İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y163a
Ammera hâze'l-câmi‘a'ş-şerîfe li'l-enâm,Osmân Paşa emîrü'l-ümerâi'l-kirâm,Vaka‘a târîhahu min hâtif-i gaybi'l-enâm,Mescidün üssise ale't-takvâ ve bi'l-ilhâm.Sene 986.
EÇS IX Y163a
Ve Beğ câmi‘i'nin kapusu üzre celî hatt ile;
EÇS IX Y163a
"Lâ ilâhe illallâh, Muhammedün Resûlallâh"
EÇS IX Y163a
Ve anın altında yine beyâz mermer üzre böyle merkûm olmuşdur: Târîh:
EÇS IX Y163a
Çün ki etdi ol kerîm ü ol mutâ‘Bu binâ hatmin müyesser Beg zibâ‘Geldi bank-i târîhi içün binâ’Cennet oldu bunun ahri bî-nizâ‘Sene 986
EÇS IX Y163a
Ve Tabahâne cisrinin karşu cânibinde Alî Neccâr câmi‘i ve anın kurbunda Eyyûbzâde câmi‘i ve Henk Baba Sultân merkad[i] kurbunda Monlâ Ahmed câmi‘i.
EÇS IX Y163a
Ve yine ana karîb su kenârında Müftî câmi‘i ve Dayrıncak câmi‘i ve Alaybeği câmi‘i ve Pişmâniyye câmi‘i ve Şehre Küsdide Ağa câmi‘i ve Ramazân Efendi câmi‘i ve Şeyh Efendi câmi‘i ve Uzun Beğ câmi‘i ve Emîr câmi‘i ve Bostâncı câmi‘i ve Tabahâne câmi‘i ve Handâniyye câmi‘i ve Sultân Alâ'üddevle câmi‘i ve İç kal‘a câmi‘i.
EÇS IX Y163a
Bunlardan mâ‘adâ yüz kırk mihrâba varınca mesâcidlerdir.
EÇS IX Y163a–Y163b
Ve her câmi‘de birer medreseden mâ‘adâ cümle (---) medresedir. Ve her birinde birer mescid mukarrerdir ki cemâ‘atle ibâdet olunur. Evvelâ medrese-i Muhâliyye ve medrese-i (---) (---) (---) (---) (---) (---) Alî Y 163b Neccâr ve medrese-i Tahtalu ve Balı Paşa'nın Şeyh medresesi ve Monlâ Ramazân medresesi ve Tabahâne (---) (---) (---) (---) (---) (---) medresesi (---) (---) meşhûr-ı âfâk hayrât-ı azîm ve evkâf-ı kadîm medreseler bunlardır. Mâ‘adâ onar on beşer hücreli (---) (---) (---) (---) (---) (---) medreselerdir. (---) ve kâ[r]gîr binâ-yı azîmler değildir.
EÇS IX Y163b
Ve yedi dârü'l-hadîsler vardır. Ve ba‘zı câmi‘lerde ders-i âmm-ı hasbîler (---) (---) (---) (---) (---) (---) etmeyüp vardır. (---) (---) (---) Hafz kırâ’ati tilâvet olunur.
EÇS IX Y163b
Ve yüz kırk mekteb-i tıfl-ı ebcedhân ve reşîd ü necîb mektebi. [[(---) (---) (---)]]
EÇS IX Y163b
Ve anın altında Paşa hammâmı, âb [u] hevâsı ve binâsı ve bisâtı ve esbâbları pâk beyâz dellâk-ı dilberânlı hammâm-ı rûşenâdır. Q 74a P 74a Ve Sultân hammâmı ve Nâ’iboğlu hammâmı kal‘a dibindedir. Ve Tabak hammâmı ve Bâzârcık hammâmı ve Şeyh hammâmı ve nerdübân ile enilir Çukur hammâm ve Hengâme hammâmı ve Bâzâr hammâmı ve Mücellid hammâmı ve Keyvân Beğ hammâmı ve Piyale Paşa hammâmı ve kurbunda Tüffâhiyye hammâmı ve Beşyaşar hammâmı ve Kal‘a hammâmı gâh işler ve gâh mu‘attaldır. Ve üç yüzden mütecâviz sarây-ı hâslar hammâmı vardır.
