Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y151b

Ve bu şehirden şark cânibine iki gün gitdik. Dahi âsâr-ı binâdan ve su kemerlerinden geçemedik.

EÇS IX Y151b

Bu şehirden şarka 4 sâ‘at (---) (---) dere gidüp bir (---) (---) (---) (---) dere çemenzârda binâ-yı azîmler içre Takyanus'un mezârı zamân-ı kadîmde bu dere içi İrem derelerinden imiş. (---) (---) oğlu gûyâ ki (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) (---) Cümle kırk evdir. Göçer evli Türkmânlardır. Bahârda göçüp evleri bırağırlar.

EÇS IX Y151b

Andan yine refîkler alup cânib-i (---) (---) gezerler (---) (---) (---) (---) bu mahalde Akdeniz'e mahlût olur. Bu nehri atlar ile geçüp yaz u kış buz pâresi gibi sovuk olduğundan (---) (---) (---) (---) (---) (---)

EÇS IX Y151b

Hamd-i Hudâ bir sâ‘at penbe-misâl topraklı yollar ile dıraht-ı âlîler sâyesinde atlarımızın ve bizim aklımız Q 70a başına gelüp,

EÇS IX Y151b

Nehr-i Al Ata: Bu dahi Nûr yaylasından gelüp bu mahalde deryâya mahlût olur. Anı dahi at ile güzer edüp,

EÇS IX Y151b

Karye-i Erdemoğlu: Cümle harâmîler Türkmân P 70a köylerindedir. Andan yine şarka bir sâ‘at gidüp,

EÇS IX Y151b

Nehr-i Bulur: Bu dahi Nûr yaylasından gelüp deryâya mahlût olur bir âb-ı hayâtdır. Anı dahi atlar ile ubûr edüp bu nehre karîb,

EÇS IX Y151b

Karye-i Hacı Alâeddînoğlu: Bu dahi dağ eteğinde kırk elli evli ve bâğ u bâğçeli Türkmânlardır. Anı ubûr edüp ana karîb,

EÇS IX Y151b

Nehr-i Gerendiz: Bir âb-ı nâbdır. Nûr yaylağından gelüp deryâya mahlût olur. Bu mahaller cümle leb-i deryâ ve topraklı yollardır. Mezkûr nehre karîb dâmen-i dağda bâğ u bâğçeli,

EÇS IX Y151b

Karye-i Mersinoğlu: Yetmiş evli bir Türkmân köyüdür. Anda mihmân olup ale's-sabâh yine şarka leb-i deryâ ile 3 sâ‘at gidüp,

EÇS IX Y151b

Nehr-i Mah Kulaç: Bu dahi Nûr yaylasından gelüp bu mahalde deryâya mahlût olur. Bu nehr-i azîm olmak ile iki göz cisr-i âlîden ubûr edüp bu cisir kurbunda bir sivri depe üzre bir vîrân küçük kal‘ası var. Mâ-tekaddem cisir başında bâc alınmak içün binâ olunmuşdur. Anı temâşâ edüp yine şarka 2 sâ‘at gidüp,

EÇS IX Y151b–Y152a

Nehr-i Pambulis: Ashâb-ı Kehf dağlarından gelüp deryâya mahlût olur. Bu dahi nehr-i azîm olmak ile bir göz cisr-i Y 152a azîmden güzer edüp kurbundaki kûh-ı bâlânın dâmeninde,

EÇS IX Y152a

Karye-i Mezîdoğlu: Elli evli Türkmân köyüdür. Ve bir küçük kal‘acığı var. Andan yine şarka leb-i deryâ ile hâk-i pây yollar ile 2 sâ‘at gidüp,

EÇS IX Y152a

Nehr-i Yumuk: Bu dahi Ashâb-ı Kehf kûhlarından gelüp deryâya mahlût olur. Bu nehri at ile geçüp kurbunda,

EÇS IX Y152a

Karye-i Kara Îsâoğlu: Yetmiş evli Türkmân köyüdür.

EÇS IX Y152a

Hikmet-i Hudâ bu bâlâda tahrîr olunan kurâların cümle bu Nûr yaylası tâ Silifke'den Ramazânoğlu yaylası ardından tâ Adana'ya varınca altı konak yer leb-i deryâdan ba‘îd dağ eteğine varınca bir sâ‘at ve nîm sâ‘at yerler ma‘mûr [u] âbâdân kurâlardır. Ammâ ma‘mûru Kara Görgüs'den Tarsûs cânibinedir. Ve mezkûr kurâlar bu dağın eteklerinde vâki‘ olmuşdur.

EÇS IX Y152a

Ve sevâhil mahsûllü bâğ-ı İrem kurâlardır. Ve cümle kurânın evleri kıbleye nâzır deryâ tarafıdır, hevâdar köylerdir.

