İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y132b
Ve bu şehri dahi seyr [ü] temâşâ edüp şark tarafında dağlar eteğinde yigirmi pâre ma‘mûr [u] âbâdân kurâları ve Türkmân yatağı mahûf yolları güzer edüp on ikinci sâ‘atde sahrâ ve bayırlar aşarak,
EÇS IX Y132b
Evsâf-ı yaylağ-ı şehr-i Istanaz
EÇS IX Y132b
Sene (---) târîhinde Teke Bay oğlu Ermeni keferesi elinden feth edüp ba‘dehu Yıldırım Hân destine girmişdir. Teke sancağı hâkinde paşa hâssı voyvadalıkdır. Müftîsi ve nakîbüleşrâfı ve kadısı ve kethudâyeri ve yeniçeri serdârı cümlesi Adalya'da sâkinlerdir. Lâkin yılda bir kerre bu yaylağa gelüp sekiz ay ayş [u] işret edüp kesb-i hevâ ederler. Ba‘dehu güz eyyâmında sağîr ü kebîr Adalya'ya gidüp ancak nâ’ib ve subaşı yüz âdem ile cümle evleri hıfz [u] hirâset üzre olur.
EÇS IX Y132b–Y133a
Ve bu şehrin kal‘ası garb cânibinde bir bayır üzre bir küçük vîrânca kal‘acıkdır. Dizdârı neferâtı iç el olmak ile bir şey yokdur. Ancak içinde bir kaç fukarâ Ermeniler sâkindir ve Celâlî asrında münhedim olan yerlerin kerpiç ile ta‘mîr etmişler. Y 133a Ve garba nâzır bir kapusu vardır. Bir alçak kayalı püşte üzre şekl-i murabba‘ kal‘acıkdır. Ve cenûb cânibinde bir dere aşırı bir yalçın mağâralı kayalar bu kal‘aya havâledir.
EÇS IX Y133a
Ve bu yayla evlerinde ancak yüz hânede âdem kışlar yerlidir, mâ‘adâsı göçerler. Ve bu Istanaz deresinin içi bir vâsi‘ özdür. Nehrin iki cânibinde kat-ender-kat on bin altı yüz içli ve taşralı ve müte‘addid hammâmlı ve havz u şâzrevânlı sarây-ı âlîlerdir. Gâyet ma‘mûr u müzeyyen ankâ evleri nehrin iki cânibinde tabaka tabaka şâhnişînli gül [ü] gülistânlı ve bâğ [u] bostânlı havernaklardır.
EÇS IX Y133a
Ve bu nehir üzre cümle yetmiş ağaç cisirdir. Herkes hânesinden yârânları ile gavvâs-vâr şinâverlik ederek mâhîler sayd ederler kim her bir alabalığı üç vukıyye gelür mâhî-i ilâhîdir.
EÇS IX Y133a
Ve bu şehrin nehir kenârınca şarkdan garba tûlu kâmil iki sâ‘at yerdir. Ve arzı ancak üçer ve dörder sıra evlerdir. Mâ‘adâ tağ u taşı bâğdır.
EÇS IX Y133a
Ve cemî‘i sokakları vâsi‘dir. Ve bâğ u bâğçe içleri olmak ile şâhrâhlarında aslâ güneş te’sîr etmeyüp Acem diyârının hıyâbânı-misâl koyahdır. Ve her kûçesinde birer âsiyâblı sokahdır.
EÇS IX Y133a
Ve bu nehir (---) dağından tulû‘ edüp Finike kal‘ası ile Azrasan kal‘ası mabeyninde Akdeniz'e mahlût olur.
EÇS IX Y133a
Ve bu şehir cümle iki yüz beş mihrâbdır. Her sâhib-i hayr birer mescid binâ etmek ile mesâcidleri çokdur. Ve çoğunun evkâfları yokdur. Ancak yayla mahallinde cemâ‘ati çokdur. Ammâ salât-ı cum‘a edâ olunur üç câmi‘dir.
EÇS IX Y133a
Şehrin garb tarafı ucunda çârsû-yı bâzâr içinde cemâ‘at-i kesîreye mâlik câmi‘-i Sultân Alâeddîn, bir câmi‘-i vâsi‘dir. Mâ-tekaddem kurşum örtülü imiş. Celâlî Karayazıcı gelüp kurşumun sekbân-ı bî-pâyânına verüp bu câmi‘-i münevveri ihrâk bi'n-nâr eder. Ba‘dehu sene (---) Sultân Ahmed asrında Kuyucu Murâd Paşa rûy-i arzı celâlî haşerâtından tathîr edüp bu câmi‘i termîm etmişdir. Hâlâ câmi‘ içinde yigirmi çam direkleri meydândadır. Ve yigirmi çam direkleri dahi câmi‘in dîvârlarına muttasıl kâyimdir. Cümle kırk sütûn-ı keştîvârdır. Direkler üzre yine çam kirişler üzre sâde-dil-misâl bî-nakış bî-şöhret tavanlardır. Kârgîr kubbeler değildir ve üstü kireç örtülü damdır.
