İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y134b
Andan kıble cânibine sarp kayalar ve dereler içre çengelistân ve ormanistân yerler içre güzer ederek beş sâ‘atde,
EÇS IX Y134b
Evsâf-ı kal‘a-i Adalya
EÇS IX Y134b
Sene (---) târîhinde Ciniviz elinden Sultân Alâeddîn fethidir. Ba‘dehu sene (---) târîhinde Orhân Gâzî destine girmişdir. Yine İşpanya küffârı müstevlî olup sene (---) târîhinde Gâzî Hudâvendigâr fethidir. Ve Teke sancağı tahtı idi. Lâkin bir kenâr yerde vâki‘ olmak ile hâlâ Teke paşası Elmalı şehrinde sâkin olup taht olunmuşdur. Hâlâ üç yüz akçe şerîf kazâdır. Ve cümle nâhiyesi (---) kurâdır. Senevî sekiz bin guruş hâsıl olur, ber-vech-i adâlet.
EÇS IX Y134b
Ve şeyhülislâmı ve nakîbüleşrâfı ve kethudâyeri ve serdârı ve ulu, mün‘im ankâ bâzergânları ve dizdârı ve yüz elli müselmân ve yüz elli kefere kal‘a neferâtı vardır.
EÇS IX Y134b
Ve kal‘ası Adalya körfezinin nihâyetinde leb-i deryâda minâre kaddi yalçın kayalar üzre şekl-i mukavves bir şeddâdî taş binâ kal‘a-i kadîmdir. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi liman kenârı dolaşmasıyla dörd bin dörd yüz adımdır. Garb tarafında Paşa sarâyı köşesinden nârin kulleye ve varoş kapusu üzre mehterhâne kullesin ubûr edüp şark cânibinde Lala kullesine varınca bu kal‘a iki kat kal‘a metîn (---) dîvârıdır. Ve otuzar arşın, yedi ve sekizer arşın arzı sedd-i İskender-vâr muhkem dîvârdır.
EÇS IX Y134b
Ve bu taraf kırk kulle ve bin üç yüz adımdır. Andan cenûba bin adım ve on sekiz kulledir. Andan garba Kız kullesi burnuna varınca bin adım ve on beş kulledir. Ve bu taraflar kara tarafları olmak ile ikişer kat kal‘a dîvârı yigirmi arşın umku Şeddâdi binâ ve on arşın umku ve yigirmi arşın arzı vâsi‘ kesme kaya handakdır.
EÇS IX Y134b
Ve mezkûr Kız kullesi katmer gül gibi biri biri içinde sâfî beyâz mermerden bir musanna‘ vâcibü's-seyr bir kulledir. Andan kulle ve mevzûndur. Andan bir kal‘adır. Limanı dolaşınca bin yüz adımdır. Ve bu tarafı gerçi yalın kat dîvârdır, ammâ kırk arşın bâlâ dîvâr-ı metîndir. Ve gayri yerleri Q 64a on beşer, yigirmişer arşın bâlâdır. Ve liman etrâfı on iki kulle-i zîbâlardır.
EÇS IX Y134b
Bu hisâb üzre cümle Adalya kal‘ası seksen kulledir. Ve her kulle mâbeyni P 64a yigirmişer bedendir. Bu hisâb üzre Adalya kal‘asının dâ’iren-mâdâr iki kat kal‘a dîvârı bedenleri iki bin altmış bedendir.
EÇS IX Y134b
Ve cümle dörd kapudur. Cümleden işlek şâh-râh taşra varoş kapusudur ki biri birinden geçme yedi kat eğri büğrü kimi şarka ve kimi garba nâzır kapulardır. Ammâ yine bir yoldur. Ve her bir kapu mâbeynlerinde niçe bin mahîl [ü] şeytanet tasnîfâtlar var kim âdem hayrân olur. Ve asma demir kafesler ve gûnâ-gûn âlet-i harbler ile ârâste ve cebehâne ile pîrâste kapulardır.
