İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y161b
Ve Ukkâşe hazretlerinin garbında görünen Kâfir dağı dibinde İbrâhîm Dede hazretleri.
EÇS IX Y161b
Ve ziyâret-i Sa‘deddîn-i Teftazânî hazretleri.
EÇS IX Y161b
Ve ziyâret-i Manav Alî bin Balı Efendi, Alâ’üddevle câmi‘inde medfûndur.
EÇS IX Y161b
Târîh-i vefât-ı Teftazânî:
EÇS IX Y161b
Akl-râ pürsîdem ez târîh-i sâl-i rıhleteş,Güft târîheş bekey kem tayyebellâhu serâhSene 792.
EÇS IX Y161b
Cümlesinin ervâh-ı şerîfleri şâd ola. Bunları ziyâret edüp ve sulehâ-yı ümmetden ba‘zı cânlar ile müşerref olup Zülkadiroğlu ile ve vâlî-i vilâyet Nişâncı Osmân Paşa'yile vedâlaşup ve refîkler alup kıble tarafına 4 sâ‘at,
EÇS IX Y161b
Karye-i Elmalı: Bir kûh-ı bâlânın dâmeninde bâğ u bâğçeli ve âb-ı hayât sulu elli evli müselmân köyüdür ve ze‘âmetdir.
EÇS IX Y161b
Anda mihmân olup ale's-sabâh şark cânibine dağlar ve ormanlı yollar içre 12 sâ‘at,
EÇS IX Y161b
Evsâf-ı kal‘a-i Sadr-ı bâz ya‘nî Besni
EÇS IX Y161b
Kayser-i Rûm'a tâbi‘ Besni kavmi derler bir kavmin binâsıdır. Sene 26 târîhinde Hazret-i Ömer hilâfetinde Esved ibn Mıkdâd hazretleri ceng-i azîm ile feth olunmayup âhir-i kâr içindeki Besni kavmi emân ile vere verüp cümle emvâl [ü] erzâkları ile Karadeniz kenârında Bafra'dan gemilere binüp Karadeniz'in karşu şimâl cânibinde ıssız dağlarda tavattun edüp Çerkes kavmi içre Besni aşîreti bu Besni kal‘ası kavmindendir.
EÇS IX Y161b
Ba‘dehu müverrihler bu kal‘anın eşkâlin bir tülemiş doğan göğsüne müşâbeheti olup bir kal‘a-i mahbûb olduğu içün Sadr-ı bâz kal‘ası derler. Ba‘dehu mürûr-ı eyyâm ile Zülkadriyyeli destine girüp Selîm-i Evvel'e itâ‘at etmişlerdir. Mar‘aş paşasının hâssıdır. Ba‘zı zamân sâ’ir selâtînlere hâs ifrâz olunur.
EÇS IX Y161b
Mar‘aş hâkinde üç yüz pâyesiyle şîrîn kazâdır. Ve üç nâhiyesi vardır. Evvelâ nâhiye-i Kesen ve nâhiye-i Tavk ve nâhiye-i Bârûra. Ve kal‘ası ve şehri Tohtamış dağı dâmeninde bir dereli yerde ma‘mûr şehir ve kal‘ası bir mürtefi‘ püşte üzre şekl-i muhammes bir şeddâdî binâ-yı kadîmdir. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi iki bin yetmiş adımdır. Ve handakı (---) ve (---) kapusu vardır. Ve dizdârı ve kırk neferâtı ve kethudâyeri ve serdârı vardır.
EÇS IX Y161b
Ve kal‘ası yalçın kaya üzre olmak ile gâyet metîn ü mühkemdir. Lâkin ba‘zı yerleri ta‘mîr ü termîme muhtâcdır. Ve kal‘a içinde Süleymân Hân câmi‘i ve cümle yetmiş toprak örtülü sipâh evleri vardır.