EÇS IX Y133a
Ve bu câmi‘in ortası Bursa'da Ulu câmi‘-misâl açıkdır. Mâ-tekaddem bir havz-ı azîmi varimiş. Hâlâ beyâz mermer-i hâm döşelidir.
EÇS IX Y133a
Ve bu câmi‘ çâr-kûşedir. Kıble kapusundan mihrâba tûlu iki yüz ayakdır. Ve arzı yüz yigirmi ayakdır. Ve mü’ezzinler mahfili câmi‘in ortasında bir musanna‘ çam binâ-yı maksûredir. Ve mihrâbı ve minberi tarz-ı kadîm sâde binâdır.
EÇS IX Y133a
Ve kıble kapusundan on iki kademe taş nerdübân ile enilir. Ve bu kapudan mâ‘adâ kapusu yokdur.
EÇS IX Y133a–Y133b
Ve bu kapunın sağ tarafında bir kâ[r]gîr minâre-i mevzûnu var kim sihr-i i‘câz binâ-yı musanna‘ imiş. Lâkin celâlî ihrâk etdükde câ-be-câ yerleri Y 133b munharif olmuş. Ve minârenin taşra yoldan tarafında iki âdem kaddi mürtefi‘ yerde bu hat mastûrdur: Târîh:
EÇS IX Y133b
"Benâ hâzihi'l-minârete'ş-şerîf Murâd Paşa fî evâili Rebî‘i'l-âhir, sene 979"
EÇS IX Y133b
Ve bir medrese ve bir hân ve bir hammâm ve mâ-tekaddem bir imâret cümle Sultân Alâeddîn'indir. Ve bir hammâm dahi (---) nındır.
EÇS IX Y133b
Ve cümle üç yüz dükkândır. Aslâ bu dükkânların kapuları ve kepenkleri yokdur. Herkes metâ‘ın gece hânesine götürürler. Ve cemî‘i sokakları kumsaldır. Kaldırımı yokdur.
EÇS IX Y133b
Ve'l-hâsıl âb [u] hevâsı ol kadar latîfdir kim cümle Adalya kavminin reng-i rûyları zerd çehredir. (---) (---) Bunun hevâsında safâ Bunda sekiz ay zevk [u] safâ Q 63b ederek kesb-i tarâvet edüp gül-çehre olup hayât bulurlar. Ve Adalya kavmi bu yaylağa gelmeseler memât bulurlar. El-hâsıl medhinde lisân kasırdır.
EÇS IX Y133b
Ve cemî‘i P 63b müsmirât makûlesi memdûhdur. Ammâ kirazı ve emrûdu ve elması ve fındığı meşhûrdur.
EÇS IX Y133b
Ve cümle sarâylardan musanna‘ı ve kâr-ı kadîm-i müzeyyeni İslâmbol'da Galata Mevlevîhânesi Şeyhi Âdem Efendi hazretlerinin ebâ ve ecdâdından irsile intikâl eden sarây-ı âlîsi bir diyârda yokdur. Hattâ böyle yayla yerde limon ve turunc ve kebbât ve İremezât-misâl müzeyyen bir bâğ-ı Istanazdır.
EÇS IX Y133b
Ve bu şehirde haftada bir pâzâr olur kim âdem deryâsı olup niçe yüz bin guruş metâ‘ cânib-i erba‘a vilâyetlerden gelüp bey‘ [u] şirâ olunur. Ve Âl-i Osmân'ın hükmünde Konya şehrinin Merâm'ı ve Malatya'nın Aspuzusu ve Peçoy-ı Sirem-mânend bâğ-ı İremin Bârûdhânesi ve Kırım vilâyetinde Kefe'nin Sudağ'ı ve bu Adalya'nın Istanaz'ı Rûm ve Arab u Acem'de meşhûr-ı âfâkdır. Eğer bu Istanaz yaylağına ıttilâ‘ hâsıl etdiğimiz kadar evsâfın tahrîr eylesek bir mücelled olur.
EÇS IX Y133b
Andan şimâl cânibine dörd sâ‘at ma‘mûr kurâlar ubûr ederek,
EÇS IX Y133b
Karye-i İncirli: Teke hâkinde bir ma‘mûr müselmân köyüdür.
EÇS IX Y133b
Andan şarka on bir sâ‘at ma‘mûr kurâlar ve çengelistân dağlar aşup şiddet-i harâret çeküp renc [ü] anâ çekerek Merkez belin dahi ubûr edüp,
EÇS IX Y133b
Evsâf-ı şehr-i şîrîn-i Isparta
EÇS IX Y133b
Sene (---) târîhinde Ermen destinden Sultân Alâeddîn fethidir. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Âl-i Osmâniyân'dan (---) fethidir. Anatolu eyâletinde Hamîd paşasının tahtıdır. Başka sancakdır. Paşasının taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 400.000 akçedir. Hîn-i seferde hâssına göre dörd yüz âdem ile sefer eşer. Alaybeğisi ve çeribaşısı vardır.
