Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Kefalonya: Müdevveri elli mîldir. Bu dahi bizim idi. Ayamavra ile mübâdele olunup hâlâ Venedik hükmünde bir ma‘mûr [u] âbâdân cezîredir. Limanı ve kal‘ası vardır. Hakîr buna Holumiç kal‘asından vere ile geçüp temâşâ etdik. Âdem deryâsı bâğ-ı İrem-misâl bir cezîredir. Ve,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Bahşiler: Otuz mildir, ammâ görmedim. Ammâ kal‘ası kefere hükmündedir.

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Lefkade: Yigirmi mîldir. Kal‘ası münhedimdir. Ammâ bir kal‘a-misâl köy vardır. Cümle Ayamavralının bâğ-ı İremleri bundadır. Bir hafta safâ etdik. Ve ana muttasıl bir sığ deryâ içinden âdem ayakların sığayup,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Ayamavra: Cirmi on yedi mîldir. Karaya muttasıl bir kilidü'l-bahir kal‘adır. "Küçük Cezâyir" derler. Gâzîleri cemî‘i Frengistân'ın ödün almışlardır. Gâyet şecî‘ u bahâdır kavmi vardır. Ve,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Körfos: Dâ’iren-mâdâr cirmi toksan mîldir. Delvinye hâkinde Sayda'ya iki mîl karîb cezîredir. Pençe-i Süleymân Şâh'dan rehâ bulalı sedd-i İskender olmuşdur. Girid fethinden sonra iki gece bu cezîrede yatdım. Bir azîm limanı ve bir metîn kal‘ası var. Hâlâ ba‘zı muhîl [ü] şeytanat içün binâlar ihdâs ediyorlardı. Venedik kâfirinin kilidü'l-bahridir. Bin mîl tûlu bir körfez ağzına vâki‘ olmuş cân kurtaranlarıdır. Ve,

EÇS IX Y125a

Cezîre-i Çicilye: Mesine dahi derler. Cirmi yedi yüz mîldir. Yüz elli pâre kal‘ası ve yetmiş pâre limanı vardır. Ve altı kerre yüz bin benî âdem tahrîr olunmuşdur, deyü meşhûr-ı âfâkdır. Hakîr görmedim, ammâ sene (---) târîhinde Abdülmelik ibn Mervân ve Sultân Mansûr feth etmişdir. Ba‘dehu yine İşpanya müstevlî olup bin seksen altı târîhinde Fransa'nın kabza-i tasarrufuna girmişdir. İşpanya tarafına seksen mîl karîb bir cezîre-i ibret-nümâ imiş. Ve bu cezîrenin cenûbunda yüz mil,

EÇS IX Y125a–Y125b

Cezîre-i Malta: Cümle devri yüz mîldir. "Cümle rûzgârdan mahfûz kapulu müte‘addid limanları ve üç kal‘a-i metîni var imiş ki her biri ibret-nümâdır" deyü esîr olan ümmet-i Muhammedler nakl ederler. Hudâ fethin müyesser Y 125b edüp görmek mukadder etmiş ola. Ve Malta garbında yüz elli mîl ba‘îd,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Korsika: Dörd yüz elli mîldir. Gûnâ-gûn limanları ve yedi metîn kal‘ası var imiş. Hakîr görmedim. Hâlâ İşpanya hükmünde imiş. Buna karîb,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Sardinye: Yedi yüz mîl bir cezîre-i ma‘mûr imiş. Azîm limanları ve sa‘b kal‘aları ile ârâste bir cezîre-i mahsûldâr imiş. Ve hâlâ İşpanya tasarrufundadır. Ammâ Cezâyirliden hâlleri mükedder imiş.