EÇS IX Y161b
Ve aşağı bâğ-ı İremli varoşu tokuz 9 ve(?) mahalledir. Meşhûru bunlardır: Meydân mahallesi ve Kâhta mahallesi ve Orta mahalle ve Aşağı mahalle ve Kızılca mahalle ve Yüz Mekân mahallesi. Ve bu mahallelerde cümle bin mikdârı toprak örtülü evlerdir.
EÇS IX Y161b–Y162a
Ve her mahallede birer câmi‘ Y 162a mukarrerdir. Ammâ cümleden çârsûya karîb Sultân Murâd-ı Râbi‘ musâhibi Zeyrek Çelebi C(---) Cerrâh câmi‘i. Gâyet rûşen ve musanna‘ câmi‘dir.
EÇS IX Y162a
Ve iki medrese ve altı mekteb-i tıflânı ve dörd hammâmı var, cümleden âb [u] hevâsı latîf Meydân hammâmı ve Kâhta hammâmı- [[(---) (---) (---)]] ve yetmiş seksen mikdârı dükkânlar vardır.
EÇS IX Y162a
Ve âb [u] hevâsı yaylak yer olmak ile gâyet latîfdir. Ve bâğ u bâğçesi cihânı dutmuşdur. [[(---) (---) (---)]] meşhûrdur. Ve mahbûb u mahbûbesi memdûhdur. Ve halkı Türkmânü'l-asl garîb-dost kavimdirler. Ve bunda bir [[(---) (---) (---)]] vâkıf olmayup ale's-sabâh P 73b anda Alî Ağa'dan beş cürd atlı refîkler alup cenûb cânibine yine [[(---) (---) (---)]] dağıstân ve hıyâbân dağıstân içre renc [ü] anâ çekerek,
EÇS IX Y162a
Karye-i Defter Kethudâsı: Yüz evli müselmân köyüdür. Andan yine cenûba 6 sâ‘at,
EÇS IX Y162a
Karye-i Osmân Dede: [[(---) (---) (---)]] Q 73b Cümle at ve katârı ve develeri bundaki hânlarda yatup bu sahrâlarda otlarlar. Gâyet çemenzâr ve nebâtât [u] giyâhâtlı mahsûllü hâmûndur. Ve yüz elli akçe kazâdır. Nâhiyesi kırk beş pâre kurâdır. Senevî bin iki yüz guruş hâsıl olur. Ve cümle re‘âyâsı konar göçer Türkmândır. Ve bu Osmân Dede köyü cümle saz örtülü elli mikdârı evlerdir. Yaylaya gitdiklerinde evlerin âteşe ururlar. Ancak kâ[r]gîr binâ bir hân ve bir câmi‘ var. Câmi‘in sol tarafında bir kubbe-i âlî içinde Osmân Dede Sultân medfûndur. Andan kıbleye 5 sâ‘at şâhrâh ile gidüp,
EÇS IX Y162a
Karye-i Gücile: Bir bayır dibinde yüz müselmân evli köydür ve Ayntâb kazâsıdır. Ve Dimos hâssıdır. Bir câmi‘i ve bir hânı ve bir hammâmı var ve bâğ u bâğçesi çokdur. Andan yine kıbleye dağ ve taşlar ve bâğ u bâğçeli ma‘mûr kurâlar ubûr ederek 6 sâ‘at şâhrâh ile gidüp,
EÇS IX Y162a
Evsâf-ı kal‘a-i şîrîn ve arûs-ı zemîn şehr-i Ayntâb
EÇS IX Y162a
Kadîm-i evvelde kayser-i Rûm şehirlerinden bir şehr-i kadîmdir. Ba‘dehu Hazret-i Ömer radıya'llâhu annu hazretlerinin zamân-ı sa‘âdetlerinde otuz bin Arab askerine Esved ibn Mıkdâd hazretleri serdâr-ı mu‘azzam olup bu Ayntâb kal‘asın yedi ayda vere ile Cimcime pâdişâhın elinden feth edüp Cimcime cümle askeri ile Mar‘aş'a varup dârü'l-karâr edeyin sandı. Ale'l-akîb Mar‘aş'ı dahi Cimcime Şâh'ın elinden alup karârları dârü'l-bevâr oldu.