EÇS IX Y134b–Y135a
Ve dizdâr dîvânhânesi ve mescidi bu mahaldedir. Cümle neferât bu mahalde pür-silâh Y 135a hâzırlardır. Zîrâ gâyet sa‘b u metîn kal‘a olmak ile bir kaç kerre Âl-i Osmân paşaları kapanup Âl-i Osmân'a karşu komuşdur. Ve cemî‘i kefere "Âh Adalya" deyü feryâd ederler. Hafizakallâh.
EÇS IX Y135a
Ve bu varoş kapusundan gayri yerden karaya çıkar kapu yokdur. Cümle halk bu kapuya muhtâclardır. Mâ‘adâ üç kapu liman cânibine işler. Ve büyük liman kapusundan limana kırk ayak taş nerdübân ile enilir cenûba nâzır bir kapudur.
EÇS IX Y135a
Ve limanın orta kapusu şarka nâzırdır. Ve bu kapunun kemeri üzre bir beyâz mermer üzre be-dürüstî âdem kaddînce Freng-pesend bir dervîş tasvîri etmişler gûyâ zîrûhdur. Elinde asâsı ve serinde külâhı ve belindeki pâlhengi üzre "Allâhlı" lafzı yazılmışdır. Ve bu tasvîrin başı ucunda yine ol mermer üzre üç satır Yûnân lisânınca evsâfın tahrîr etmişler. Ve ol hattın tercemesi oldur ki:
EÇS IX Y135a
"Bu ol Allâh kuludur ki Seyyid Ahmedü'l-Bedevî fukarâsıdır. Her sene Mısır'dan deryâ üzre yürüyerek gelüp bizim Angiliye kraldan ellişer esîr alup halâs edüp yine gözümüz önünde deryâ üzre giderdi" deyü tahrîr etmişler, gören seyyâhân-ı cihâna hafî değildir.
EÇS IX Y135a
Ve bu kapu ile Gümrük kapusu karîbdir. Gâyet küçük kapudur. Ve kıbleye nâzırdır. Ve Gümrükhâne bu kapunun iç yüzündedir. Yetmiş yük akçe mâl-ı pâdişâhî hâsıl olur azîm iskele-i Mısır'dır.
EÇS IX Y135a
Ve bu dörd kapu taşra hisâr kapularıdır ki büyük kapulardır. Ammâ bölme bölme hisâr dîvârlarının mahalleler içre cümle sağîr ü kebîr yigirmi iki küçük kapulardır. Ba‘zısı gecelerde kapanır, ba‘zısı makfûllenmez. Zîrâ bu kal‘a yedi kat bölme pîç-ender-pîç hisâr-pîçelerdir. Hazret-i Îsâ asrında ancak liman tarafı küçük kal‘a imiş. Devletleri mü’ebbed oldukda kat-ender-kat kal‘alar zamm edüp yedi katdır gûyâ kal‘a-i Tokat'dır. Ve her katı birer hısn-ı hasîn kulle-i metîn dîvârlıdır. Lâkin bu katların handakları ve bedenleri yokdur. Ancak taşra iki katı bedenli ve handaklıdır ve Mevlevîhâne ile Eski câmi‘ iç kal‘a-misâl altı kulleli bir kat bölme hisârdır.
EÇS IX Y135a
Ve Paşa sarâyı dahi başka bölmedir. Ve alt yanında limana nâzır balyemez toplar durduğu hisâr-pîçe başka bölmedir. Ve çârsû bölmesi ve Hünkâr câmi‘i bölmesi, el-hâsıl yedi bölme sa‘b hisâr-ı sedd-i İskender'dir.
EÇS IX Y135a
Ve bu eşkâlde olan kal‘a içinde cümle dörd mahalle ve üç bin kiremit örtülü kat-ender-kat kâr-ı kadîm evlerdir ve gâyet sıkdr.
