambusa: Cümle 4 mîldir. A‘lâ limanı ve kal‘ası vardır. Hâlâ Venedik hükmünde kaldı. Ve Mora cezîresinin cenûb tarafında bir top menzili ba‘îd,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Zakilse: Etrâf-ı erba‘ası seksen mîldir. Mâ-tekaddem bizim idi. Kılıç Alî Paşa senesinde Ayamavra kal‘ası ile Venedik'den mübâdele olundu. Ammâ hâlâ mezkûr Zakilse gâyet ma‘mûr u müzeyyen cezîre olup seksen bin kefere vardır, derler. Ve a‘lâ limanları ve Mora'ya nâzır bir metîn kal‘ası var. Horos gülbângi Mora'da istimâ‘ olunur. Ve ana karîb yine Mora mukâbelesinde,