EÇS IX Y163b
Ve cümle üç bin tokuz yüz dekâkîn-i sûk-ı sultânîdir. Ve iki bezzâzistânı var ammâ uzun çârsûsu ve sarrâchânesi ale't-tertîb binâ olunmuş üstleri örtülü kâ[r]gîr ve metîn ve müzeyyen dekâkînlerdir.
EÇS IX Y163b
Ve cümle yetmiş çeşmedir. Ve anlara dahi ihtiyâc yokdur. Zîrâ her hânedândan nehr-i ayn-ı hayât cereyân etmek mukarrerdir. Ve her hânede bâğ u bâğçe ve havz u şâzrevân selsebîller revân olup gûnâ-gûn serv [u] çınâr ve bîd-i sernigûn ve kavak ve limon ve turunc ve sâ’ir eşcâr-ı müsmirât ile müzeyyen olmuş İremezatü'l-imâd-misâl bâğ u bâğçeli ve müşebbek bostân u gülistânlı bir vâsi‘atü'l-aktâr ve rahîsâtü'l-eş‘âr bir şehr-i şîrîndir. Mâ-tekaddem bin elli sekiz senesinde gördüğümüzden yedi sekiz mahalle ve niçe hân ve câmi‘ ve dekâkîn ziyâde ma‘mûr olmuş ve hamd-i Hudâ dahi ma‘mûr olmadadır. Ammerekallâhu Ta‘âlâ.
EÇS IX Y163b
Şehri bir düz yirde ve ba‘zı zemîni mürtefi‘ bayırlar üzre vâki‘ olmak ile âb [u] hevâsı latîf şehr-i azîmdir.
EÇS IX Y163b
Ve cümle (---) hândır. Ammâ cümleden mükellef binâ-yı azîm Mustafâ Paşa hânı ve Pekmez hânı ve Tuz hânı ve İkikapulu hân ve Börekçi hânı ve Arasta hânı ve Mustafâ Ağa hânı. Niçe hânlar dahi vardır, ammâ meşhûru bunlardır.
EÇS IX Y163b
Ve iki imâreti var. Âyende vü revendeye sofra-i bî-imtinânı mâh u sâl bi'l-gudüvvi ve'l-âsâl mebzûldür.
EÇS IX Y163b–Y164a
Ve cümle kırk tekyedir. Ammâ cümleden mükellef ü mükemmel ü müzeyyen imâretinde ni‘met-i mebzûl binâ-yı latîf Mevlevîhâne tekyesidir. Türkmân ağası Mustafâ Ağa binâ edüp Sultân Murâd-ı Râbi‘ silihdârı Mustafâ Paşa'ya hibe eyledi. Gâyet binâ-yı metîn ve kubbe-i âlî ve haremi etrâfında kırk elli fukarâ hücreli ve haremi serâpâ mermer-i hâm ve ruhâm döşeli ve haremin vasatında aşren fe-aşr havz-ı azîmi üzre kameriyyelerde gûnâ-gûn engûr Y 164a hûşeleri âvîze-misâl zeyn olmuşdur.
EÇS IX Y164a
Ve bu âsitânenin cânib-i erba‘asında olan İrem-i hıyâbânında olan eşcârât-ı müsmirâtın şükûfeleri ve sâ’ir nebâtât şükûfelerinin râyiha-i tayyibesi insânın demâğın mu‘attar eder. Ve âyîn-i Mevlânâ günlerinde neyzenler fasl-ı nevâ-yı uşşâk ederken ana nazîre taşra gül [ü] gülistân murgistânda niçe hezârın hezârân nağme-i kûçek edüp cümle ahibbâya tâze cân-bahş olur. El-hâsıl âsitâne-i Mevlânâ'da böyle bir nazargâh meğer Haleb'de ola. Ammâ binâ ciheti ile bu âsitâne merkad-i Mevlânâ'dan gayriye tercîh olunur. Böyle bir meydân-ı âşıkândır. Ve bu binânın târîhi ki kerâmât-ı Mevlânâ'dır kim dörd yüz yıl mukaddem târîh düşmüşdür kim im‘ân-ı nazar ile bakılsa aceb kerâmetdir. Ol târîh-i latîf budur:
EÇS IX Y164a
Târîh-i kerâmet;
EÇS IX Y164a
Mustafâ Ağa-yı sâhib hayr-râ,Der dü âlem hakk inâyet mî-küned,Kerd cânî bahr-i Mevlânâ-yı Rûm,Tâ ki dervîşân ibâdet mî-küned,Güft Mevlânâ-yı pîşîn târîheş,Bişnev ez ney çün hikâyet mî-küned.Sene 1048
EÇS IX Y164a
Bu târîhî mısra‘ Mesnevî-i şerîfin ibtidâ mısra‘ıdır ki bu âsitâne-i Mevlânâ'ya târîh vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y164a
Ve bir tekye dahi Tabak Efendi tekyesi.