EÇS IX Y135a
Ve cümle yetmiş sokakdır. Ve pâk ü pâkîze kaldırımlıdır. Ve her evde dörder direk üzre çardak mukarrerdir. Her gece anda kesb-i hevâ edüp yatırlar. Ve cümle hâneleri cenûba ve garba liman cânibine nâzırlardır. Ve bu şehir bir körfezin nihâyetinde vâkı‘ olmak ile aslâ sağ sağ rûzgâr isâbet etmez.
EÇS IX Y135a–Y135b
Ve bu şehrin enderûn [u] bîrûnunda cümle (---) mihrâbdır. On biri cum‘adır. Cümleden Y 135b latîf ve binâ-yı nazîf câmi‘-i rûşen ve bir vâsi‘ haremli ve mihrâb önü bâğ-ı İremli ve hareminin cânib-i erba‘ası medrese hücreli ve cümle âsârları nîlgûn kurşum örtülü kubbe-i âlîler ile ârâste ve bir minâre-i mevzûn ile pîrâste fâtih-i celâlî Kuyucu Murâd Paşa câmi‘i, bir hevâdâr, dâru'l-karâr câmi‘-i dilküşâdır. Ve kıble kapusu üzre üzre târîhi budur:
EÇS IX Y135b
Ola dâ’im Murâd Paşa'nınRahmet-i Hak revânına vâsıl.Yapdı bu câmi‘i murâd edinüpKıldı ukbâ savâbını hâsıl.Ede hayrâtını Hudâ makbûlAdn cennet ola ana menzil.Sene 978.
EÇS IX Y135b
Bir şehr-i azîm içinde olacak câmi‘dir, lâkin taşra varoş kenârında kalmış bir garîb câmi‘dir.
EÇS IX Y135b
Bundan sonra câmi‘-i zîbâ kal‘a içinde Teki Paşa câmi‘i: Cemâ‘at-i kesîreye mâlikdir ve gâyet musanna‘ kurşum örtülü kubbe-i âlîlerdir. Ve bir minâre-i mevzûnu var kim bu şehir içre misli yokdur. Ve yol kenârında vâkı‘ olmak ile haremi dahi yokdur, ammâ cemâ‘ati çokdur.
EÇS IX Y135b
Andan sonra câmi‘-i kadîm Eski Câmi‘: Sultân Alâeddîn'indir, derler, ammâ mâ-tekaddem kenîse imiş. Kapusu üzre lisân-ı Yûnânca Hazret-i Îsâ'dan mukaddem binâ olduğun işâret etmişdir,
EÇS IX Y135b
Ba‘dehu yine mezbûr kapu üzre sâhib-i fethin câmi‘ etdüğüne târîhi budur:
EÇS IX Y135b
"Bismillâhirrahmânirrahîm, ba‘de fadlillâhi teâlâ ve cemîli eltâfiyyeti mâ hasalallâhu tebâreke ve teâlâ bi-inâyeti'llâhi'l-‘âliyeti min fethi Antâliyye benâ ceddede hâze'l-câmi‘ eş-şerîf el-mübâreke el-mükerrem el-mevâhibeti'l-vekâyâ emîrü'l-mü'minîn es-Sultânü's-sevâhil zemânü'd-devâbb ve'd-dîn Muhammed bin Mahmûd bin Yûnus halleda'llâhu mülkehu el-hâdî ve'l-‘ışrûn min Zi'l-ka‘de li-seneti erba‘a ve seb‘în ve seb‘i mie ve mi‘mâruhu Balabân et-Tavâşî ." [774]
EÇS IX Y135b
Ve bu câmie muttasıl medresenin kapusu üzre târîhi budur:
EÇS IX Y135b
"El-mülkü lillâhi'l-vâhidi'l-kahhâr bi-‘imâreti'l-medreseti'l-mübâreketi devlet Sultânü'l-a‘zam zıllullâhi fi'l-‘âlem gıyâsü'd-dünyâ ve'd-dîn Ebü'l-feth Keyhusrev bin Keykubâd hallede mülkehu li-seneti sitte mie'dir." [600]
EÇS IX Y135b
Ve medresenin mukâbelesinde yol aşırı Darbhâne medresesi Sultân Keyhusrev hâtûnunundur. Ve bu medreseye karîb Sultân Mahmûd'un Nakş-ı Cihân derler bir medrese-i ibret-nümâsı vardır ki çeşm-i beşer rûy-i arzda mislin görmemişdir. Bir Acem üstâdı gelüp var makdûrun sarf edüp ilm-i mi‘mârîde ol kadar musaykal ve mücellâ taşları birbirlerine eyle mümtezic etmiş kim âdem engüşt ber-dehen edüp hayrân olur. Ve derveze ve revzenlerinin ve havuzu ve şâzrevânlarında olan hurde nakş-ı ibret-nümûn bir diyârda yokdur.