EÇS IX Y162a–Y162b
Ve vilâyet-i Ayntâb dâr-ı İslâma zamm olup gün-be-gün ma‘mûr [u] âbâdân olup tâ sene (---) târîhinde Sultân-ı Mısır Tâhir Baybars hükmünde idi. Bi-emrillâh Tâhir Baybars dâr-ı bâkîye rıhlet edince hilâfet Âl-i Zülkadriyye'ye nasîb olup Sultân Alâ’üddevle Mar‘aş ve Ayntâb ve Haleb sultânı oldu. Ammâ devletleri za‘îf olmak ile ol asırda İşpanya küffârı fürce bulup Kudüs'ü ve Şâm'ı ve Haleb'i ve Ayntâb'a istîlâ etdi. Seksen bin Y 162b küffâr-ı şeyâtîn ve tevâbi‘-i melâ‘în ü la‘în ile Ayntâb'a karîb Tumtum ovası nâm mahalde kara hayme vü hargâhlârı ile mezbûr çerâgâhda bî-pâk ü bî-pervâ meks edüp Ayntâb'dan bey‘ [ü] şirâ ederlerdi. Beri Mar‘aş cânibinde Sultân Alâ’üddevle cümle a‘yân [ü] vüzerâ ve vükelâsı ile meşveret edüp,
EÇS IX Y162b
"Âyâ bu kâfir-i bed-kârı nice dünyâ sahîfesinden vücûdların hakk edelim" buyurduklarında meğer bir âkıl u dânâ kâr-âzmûde ihtiyâr vezîri var idi. Hîle ve fitnede mâhir ve re’y [ü] tedbîrde kâhir idi. Ser-âgâz edüp der: Beyt:
EÇS IX Y162b
Serefrâz-ı cihân olmak nedenlü hûn-feşânlıkdır
EÇS IX Y162b
Sipâhîler içinde hîle dahi pehlivânlıkdır
EÇS IX Y162b
deyü bu ebyâtı terennüm etdükde Sultân Alâ’üddevle,
EÇS IX Y162b
"Bu fende cümle re’y [ü] tedbîr senin olsun, hemân iş gör" deyü fermân etdi.
EÇS IX Y162b
Vezîr-i hem-nazîr ser-ber-zemîn baş koyup tedbîr [ü] tedârüke şürû‘ etdi. Meğer Sultân Alâ’üddevle'nin yedi şehbâz ve tüvânâ ve fetâ şehzâdegânları var idi kim yedisi yedi iklîme sipehsâlâr-ı mu‘azzam olup ekâlîm-i seb‘ayı seb‘a-i seyyâre-vâr devrân edüp sâlimîn [ü] gânimîn merkezlerinde kutb-ı ricâl-misâl sâbit olmağa istihkâkları var idi.
EÇS IX Y162b
Fî'l-hâl yedi şehzâdeye yedişer bin müsellah ve müretteb esb-i sabâ-reftârlı asker verüp ve her birine yedişer kat mehterhâne verüp âlem ağyardan bî-haber iken ve cümle küffâr Tumtum sahrâsında mest [ü] medhûş iken yedi şehzâde yedi koldan ve koca vezîr sekizinci koldan ceng tablına turralar ve nefîr kûs ve nakkârelere darblar urulup yedi şehzâdenin herbiri kûh-ı şecâ‘atde Sâm u Nerîmân ve vâdî-i heybetde yedi başlı su‘bân-misâl olup vakt-i Şâfi‘îde yek-dil [ü] yek-cihet tarfetü'l-ayn içre sadâ-yı Allâh Allâh'a rehâ buldurup Kassâb Cömerd köçeği-misâl küffâra eyle bir dendân-ı tîg çekerler kim sahrâ-yı Tumtum cesed-i insân ile şecer-i Vakvâk zeyline dönüp ol fezâ deryâ-yı hûn olup bakiyyetü's-seyf küffâr-ı dûzah-karâr Ayntâb'a firâr edüp,
EÇS IX Y162b
"Geldi geldi ha" deyüp Ayntâb'a müstevlî olan küffâr dahi Ayntâb'da karâr edemeyüp Ayntâb'ı hâlî ve mu‘attal bırağup Antakiye'ye firâr etdiler.