EÇS IX Y152a

Ve Silifke'den altı konakda Tırmır kal‘asına gelince sağîr u kebîr yetmiş su ubûr etdik, ammâ bu tahrîr olunan nehr-i azîmlerdir. Ve bu mahalde Silifke hudûdu Karataş kazâsı tamâm olup Tarsûs sancağına kadem basup,

EÇS IX Y152a

Evsâf-ı kal‘a-i Tırmır: Leb-i deryâdan ba‘îd bir düz sahrânın ortasında bir amelî yığma depe üzre şekl-i müdevver bir küçük köhne taş kal‘acıkdır. İçinde ba‘zı Urum evleri var, ammâ aşağı varoşda üç yüz Urum evleridir. Cümlesi Sûhte Mahmûd Paşa'nın re‘âyâsıdır. Ve hâkimleri subaşısıdır.

EÇS IX Y152a

Andan yine şarka düz sahrâlar ki atlarımızın ayaklarına bir nokta-misâl taş isâbet etmeyüp Türkmân obaları içre 4 sâ‘at gidüp,

EÇS IX Y152a

Evsâf-ı kal‘a-i kadîm Tarsûs

EÇS IX Y152a

Mâ-tekaddem Takyanus binâsıdır. {Bir kavilde ibtidâ binâ eden Tarsûs bin er-Rûm bin el-Bakan(?) bin Sâm bin Nûh'dur. Ba‘dehu Reşîd ta‘mîr etdi, derler, rivâyetdir.} Ba‘dehu İşpanya müstevlî olup sene 256 târîhinde Me’mûn Halîfe kuvvet-i bâzûyile feth edüp cümle köhne der [ü] dîvârların müceddeden ta‘mîr ü termîm etmişdir.

EÇS IX Y152a

Adana eyâletinde sancakbeği tahtıdır. Beğinin taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 240.260 akçedir. Kânûn üzre cebelüleri ile ve paşasının askeri iki bin iki yüz asker olup sefer eşerler.

EÇS IX Y152a

Nakîbüleşrâfı ve şeyhülislâmı ve kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve dizdârı ve kırk beş neferâtı vardır. Ve yüz elli akçe ile sadaka olunur kazâdır ve nâhiyesi (---) kurâdır.

EÇS IX Y152a

Ve sancağında cümle beş kazâdır. Tarsûs şehrinin şarkında kazâ-i Kusun ve Tarsûs şimâlinde Bulgar(?) yaylası dibinde kazâ-i Ulaş ve Tarsûs garbında kazâ-i Gökcelü ve Tırmır kal‘ası bu kazâdandır. Ve anın garbında kazâ-i Elvânlu. Bu kazâların beşin dahi seyâhat etdik, ammâ şehirler ve ibret-nümâ âsârlar olmamak ile müfîd [ü] muhtasar tahrîr olundu.

EÇS IX Y152a–Y152b

Ve Tarsûs sancağında gördüğümüz ma‘mûr kal‘alar bunlardır. Ramazânoğlu yaylası içinde evc-i semâya ser çekmiş Gülek kal‘ası Kusun kazâsındadır. Y 152b Ve Nemrun kal‘ası Ulaş kazâsında ve Gödibiz kal‘ası Gökceli kazâsındadır ve gâyet ma‘mûr kal‘adır.

EÇS IX Y152b

Ammâ Tarsûs kal‘ası bir düz sahrâ içre deryâdan bir sâ‘at ba‘îd şekl-i müdevver bennâ-yı sânî Me’mûn Halîfe'dir. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi beş bin adımdır. Ve iki kat kal‘a-i metîndir ve cümle etrâfı handaklıdır.

EÇS IX Y152b

Ve üç kapusu cenûb tarafına Gödibiz kapusu iki yanlarında tılısımât tasvîrleri vardır ki her bir arslan ve kaplan ve ejderhâ sûretlerin âdem gördükde dehşet hâsıl olur. Ve bir doğan sûreti var, şikârı üzre konmuşdur, gûyâ ki zî-rûhdur. Bu âsâr-ı acîbe ve garîbelerin cümlesi mermer taştan inşâ olunup mezbûr kapunun iki cânibinde dururlar. Ve bunun emsâli niçe ibret-nümâ şeyler vardır.

EÇS IX Y152b

Ve yine bu kapunun iki cânibinde beyâz mermer kitâbeler içinde gûnâ-gûn kûfî hatlar ile Arabî ve Süryânî hatlar ile vâcibü's-seyr yazular var kim âdem hayrân olur. Cümle seyyâhân-ı cihân anı kırâ’at edüp tılısımât çıkarmağa çalışırlar. Ve cümle halk ol zu‘mdadırlar kim Me’mûn Halîfe Mısır'dan defîne getirüp bu kal‘ayı inşâ edüp cümle hazînesin bu kapuda mutalsam edüp kenz etmiş ola. Ve garb cânibine İskele kapusu ve şark cânibine Adana kapusu.