EÇS IX Y133b
Ve tokuz ze‘âmeti ve beş yüz seksen beş tîmârı vardır. Ve cümle erbâb-ı zü‘amâ ve erbâb-ı tîmârın mutasarrıf oldukları mahsûlâtları ne kadar mâl olursa beş binde bir yarar cebelüleri ile sefer eşerler. Paşası askeri ile cümle sekiz bin asker olur.
EÇS IX Y133b–Y134a
Şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı Y 134a ve a‘yân [u] eşrâfı ve ulemâsı çokdur. Ve yüz elli akçe şerîf kazâdır. Ve nâhiyesi (---) kurâdır. Kadıya senevî altı bin guruş, paşaya otuz bin guruş ber-vech-i adâlet hâsıl olur. Ve cevz-i ma‘dûdu yedi bin guruş vardır. Bâc u bâzârdan ve kâr-i dilâzardan berrânî yedi bin guruş dahi hâsıl olur.
EÇS IX Y134a
Ve bu sancak eyâleti gâyet vâsi‘ diyârdır. Cümle (---) kazâ yerdir. Ve Isparta şehri on yedinci iklîm-i örfiyyedendir. Ve Rûm şehirlerindendir ve diyâr beyti Elhamîd'dir. Ve bir medîne-i müzeyyenedir. Ve sâhib-i irşâd u keşf [ü] kerâmât sâhibi selefde ve hâzırda çok kimesneler vardır.
EÇS IX Y134a
Ve cümle (---) aded mihrâbdır. Evvelâ Firdevs Beğ câmi‘i Koca Mi‘mâr Sinân binâ etdi.
EÇS IX Y134a
Ziyâret-i eş-Şeyh Velî: Hamîd sancağında Agrasa kasabasındandır. Sılalarında bir zâviye binâ edüp anda medfûndur. Firdevs Beğ câmi‘inde vâ‘ız ve nâsıh ârif-i billâh kimesne idi. Çok sebak kerâmâtı zâhir u bâhir olmuşdur. (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---)
EÇS IX Y134a
Ve bu Isparta şehrin alâ kadri'l-imkân iki günde seyr [ü] temâşâ edüp kıble cânibine ma‘mûr u müzeyyen kurâlar ubûr ederek sekiz sâ‘atde,
EÇS IX Y134a
Karye-i Sarı Alî Beğ: Ma‘mûr müselmân köyüdür ve ze‘âmetidir. Andan yine kıbleye altı sâ‘at vâsi‘ sahrâlar ve ma‘mûr kurâların ubûr edüp,
EÇS IX Y134a
Karye-i Karakaldırım nâm mahalle gelindi. Andan kâmil sekiz sâ‘atde kıble cânibine Karakaldırım üzre ubûr etdik ki mezkûr Karakaldırım Arab u Acem'de meşhûr-ı âfâkdır kim yüz iki yüz âdem âb-ı rûy ile hüsn-i hâl ile ubûr edemez. Cümle aşkıyâ ve harâmîlerin ârâmgâhları ve kemîngâhlarıdır.
EÇS IX Y134a
Ve bu Karakaldırım'ın her cânibi fîl cüssesi-misâl seng-i hârâlardır kim üstâd mühendis destinden henüz çıkmış zann olunur. Ve bu şâhrâhın iki cânibinde olan ibret-nümâ mermer sandûklarla herbiri birer hücre zann olunur. Ve ba‘zısının kapakların açmışlar. Cümle lâşe ile ve üstühân-ı na‘şe ile memlûdur. Ve her sandûka üzre lisân-ı Yûnân ile ikişer üçer satır târîhleri vardır. Ve böyle niçe yüz bin sandûklar nümâyândır.
EÇS IX Y134a
Ve niçe bin kenîse ve manastır ve kal‘a ve değirmen arkları ve kırkar ellişer ayak taş nerdübân ile enilir amûd-ı müntehâlar üzre su sarnıcları ve ibret-nümâ âsâr-ı binâlar var kim sekiz sâ‘atlik yolu dutmuşdur. Ammâ hâlâ vîrândır. Hamd-i Hudâ selâmetle bunları ubûr edüp,
EÇS IX Y134a
Menzil-i Yenice Hân: Dâr-ı emândır. Adalya hâkinde bir yalçın kayalı dereli yerde üç kıt‘a hândır. Adalya ile Istanaz mâbeyninde vâki‘ olmuşdur. Âyende vü revendeye ârâmgâhdır. Henüz binâ olunur. Ve bir kahvehânesi ve bir kaç nev-binâ dükkânları var.
EÇS IX Y134a
Ve Adalya kal‘asının dizdârı Celeb Ca‘fer Ağa hânın mukâbelesinde nev-binâ bir çeşme-i âb-ı zülâl inşâ ederken hakîrin bi'l-bedâhe bu târîhi celî hatt ile tahrîr olunmuşdur. Târîh:
EÇS IX Y134a–Y134b
Sâhibü'l-hayra Y 134b suna mâ-i KevserŞâd ola rûh-ı Hüseyn-i HayderEvliyâ dedi anın târîhinŞâd [u] hurrem ola ayn-ı Ca‘ferSene 1078.