EÇS IX Y162b
Andan yedi şehzâde yedi yâr-vâr at başın Ayntâb'da karâr edüp yine ibâdetgâhlarda âyîn-i Muhammedî olup niçe mülûkler mutasarrıf olmuşdur.
EÇS IX Y162b
Ba‘dehu sene 921 târîhinde Sultân-ı Mısır el-Melikü'l-Gavrî hükmünde iken Sultân Selîm Şâh-ı Evvel Mısır fethine giderken savlet-i şehin-şâhînin bîm ü ra’bından sene 922 târîhinden Ayntâb'ın miftâhların Yûnus Paşa destiyle pâdişâhı-ı Cem-azamete teslîm edüp Mar‘aş eyâletinde sancak olunmak fermân olundu.
EÇS IX Y162b–Y163a
Paşasının taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 24.513 akçedir. Ve cümle hâsları (---) subaşılıkdır. Bunlardan senevî cürm [ü] cinâyeti ve salb [u] siyâseti ve bâd-ı hevâsı ile ber-vech-i adâlet kırk altı ve elli Y 163a bin guruş hâsıl olup beş bin akçede bir cebelüleri ile cümle sekiz yüz asker olup me’mûr olduğu sefere gider.
EÇS IX Y163a
Ve sancağında 9 serbest ze‘âmet ve 119 tezkerelü tîmârdır. Bunlar dahi kânûn üzre cebelüleri ile iki bin asker olup alaybeğisi ve çeribaşısı sancağı altında mevcûd bulunmak şartıyla sefer eşerler. Ve paşasının ordusunda konup göçerler.
EÇS IX Y163a
Ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve dizdârı ve (---) neferâtı ve şeyhülislâmı beş yüz pâyesi ile saçaklı abâyı taşır ve nakîbüleşrâfı ve a‘yân [u] eşrâfı ve ulemâ-yı mollâsı ve e’imme ve hutebâsı ve meşâyihi vardır ki bunda olan ulemâ bir diyârda yokdur. Ve beş yüz akçe şerîf mevleviyyetdir. Ve nâhiyesi cümle 107 kurâlardır. Ve senevî on iki bin guruş hâsıl olur.
EÇS IX Y163a
Ve taht-ı eyâletinde cümle (---) kazâdır. Evvelâ kazâ-i taht-ı Ayntâb ve kazâ-i Telbeşer ve kazâ-i Birecik şark tarafında bir konak ba‘îddir.
EÇS IX Y163a
Ve şehr-i Ayntâb cümle otuz iki mahalledir. Ve sekiz bin altmış yedi toprak ve kireç örtülü ma‘mûr u âbâdân sarây-ı âlîlerdir.
EÇS IX Y163a
Ve cümle yüz kırk mihrâbdır. Ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik Arasta meydânında Boyacıoğlu câmi‘i.
EÇS IX Y163a
Ve Uzun çârsû içinde Tahtalı câmi‘ gâyet musanna‘ ve müferrih binâ-yı azîm kubbe-i âlîlidir. Ve mihrâb u minberi tarz-ı kadîm ve dilküşâ câmi‘dir. Ve iki kapusu var. Biri sağında çârsûya nâzır ve biri kıble kapusu üzre târîhi budur: