Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› ﬂ ﬁ € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002

cümle

2.448.046

sözcük

149.437

ayrı biçim

79.216

tek geçişli

%53,0 (hapax)

0,596

STTR

standart tür/sözcük

38,2

sözcük / cümle

5,65

harf / sözcük

eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

ve147.844
edüp23.957
ile23.734
cümle21.193
u17.390
olup17.269
ammâ15.229
dahi13.186
bin12.266
yüz11.993
üzre11.889
ü11.280
paşa9.477
aded9.046
andan8.920
iki8.812
vardır8.568
kal‘ai7.733
var7.576
yine7.308
niçe7.024
olan6.744
üç6.716
sene6.238
deyü6.007
olur5.949
hazreti5.945
her5.944
şehri5.677
cânibi5.646
hân5.401
on5.336
içre5.195
gelüp5.020
nehri4.985
yedi4.853
yokdur4.645
câmi‘i4.637
gibi4.581
ederler4.565

En sık ikili öbekler

Metin

Neşrin işaretleri

[u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
(ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
{üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
(---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

Okuma yardımcısı — bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y166b

Ve bu şehrin cemî‘i sokakları pâk kaldırımdır. Ve cemî‘i halkı ehl-i hırefdir. Ve Arabistân olmağile cümle halkı alaca kereke geyerler ve başlarında kavuk üzre beyâz destâr sararlar.

EÇS IX Y166b

Ve cümle zenâneleri gümüşden sivri takye geyüp beyâz car bürünüp sarı çizme geyerler. Ve cümle zenâneler sûrlarında zılkıt çağırırlar. Ve câ-be-câ Arab mahbûbları dahi vardır ammâ halkı fukarâdır.

EÇS IX Y166b

Ve âb [u] hevâsı sevâhildir. Limon ve turunc nâr ve zeytûnu ve incîri cihânı dutmuşdur. Rûm ve Arab ve Aceme niçe bin yük gidüp Kilis incîri meşhûrdur.

EÇS IX Y166b

Ve kırk elvân üzümü sicillâtda mastûrdur. Ve bâğ u bâğçesi Kilis sahrâsın zeyn etmişdir. Ve câ-be-câ servi dırahtları var kim serâmed yeşil meleğe benzer.

EÇS IX Y166b

Ve cümle sarâylardan mükellef Cânpûlâdzâde Alî Paşa sarâyı ve Beğler sarâyı ve Mustafâ Ağa sarâyı ve Hacı Ağa sarâyı.

EÇS IX Y166b

Ve bu şehir kadîm-i eyyâmda şehr-i âzim olmağile niçe bin kibâr-ı evliyâullâhlar medfûndur ammâ ziyâret etdiğimiz bunlardır kim zikr olunur:

EÇS IX Y166b

Ziyâretgâh-ı Kilis: Evvelâ Şühed[â] mahallesi karâfesinde üç bin Sahâbe-i kirâm ismiyle resmiyle merkad-i şerîflerinin taşlarında mastûrdur. Cümlesi Hâlid ibn Velîd bu şehri muhâsara edüp şehîd olmuşlardır. Kuddise sırruhu'l-az'iz.

EÇS IX Y166b–Y167a

Ve bu şühedâlar kurbunda Hacı Hilâl mescidi dibinde bir kubbe-i âlî içinde Şeyh Ahmed ve Şeyh Muhammed hazretleri erbâb-ı soffadandırlar. Ve Odun bâzârında Şühedâ Sultân ve Cânpûlâdzâde hammâmı civârında Şehîd Cemâlî Sultân ve Akcurun Y 167a tedribesi kurbunda Şeyh Ivaz Sultân.

EÇS IX Y167a

Ve şehrin şimâlinde bir kurşum menzili bir ba‘îd bir kayalı bayır üzre bir tekye-i âlî var. Cümle şehir andan nümâyândır ve bir mecma‘ü'l-irfândır. Anda bir kubbe-i pür-envâr içinde Hazret-i Şurahbîl medfûndur. Hazret-i Risâlet-penâh'ın akrabâlarındandır. Cenâb-ı Bârî tarafından nâzil olan âyet-i kerimeyi ve vahy-i Rabbanî'yi Mu‘âviye hazetleri ile vahy kâtibi idi. Anlar kayıd ederlerdi. Ammâ nâzil olan vahiyyâtı ve cümle umûrun Hazret-i Risâlet bu sultân ile meşveret etdikleriyçün "Şûr el-Habîb" derler, Şurahbîl andan galatdır. Gâyet ulu sultândır. Niçe kerre üzerlerine nûr nâzil olduğu müsbetdir. Ve cihân-nümâ tekye-i bî-minnetdir.

EÇS IX Y167a

Ve şehrin garbında bir tekye-i âlî dahi var. Anda Şeyh Muhammed-i A‘râbî ve Rattâlî deyü meşhûrdur. Sahâbe-i kirâmdandır. Bunlara Hazret-i Risâlet-penâh zamân-ı sa‘âdetlerinde birer rıtıl hurmâ ta‘yîn etdiklerinden Muhammed Rattâlî derler.

EÇS IX Y167a

Ve şehrin kıblesi tarafında bir kubbe-i münevver içinde Şeyh Muhammed-i Summâtî, Hazret-i Resûl'ün çâşnigîrbaşısı idi. Summât döşedüği içün Şeyh Muhammed-i Summâtî derler. Ve her bâr âsitânesinde fahfara nân pareleri mevcûddur. Def‘-i cû‘ etmek murâd edinen fukarâ anda gelüp def‘-i cû‘ edüp kifâflanırlar. El-hâsıl ulu sultân, sahâbe-i Peygamber-i âhir zamândır. Hazret-i Ebâ Bekir hilâfetinde şehîd olmuşlardır. Kuddise sırruhu'l-azîz.

EÇS IX Y167a

Ve bu sultânın kurbunda Şeyh İzzeddîn ve Şeyh Yûsuf, ikisi bir küçük kubbede medfûnlardır.

EÇS IX Y167a

Ve Mevlevîhâne kapusu dibinde Hoca Dûr, karîbü'l-ahd bir ulu bâzergânmış. Bir kerre Leyle-i Kadre erüp ale's-sabâh yetmiş katâr deve zî-kıymet cevâhir makûlesi eşyâsın cemî‘i fukarâya bezl eder. Ve cümle memlûklerin i‘tâk edüp mâl-ı ganâyimle herbirin behremend edüp kendüsi mâsivâdan el çeküp Mevlevîhâne yerinde dörd ay mu‘ammer olup ba‘dehu Arapça emrine fermânber olup kurb-i Mevlâ'ya müteveccih olup hâlâ kabr-i münîri Mevlevîhâne kapusu dibinde medfûndur. Ve Dede Şücâ’eddîn,

EÇS IX Y167a

"Bin bir târîhinde biz ol cân ile müşerref olduk, Şamaki memleketinden bir sevdâger anka âdem idi" deyü buyurdular.

EÇS IX Y167a

"Ve anlardan sonra mevlevîhâne binâ olundu" deyü cevâb etdiler.

EÇS IX Y167a

Ve şehrin garbında bir top menzili ba‘îd bir depe üzre âsitâne-i Hazret-i Ûryâ Nebî salavâtullâh aleyhi ve's-selâme azîm ziyâretgâh ve ibâdetgâh yerdir ve civârında Hazret-i Pârsâ Hâtûn. Cümlesinin rûh-ı şerîfleri şâd olsun.

EÇS IX Y167a–Y167b

Ba‘zısına sûre-i Fâtiha ve niçesine İhlâs-ı şerîf tilâvet edüp rûhâniyyetlerinden istimdâd taleb edüp şehir a‘yânlarından Halîl Ağa'yile ve serdârile ve Kara Bekir Ağa'yile ve serdâr ile ve Mevlevîhâne şeyhi ile ve Cânpûlâdzâde Alî Paşa'yile ve hâkimü'l-vakit Boşnak Ahmed Ağa'yile vedâlaşup ve refîkler Y 167b alup Kilis sahrâsında kıble cânibine incîrli bâğları ve zeytûnlukları içre,

EÇS IX Y167b

Karye-i Merc-i Dâbık: Sultân Selîm ile Sultân Gavrî mesaf cengi edüp Gavrî münhedim olup firâr etdüği sahrâdır. Anda bir bâğ u bâğçelik içinde bir kubbe-i âlîde Hazret-i Dâvûd aleyhi's-selâmın evlâd-ı zevi'l-ihtirâmından Hazret-i (---) medfûndur, azîm ziyâretgâhdır. Hattâ ahâlî-i vilâyet efvâhında eyle şâyi‘dir kim Selîm Şâh ile Gavrî cenge mübâşeret etdükde Selîm Şâh bu İbn Dâvûd kubbesi yanında bulunup rûh-ı pür-fütûhlarından isti‘ânet taleb etdükde kubbe-i pür-envârı içinde bir sadâ-yı âhengerân çekiç ve sindân sadâsı istimâ‘ olunup beşâret-i muzafferiy[yet]dir, ceng tablına turralar urılup bir ceng-i sultâneyn olur kim müverrih-i âlemler zebânında dâstândır. Hâlâ bu kubbede niçe kerre tabıl kûs sadâları istimâ‘ olunduğu müsbetdir. Ve bu İbn Dâvûd'a karîb dağlar eteğinde,

EÇS IX Y167b

Kal‘a-i Re’s-i Osmân: Sene (---) târîhinde içinde Sa‘îd Arab celâlî kapanup ba‘de'l-feth Kuyucu Murâd Paşa ba‘zı yerin münhedim etmişdir. Ammâ içinde ba‘zı İzoli Ekrâdı fukarâları sâkindir. Bunun zeylinde Şeyh Mansûr hazretleri bu kal‘a fethinde şehîd olup yine bu mahalde medfûndur. Ve bu mahalden bir sâ‘at kıbleye gidüp,

EÇS IX Y167b

Karye-i Sücûd: Ma‘mûr müselmân köyüdür, ve Azez sancağı hâkindedir. Anda bir kubbe-i münevver içinde sultân-ı gâzîyân ve serdâr-ı sipâhân Mikdâd ibn Esved tevâtür ile bunda medfûnlardır. Andan yine kıbleye zeytûnlu ve incîrli hâmûn içre ubûr edüp,

EÇS IX Y167b

Karye-i Leylup ve karye-i Tibil ve karye-i Sücûd-ı Sağîr: Bu kurâlar cümle incîr bâğlı ve müselmân evli köylerdir. 4 sâ‘at bunları ubûr edüp,

EÇS IX Y167b

Evsâf-ı kal‘a-i kadîm-i Azez

EÇS IX Y167b

Sene (---) târîhinde hulefâ-i Eyyûbiyân binâsıdır. Kal‘ası bir sahrâ-yı azîmin tâ ortasında bir amelî yığma depe üzre şekl-i müdevver bir taş binâ, kal‘a içinde âdemî zâdı yokdur.

EÇS IX Y167b

Ve Haleb eyâletinde yetmiş yük akçe iltizâmiyle sancakbeği mutasarrıfdır. Bin atluya mâlikdir ve senevî ber-vech-i adâlet yüz bin guruş hâsıl edüp Vâlide Sultân hâssı olmağın yetmiş yük akçesin Vâlide kethudâsına gönderir. Aslâ sefere me’mûr değildir.

EÇS IX Y167b

Ve sancağında alaybeği ve çeribaşı ve erbâb-ı tîmâr ve erbâb-ı zü‘amâ yokdur. Ve kethudâyeri ve yeniçeri serdârı yokdur. Ve yüz elli ve üç yüz pâyesile sadaka olunur şerîf kazâdır.

EÇS IX Y167b–Y168a

Ve nâhiyesi üç yüz pâre kurâdır. Ve sancağında dörd kazâdır. Ve kadısına senevî on kîse hâsıl olur. {Ve hâkinde bi'l-mesel(?) min Azâze inde zannî mine'l-fityâ‘i(?) el-cerân, bir şey olmaz Azâz hâkinden, akreb üzre nisâr eylesen mürd olur} Ve şehri bir küçük kasabadır. Kadîm-i eyyâmda şehr-i azîm imiş. Hâlâ (---) (---) (---) (---) (---) cânib-i erba‘ası kal‘alı değildir. Bir perîşân kasabadır. Birkaç ev bir yerde ve beş on hâne bir yerde vâki‘ [[(---) (---) (---)]] olmuş toprak olmuşdur, üstü Y 168a örtülü evlerdir.

EÇS IX Y168a

Ve cümle (---) mihrâbdır. Ve cemâ‘at-i kesîreye mâlik Âl-i Eyyûbiyân'ın Ulu câmi‘i tûlu iki yüz ayakdır. [[(---) (---) (---)]] mevzûn gûnâ-gûn üzre otuz kubbe-i âlîlerdir. Ve cümle beyâz kireç örtülü kubbe-i pür-envârlardır. Ve cümle [[(---) (---) (---)]] [cânib-i] erba‘ası yan soffalarıdır. Dahi üstü serâpâ kubbelerdir. Ve haremin ortasında bir azîm su sarnıcı vardır. [[(---) (---) (---)]] Q 75b P 75b

EÇS IX Y168a

Kapusu üzre terkîm olunan târîhidir:

EÇS IX Y168a

"Hâza emera bi-amelihi Mevlânâ es-sultânu'l-âlem el-âdil el-melik en-nâsır Salâhu'd-dünyâ ve'd-dîn Yûsuf bin el-meliki'l-azîz Muhammed bin el-meliki't-tâhir bin Gâzî Yûsuf bin Eyyûbiyân nâsıri emîri'l-mü'minîn halledallâhu mülkehû fî sene erba‘a ve erba‘în ve tis‘i mie." [944] terkîb olunmuşdur.

EÇS IX Y168a

Ve Hüseyin Ağa câmi‘i . Bu iki câmi‘den mâ‘adâ mesâcidlerdir.

EÇS IX Y168a

Ve bir hammâmdır. Nasreddîn Beğzâde'nin hayrâtıdır. Ve bir hânı var, Hüseyin Ağa'nındır. Ve cümle iki yüz seksen dükkândır ammâ bezzâzistânı yokdur. Ve câ-be-câ evlerinde bâğçeleri vardır. Ve şehir içi kumsal zemîn olmağile kaldırımı yokdur.

EÇS IX Y168a

Ve bu Azez nevâhîsi defter-i hâkân[î]de Kilis nevâhîsi addolunur. Ve bir nâhiyesi dahi Cum Ekrâdıdır. Azez'in garbî cânibinde sarp dağlar içre yetmiş pâre âsî ve harâmî köyler, Ma‘ûc nâhiyesi derler. Ve bir nâhiyesi Revâide(?) kazâsıdır.

EÇS IX Y168a

Cum kazâsından gayri kazâlarda cümle Arab ve Tat sâkinlerdir. Ve bu şehirde mahbûb ü mahbûbe ol kadar memdûh değildir ve sevâhil şehirdir.

EÇS IX Y168a

Ziyâretgâh-ı Azez: Evvelâ Azez ile Kilis mâbeyninde Cum Ekrâdına karîb ziyâret-i Hazret-i Abdurrahmân ibn Avf, Aşere-i Mübeşşere'dendir. Bir mesîregâh yerde ve bir kubbe-i beyz içinde medfûnlardır.

EÇS IX Y168a

Ve Azez'e karîb Şeyh Hamîs hazretleri ve civârlarında Şeyh Muhammedü'l-Vettâr ya‘nî kirişçi demekdir, Sahâbe-i kirâmdandır. Cümle guzât-ı müslimînin yaylarına kiriş bağlayup yaparmış. Hazret-i Alî kemer-bestesidir. Kirişçilerin silsilesi ana müntehîdir ve anlara pîr olmuşdur.

EÇS IX Y168a

Ve buna iki yüz adım kıble cânibine karîb Sa‘dü'l-Halîl hazretleri Sahâbe-i kirâmın sikasından râvî-i hadîs-i Müslim [ü] Buhârî'dir. Ve Azez'in garbında Şeyh İzâm ve Şeyh Esved-i Hatabî ve Şeyh Vâdî. Bunlar üç bürâderler bir yerde medfûnlardır.

EÇS IX Y168a

Ve Azez'in şimâlinde Şeyh Hazret-i İlyâs ve Azez'e karîb Şeyh Alîyyü'l-Yemânî ve Şeyh Abdullâh Nu‘mânî, İmâm-ı A‘zam hazretlerinin evlâd-ı zevi'l-ihtirâmıdır. Ve Şeyh Nâsıreddîn ve Şeyh Karaca ve Şeyh Alîyyü'l-Me‘âzî ya‘nî südcü. Bir sığırı var imiş. Kendü kifâf-ı nefsinden mâ‘adâ herkesin kapusu önüne sığırıyla varup cümle şehir halkına süd bezl edermiş. Ulu ziyâretgâhdır. Ve Şeyh Hâmid hazretleri Kilis yolu üzredir. Ve Hurme Hâtûn.

EÇS IX Y168a–Y168b

Bunları cümle ziyâret edüp birer Fâtiha-i şerîf tilâvet edüp âşinâlık kesb edüp Azez hâkiminden ihsânlar ve refîkler alup Azez'den kıble cânibine sahrâlar içre Y 168b 2 sâ‘atde,

EÇS IX Y168b

Karye-i Şeyh Hid: Anda ziyâret-i Abdünnebî Şebşebî. Bir kubbe içinde medfûnlardır. Andan yine 2 sâ‘at

EÇS IX Y168b

Karye-i Kefrinay: Azez hâkinde yüz evli Urbândır. Ve anda ziyâret-i Şeyh Leylî. Andan,