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Minorka: Yüz yigirmi mîldir. Vasî limanları ve şeddâdî kal‘aları var imiş. Görmedim. Bu dahi Âl-i Osmân'dan Kılıç Alî Paşa eline girmişdir. Hâlâ İşpanya destindedir. Ammâ Cezâyirli ile dâ’imâ vere etmişlerdir. Birbirleri ile bey‘ [u] şirâ ederler. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Mayorka: İki yüz on mîl bir cezîre-i müzeyyen imiş. Biri biri içinde müte‘addid limanlar ve kal‘aları var imiş. Hâlâ İşpanya mutasarrıfdır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Yavise: Cirmi toksan mîldir. Bir kaç limanı ve üç metîn kal‘ası var imiş. Cezâyir kal‘ası mukâbelesine karîb imiş. Ve buna karîb,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Kerpe: Altmış mîldir. Bir kal‘ası var imiş, Sultân Mansûr feth etmiş. Hâlâ İşpanya destindedir. Ve yine mağrib cânibinde,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Cerbe: Altmış mîldir. Hâlâ (---) hükmündedir. Halkı gâyet mü’min ve muvahhiddir. Liman ve kal‘aları var imiş, görmedim. Ve bu mahalden bin iki yüz mil,

EÇS IX Y125b

Sakız deryâsı içre olan cezîreleri beyân eder

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Gülmez: (--) mîldir. Limanı ve kal‘aları vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Leryos: Otuz üç mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Batnos: Cirmi yigirmi mîldir. Bir azîm limanı ve bir kenîsesi vardır. Cümle kefere mâbeyninde i‘tibârlı deyr-i râhibdir. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Şifnoz: Devri otuz mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Ve bâğları çokdur. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Ahigeri: Yetmiş mîldir. Bir kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i İpsala: yigirmi beş mîldir. Liman ve kal‘aları vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i bağ-ı Merâm-ı Sakız-ı gülfâm: Yüz yigirmi mîldir. Mâ-tekaddem Ciniviz destinden dest-i Piyale Paşa aldı. Her köşesinde müte‘addid limanları ve bir sedd-i metîn kal‘ası var. İzmir cânibinde Çeşme nâm buruna sekiz mîl karîbdir. Mâ-tekaddem ale't-tafsîl evsâfı tavsîf olunmuşdur. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Susam: Seksen mîldir. Sığla cânibine karîb ma‘mûr adadır ve gâyet muhâlif boğazları vardır. Ve bir latîf limanı vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Midilli: Yüz seksen mîldir. Limanları ve metîn kal‘aları vardır. Anatolu'da Kaz dağı câniblerine karîb bir behişt-âbâd cezîredir. Ve âb [u] hevâsı gâyet latîfdir. Ve anda hâsıl peynirin rub‘-ı meskûnda nazîri yokdur.

EÇS IX Y125b

Cezîre-i İlimni: Yüz yigirmi mîldir. Kapulu limanları ve kal‘ası vardır. Ve,

EÇS IX Y125b

Cezîre-i Taşöz: yigirmi mîldir. Bir kaç a‘lâ yataklı limanları ve yeni hisârı ve eski hisârı vardır. Bu cezîre dahi mahsûllü yerdir. Ve,

EÇS IX Y125b–Y126a

Cezîre-i Semadirek: Otuz beş mîldir. Limanı ve kal‘ası vardır. Kurbundan güzer ederken gördük Y 126a ammâ içine girmedik. Ve,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i İmroz: Kırk mîldir. Limanı ve iki kal‘ası vardır. Ve gâyet ma‘mûr-âbâddır. Ve,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Bozca: 60 mîldir. Bir metîn kal‘ası ve kapulu limanları var. Boğaz ağzında bu cezîre kilidü'l-bahrdir.