EÇS IX Y164a
Ve tekye-i Hâcegân. Ve bu şehrin halkı ekseriyyâ tarîk-ı Hâcegânîdir.
EÇS IX Y164a
El-hâsıl ma‘mûr u müzeyyen şâhrâhları pâk şehr-i şîrîndir. Ve câ-be-câ sûk-ı sultânîsinde Haleb tarzı kâ[r]gîr binâ çârsûlarıdır. Ammâ bu medh etdiğimiz varoş-ı azîm kal‘a içinde değildir. Ammâ her sokak başında birer tedribe kapuları var kim herbiri kal‘a kapularından metîn ü mühkemdir. Ve her birinde birer bevvâbân açar kapar. Ve her şeb cümle sokaklarında kûçe-be-kûçe kanâdîller ile çerâğân olup dîdebân ve pâsbân eyle âmâde olup şeb-i tavîlde subaşı cümle tevâbi‘âtları ile kol dolaşır.
EÇS IX Y164a
Ve bu vasf etdiğimiz şehr-i ma‘mûrenin tâ ortasında bir kudret kayası üzre şekl-i müdevver bir içkal‘a-i zîbâ-yı âlîdir ve gâyet metîndir. Ve handakı kenârınca dâ’iren-mâdâr cirmi bin üç yüz adımdır. Ve handakı kırk arşın enli ve yigirmi arşın amîk kesme kaya handakdır. Ve handak içinden tâ kal‘anın esâsına varınca kaplıbağa-misâl münharif eğri binâdır. Her taşı fîl cüssesi misâldir.
EÇS IX Y164a
Ve bu kal‘a dâ’iren-mâdâr yigirmi altı kulle-i ra‘nâdır. Her birinde birer san‘at-ı mi‘mârî icrâ olunmuşdur. Ve cümle bin bir bedendir. Ve bu kal‘anın temeli altında kesme kayalar içinde dâ’iren-mâdâr kal‘ayı ihâta etmiş handaka nâzır mazgal delikleri vardır ki handak kenârında kuş kondurmaz.
EÇS IX Y164a–Y164b
Ve bu kal‘a(nın) ancak garba nâzır bir kapudur ammâ yedi kat demir kapudur. Herbir kapusunun mâbeyninde gûnâ-gûn muhyel ceng içün demir âletler ve demir asma kafesler ve paçarızlar ve gûnâ-gûn saçma toplar vardır. Bu kapu mâbeynleri âlât-ı harb ve elvân silâhlar ile ârâstedir ve kal‘a neferâtıyla pîrâstedir. Ve bâdger-misâl bir hevâdar câ-yı karârdır. Ve handak kenârında olan iki kat demir kapu Y 164b üzre beyâz mermerde celî hatt ile,
EÇS IX Y164b
"Lâilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh, Allâhümme salli alâ Muhammedin erham Ebû Bekra ve Ömera ve Osmâne ve Alî ve ummira hâze'l-bâbu fî eyyâmi Sultân Süleymân Hân ibn Selîm Hân, târîh fî şehri Muharremü'l-harâm sene hams ve sittîn ve tis‘i mie." [965] tastîr olunmuşdur.
EÇS IX Y164b
Ve bu kapudan içeri yüz adım handak üzre cisirden geçüp ana kal‘a kapusudur, anın kemeri üzre tektîb olunan târîh budur:
EÇS IX Y164b
"Emera bi-imâreti Mevlânâ es-Sultânü'l-melik Ebû'n-Nasr Kayıtbay azze nasruhu sene sitte ve semânîn ve semâne mie min hicreti'n-Nebeviyye." [886] tahrîrdir.
EÇS IX Y164b
Ve handak içine nâzır dörd kulle-i azîmler var. Anların dahi celî hatlar ile târîhleri var. Her birin birer pâdişâh inşâ eylemiş. Tahrîrinde tatvîl-i kelâm olur.
EÇS IX Y164b
Ve ana dîvâr kapusunun önünde asma kepenkli tahta cisir vardır. Her şeb mustahfızân makaralar ile çeküp kapuya siper ederler. Bu mahalden aşağı handaka bakmağa âdemin zehresi çâk olur.
EÇS IX Y164b
Bu kapudan içeri yokuş yukarı bir kat demir kapudur. Andan içeri yine yokuş yukaru bir karanlık yoldur. Ol mahalde zindânı ubûr edüp sol cânibde bir parmaklık çekilmiş kemer altında ziyâret-i hazret-i Muhammed-i Gazâlî medfûndur. Anı geçüp bu kal‘a içi kırk hâne ve bir câmi‘ ve bir hammâm ve bir kaç buğday anbârı var. Gayri çârsû-yı bâzârdan bir imâret yokdur. Cümle aşağı şehirdedir. Ancak cümle neferât ile dizdâr ber-karâr bunda bîzâr mahpûsdur. Taşra bâğ u bâğçelere ve top menzili yere gitse katl ederler. Kânûn-ı kadîm böyledir. Ve cebehânesi ve yetmiş pâre topları iledir. Hafizakallâh.
EÇS IX Y164b
Ve gûyâ bu kal‘a Haleb kal‘asının oğludur. Hemân eyle bir püşte üzre vâki‘ olmuşdur.
EÇS IX Y164b
Ve böyle bir sevâd-ı azîme hayât-ı câvidân veren âb-ı hayât nehr-i Sâcûr: Battâl Öyük nâm mahal altından hurûc edüp bir kolu şehrin bâğ u bâğçe ve bostân ve gülistânlarına tevzî‘ olup ray eder. Ve bir bölüğü şehrin cemî‘i çeşme ve câmi‘ ve imâret ve medrese ve hammâm ve sarây-ı âlîlere taksîm olunup mâ-bâkîsi tabahâneden ve kal‘a altındaki cisirden ubûr edüp kıble cânibine cereyân edüp Haleb şehrine revân olur.
EÇS IX Y164b
Ve bu şehrin âb [u] hevâsının letâfetinden halkının reng-i rûyları humret üzredir. Zîrâ yazı yazdır, kışı kışdır, azîm karlar yağar. Ol ecilden cümle çârsû-yı bâzârı taş kaldırım döşelidir. [[(---) (---) (---)]]
EÇS IX Y164b
Ve bu şehre "Arabistân'ın gelinciği" deyü tavsîf etmişlerdir. Ve ehl-i hikmet Arabistân hükmünde Halebü'ş-şehbâ civârında [[(---) (---) (---)]] P 74b halkı dahi eyle tefâhür kesb ederler. Ve hakîkatü'l-hâl iklîm-i râbi‘dir. Arz-ı Mukaddes hükmündedir.
EÇS IX Y164b–Y165a
Ve ekseriyyâ halkı [[(---) (---) (---)]] Okçuoğlu kürk-i harvânî ve çuka ferrâce ve elvân boğası ve kavuk külâh üzre beyâz destâr-ı Muhammedî sararlar. [[(---) (---) (---)]] Q 74b Y 165a keferesi yokdur.
EÇS IX Y165a
Ve mahbûbe zenânesi gâyet çokdur. Cümlesi ayaklarına sarı çizme ve başlarına gümüşden sivri takye üzre beyâz çârşef bürünüp gâyet ehl-i perde mü’eddebe havâtînleri vardır. Ve çârsû-yı bâzârda gezmeleri gâyet ayıbdır.