EÇS IX Y135b
Ve bu medreselerde yine cum‘a ve mesâcid ve minâre olup câmi‘ evsâfında tahrîr olundu.
EÇS IX Y135b
Ve kal‘anın ikinci katında Hünkâr câmi‘i derler, mâ-tekaddem kenîse imiş. Tûlu iki yüz ayakdır ve arzı yüz yigirmi ayakdır. Ve latîf rûhâniyyetli câmi‘dir.
EÇS IX Y135b
Ve Yeni câmi‘ Sultân Korkud'undur.
EÇS IX Y135b
Ve Karadayı câmi‘i dahi rûşen câmi‘dir.
EÇS IX Y135b
Ve bu kal‘a içinde ancak beş minâre vardır.
EÇS IX Y135b–Y136a
Ve kal‘adan taşra Y 136a Murâd Paşa câmi‘i ve Bokçuzâde câmi‘i ve Balı Paşa câmi‘i kubbesi kâ[r]gîr binâ-yı âlîlerdir ve kiremit örtülüdür.
EÇS IX Y136a
Ve Yassı Minâre câmi‘i ve Sofular câmi‘i ve Şeyh câmi‘i ve Kâzergâh câmi‘i. Meşhûr câmi‘ler bunlardır, mâ‘adâsı mesâcidlerdir.
EÇS IX Y136a
Ve yedi medrese ve on yedi mekteb-i sıbyân ve bir dârü'l-hadîs ve bir dârü'l-kurrâ vardır.
EÇS IX Y136a
Ve yedi tekyedir. Cümleden kal‘a içinde Mevlevîhâne, kâ[r]gîr kubbe-i âlîli bir âsitâne-i Celâleddîn'dir.
EÇS IX Y136a
Ve sâhibü'l-hayrât mihrâb önünde bir sivrice kubbe-i bâlânın içinde medfûndur. Ve Gülşenî tekyesi.
EÇS IX Y136a
Ve Ahi Sultân Kızı tekyesi. Ve kal‘adan taşra şark tarafında handak kenârında tekye-i Koyun Baba, âsitâne-i Bektaşiyândır. Limonlu turunclu ve gül [ü] gülistânlı mesîregâh bir tekyedir. Şeyhi Boşnaku'l-asıl Zülfikâr Dede'nin demine hû, sâhib-i tarîk merdân-ı Hudâ cândır. Âyende vü revendeye ni‘meti bî-imtinândır.
EÇS IX Y136a
Ve bu şehrin enderûn [u] bîrûnunda cümlesi sekiz hammâmdır. Kal‘a içinde Çukur hammâm ve Büyük hammâm ve Nâzır hammâmı ve Paşa hammâmı ve Mevlevîhâne hammâmı ve kal‘adan taşra Çavuş hammâmı ve Balı Beğ hammâmı ve Şeyh hammâmı. Ve bunlardan mâ‘adâ on bir sarây hamamları vardır.