EÇS IX Y126a

Bu mahalde Akdeniz içre görüp seyâhat etdiğimiz ve görmeyüp istimâ‘ etdiğimiz Malta ve Mesine câniblerindeki cümle müte‘addid cezîreleri mîlleri ve evsâfları tamâm oldu. Ammâ,

EÇS IX Y126a

Boğazhisâr'dan içeri İslâmbol denizi add olunur

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Marmara: Kırk mîldir. Sene (---) târîhinde Osmân Gâzî feth edüp Q 61a P 61a kal‘asın harâb etdi. Ammâ gâyet ma‘mûr cezîredir. Ve cümle keferesi mâldârdır. Acâ’ib kenîseler vardır. Ve,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Emîr Alî: yigirmi mîldir. Bu dahi ma‘mûrdur. Halkı mün‘im Urumlardır. Ve ma‘mûr manastırı vardır. Ve,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Tavşanlı: Ma‘mûrdur. Ve,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Heybeli: Bu dahi ma‘mûr yan yana iki küçük adacıklardır. Ve halkı sâfî Urum keferesidir. Ve bu İslâmbol halîcinde bundan gayri cezîreler yokdur.

EÇS IX Y126a

Ve Karadeniz'in tûlu bin yedi yüz mîl bir Bahr-i Siyâh'dır. Ancak iki cezîre vardır. Biri Kırım adasıdır ki Kırım pâdişâhları sikke ve hutbe sâhibidir. Anın Bâğçesarây'ında sâkin olurlar. Bu cezîre şekl-i müselles vâki‘ olmuş yedi yüz yetmiş mîl bir cezîre-i sedd-i İslâmdır. Cânib-i erba‘ası keferedir. Nısfı Âl-i Osmân hükmündedir. Kerş ve Kefe ve Sudak ve Menkûb ve Tat eli ve Balıklağa ve İnkirmân kal‘aları Âl-i Osmân tasarrufundadır. Bu cezîrenin şimâl cânibinde nısfı Menkûb kal‘ası ve Gözleve ve Çikişke ve Arbat ve Or Ağzı kal‘aları cümle Âl-i Cingiziyân hükmündedir. Ve bu Kırım adasının şarkında on sekiz mîl deryâ aşırı,

EÇS IX Y126a

Cezîre-i Taman: Altmış iki mîldir. Kefe eyâletidir. Taman kal‘ası ve Temrik kal‘ası ve Kızıltaş kal‘ası üç kal‘adır. Bu mezkûr iki cezîreden gayri Karadeniz içre cezîre yokdur.

EÇS IX Y126a

Ve Bahr-i Harez'in Dağıstân tarafın ve Terek ve Edil câniblerin geşt [ü] güzâr etdim, bu diyârda aslâ cezîre yokdur. Ve "görmedik" deyü keştîbânları şehâdet etdiler. Akdeniz cezâyirleri takrîbi ile bu Karadeniz ve Bahr-i Harez dahi tahrîr olundu.

EÇS IX Y126a

Biz yine sadede rücû‘ edelim. Cezîre-i Rodos bu cümle cezâyirlerin sedd-i İskender'i ve kilidü'l-bahri olup Deryâ kaleminde eyâlet olmuşdur, Hafizakallâhu mine'l-âfât.

EÇS IX Y126a–Y126b

Cümle ahvâlâtlarına vâkıf olup bir ay zevk u safâ edüp ba‘dehu cümle ahibbâ ile ve Tatar hân sultânları Mübârek Geray ve nûreddîn sultân ve dizdâr (---) ağa ve kadı efendi ve serdâr Edhem Çorbacı ve Monlâ Çelebiler ve Mütevellî Kâtibi Ömer Çelebi ve Abdülkâdir Paşa kethudâsı Mahmûd Çelebi el-hâsıl cümle ihvân-ı bâ-safâ ile vedâlaşup atlarımız bir firkateye koyup ve hakîre kal‘a ağaları elli pür-silâh dayı yiğitler ve niçe me’kûlât Y 126b u meşrûbâtlar verüp Anatolu cânibinde Mekri körfezine muvâfık keskin batı eyyâmı ile bayrak yırtup ve Allâh'a sığınup altmış mîl şarka engin söküp karşu kıyıda Kurdoğlu Burnu nâm mahalle selâmetle varup küffâr havfinden emîn olduk. Mezkûr,