EÇS IX Y152b

Ve bu cirmde kal‘anın içi üç mahalledir ve üç yüz toprak örtülü evlerdir. Ve niçe hâlî meydân ve niçe tarla ve bostân yerleri vardır.

EÇS IX Y152b

Ve cümle on beş mihrâbdır. Cümleden mükellef ü müzeyyen ve rûşen binâ-yı musanna‘ ve dilküşâ(dır.) İbrâhîm Halîfe'nin Câmi‘-i Nûr'u Hudâ hakkı nûr desen nûrdur, belki nûrun alâ-nûrdur. Ve câ-be-câ yerlerinde Arapça âyeti midhatinde tahrîr olunmuşdur. Hakkâ ki Câmi‘ü'n-Nûr'dur. Midhatinde lisân kâsırdır. Tûlu iki yüz ayakdır. Kıble kapusundan mihrâba varınca yüz ayakdır.

EÇS IX Y152b

Ve câmi‘ içi cümle on altı sommâkî mermer-i hâm ve ruhâm sütûn-ı mevzûnlar üzre tâk-ı mukavvesler üzre toloz kubbelerdir. Ve câmi‘in içi serâpâ cümle dîvârları iki âdem kaddi gûnâ-gûn yed-i Kudret ile münakkaş ebrî mermer ve sommâkîler var kim çeşm-i ibret hîrelenir, eyle temâşâğâh câmi‘dir.

EÇS IX Y152b

Ve mihrâb ve minberinde olan hurdegîr mermer-bürün hayâl-pesend ve hezâr-ahsend ma‘rifeti İslâm diyârında bir câmi‘de olmadığından mâ‘adâ rub‘-ı meskûnda lâ-nazîrdir. Ve mü’ezzin mahfili hurde sütûnlar üzre eyle bir şebeke mermer maksûredir kim tavsîfden müberrâ bir cihân-ârâ makâm-ı Bilâlî'dir. Ve gûnâ-gûn zer-ender-zer zî-kıymet hâlîçeler ile mebsûtdur.

EÇS IX Y152b–Y153a

Ve kubbelerinde gûnâ-gûn necef ve moran ve billûr kanâdîller ile tezyîn olunmuşdur. Ve niçe bin sihr-i i‘câz âvîzeler ile bezenmiş bir câmi‘-i nûrdur. Ve taşra haremi etrâfında elvân elvân mevzûn civânân-misâl ayağ üzre mermer-i beyâz sütûnlar üzre kubbeler ile müzeyyendir. Her kubbe üzre alemler mukarrerdir. Y 153a

EÇS IX Y153a

Ve bu harem-i muhteremin ortasında cânib-i erba‘ası parmaklık içre bir gül [ü] gülistân ve benefşe vü reyhân içre Hazret-i Kaffâh salavâtullâhi aleyh, anda medfûnlardır.

EÇS IX Y153a

Ve bu câmi‘de anların rûhâniyyetlerinden istimdâd olunup olundu olunurlar. [[(---) (---) (---)]] Ve cânib-i erba‘asındaki olan haremde her dem eyle musanna‘ hurde ruhâm döşelidir kim mücellâ âyîne misâldir. Âdemin (---) (---) (---) (---) (---) (---) reng-i rûyları nümâyân olur. [[(---) (---) (---)]] üzre kemer altında bir müdevver dâ’ire içinde beyâz mermer üzre zemîn ü zamân,

EÇS IX Y153a

âyet-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) kerîmesi tahrîr olunmuşdur. Ve kapunun üst eşiği üzre iki kıt‘a kitâbe içre hüsn-i hatt ile böyle tahrîr olunmuşdur. Târîh: Târîh budur: [[(---) (---) (---)]]

EÇS IX Y153a

"Allâhu'l-Melikü'l-kadîr ez-za‘îf el-fakîr İbrâhîm bin Perî bin Halîl bin Dâvûd bin İbrâhîm bin [[(---) (---) (---)]] Q 70b tis‘i mie." terkîm olunmuşdur.

EÇS IX Y153a

El-hâsıl vâcibü'z-ziyâre câmi‘-i nûr-ı Hudâdır.

EÇS IX Y153a

Ve Eski câmi‘ kenîseden câmi‘ olmadır. Kapusu üzre lisân-ı Süryânî hattı ile târîhi Hazret-i Risâlet'den üç yüz yıl mukaddem binâ olunmuşdur. Binâ-yı azîm ve ma‘bed-i kadîmdir. Bu iki câmi‘den mâ‘adâ bu kal‘a içre mesâcidlerdir. Tahtalı mescidi ve Emîr Paşa mescidi. Bu iki mesâcid Sûhte Mahmûd Paşa'nındır. P 70b