İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y168b
Karye-i Ma‘reseti(?): Yetmiş hâneli Arab köyüdür. Anda bir gece şeyhü'l-beledde mihmân olup ikrâm etdiler. Andan yine kıble cânibine,
EÇS IX Y168b
Karye-i Resyan: Andan,
EÇS IX Y168b
Karye-i Başköy: Ubûr edüp 4 sâ‘atde,
EÇS IX Y168b
Evsâf-ı kal‘a-i kadîm ve bî-misl-i edîm Halebü'ş-şehbâ
EÇS IX Y168b
Cemî‘i kütüb-i tevârîhânda bu Haleb hakkında niçe kîl ü kâl etmişlerdir. Ammâ Tûfân-ı Nûh'dan sonra binâ olunan ibtidâ rû-yı edîmde Mısır hâkinde arz-ı Hâsân'da Arîş'dir ve Şark Ahmîm'dir, ve Mısır'dır ve Şâm Haleb'dir. Benî İsrâ’îli memleketlerinin atîkidir. Tevârîh-i Arab'da ismi Zâtü'l-avâmîd'dir, zîrâ cümle iç kal‘ası temelleri amûdlar üzre binâ olunmuşdur.
EÇS IX Y168b
Ve niçe bin mülûkün kabza-i tasarruflarına girmişdir.
EÇS IX Y168b
Ba‘dehu İbrâhîm Halîlullâh makâmı olmuşdur. Andan Freng-i bedreng niçe kerre müstevlî olmuşdur. Andan Âl-i Abbâsiyân ve Âl-i Eyyûbiyân ve Âl-i Fâtımiyyûn ve Âl-i Türkmân...
EÇS IX Y168b
El-hâsıl niçe yüz divel mâlik-i Haleb olup âhır mülûk-i Çerâkise elinde gâyet ma‘mûr bender şehir olup anların destinden sene 921 târîhinde Âl-i Osmâniyân'dan Selîm Şâh-ı Evvel Mısır fethine giderken deryâ-misâl cüyûş-ı firâvân ile bu mahallere geldikde içinde olan Çerâkise hâkimi Hayre Beğ savlet-i pâdişâhîye tâkat getiremeyüp miftâhların teslîm edüp vezâretiyle Karaca Paşa'ya ihsân olunup mevleviyyeti Çömlekçizâde Kemâl Çelebi Efendi'ye ihsân olunup eyâlet olmuşdur.
EÇS IX Y168b
Taraf-ı pâdişâhîden vezîrinin hâss-ı hümâyûnu sekiz yük on yedi bin yedi yüz altmış akçedir.
EÇS IX Y168b
Ve sancağında olan hâs subaşılıkları cümle (---) evvelâ şehrin subaşılığı. Ve Bâb ve Bombuc ve Hantıman ve Selmin ve Rîha ve İdlib ve Yekfelûn ve Antakiye bunlardır.
EÇS IX Y168b
Ve bunlardan ve cürm [ü] cinâyetden ve cevz-i ma‘dûddan ve bâd-ı hevâdan senevî ber-vech-i adâlet yetmiş bin guruş hâsıl olur. Beş bin akçede bir cebelüsü ile me’mûr olduğu sefere iki bin asker ile sefer eşer.
EÇS IX Y168b
Ve eyâlet-i Haleb yedi sancakdır. Beşinde tîmâr ve ze‘âmet vardır. İki sancağı sâlyâne ile olmağın tîmâr ve ze‘âmet yokdur. Sancağı bunlardır: Evvelâ sancağ-ı Ekrâd-ı Kilis ve sancağ-ı Birecik ve sancağ-ı Ma‘arra ve sancağ-ı Azez ve sancağ-ı Belîs, bunlardır.
EÇS IX Y168b
Ammâ sâlyâne ile zabt olunan sancaklar bunlardır: Sancağ-ı Mazîk ve sancağ-ı Türkmân ve Haleb paşa sancağıdır. Ve yakın zamânlarda Azez ve Kilis sancakları Vâlide sultânlara hâs olmuşdur.
EÇS IX Y168b
Ve Haleb'de mâl defterdârı vardır. Hâlâ (---) yük akçe iltizâm ile Haleb muhassılı derler cemî‘i eyâletde mâl-ı pâdişâhî tahsîl edüp berât-ı pâdişâhîsini ibrâz edenlere ulûfelerin verüp Âsitâne tarafında defterdâr paşa ile muhâsebesi görülür azîm muhassıllıkdır.
EÇS IX Y168b–Y169a
Ve defter kethudâsı ve defter emîni ve çavuşlar kethudâsı ve çavuşlar emîni ve çavuşlar kâtibi ve tercümân Y 169a başı ve şâhbenderi ve sipâh kethudâyeri ve yeniçeri serdârı ve çavuşu ve kal‘a dizdârı ve cümle (---) kal‘a kulu vardır.
EÇS IX Y169a
Lâkin hazîne defterdârının taraf-ı pâdişâhîden hâss-ı hümâyûnu 127.826 akçedir. Ve ze‘âmet kethudâyerinin hâssı 100.930 akçedir. Ve ze‘âmet defterdârınm hâssı 81.146 akçedir.
EÇS IX Y169a
Ve eyâlet-i Haleb cümle tokuz yüz üç kılıçdır. Yüz dördü ze‘âmetdir. Yedi yüz toksan tokuzu tezkerelü tîmârdır. Ve bu erbâb-ı zü‘amâ ve erbâb-ı tîmârın mutasarrıf oldukları (---) kurâdır. Ve senevî cümle mahsûlleri üç yüz yetmiş üç kerre yüz bin ve yigirmi yedi bin sekiz yüz akçe eder. Bu hâsıllarından beş bin akçe ile cebelüler yazup me’mûr oldukları sefere alaybeğisi ve çeribaşısı livâsı altında eşmek şartıyle sefere eşerler.
EÇS IX Y169a
Ve cümle cebelüleri ile livâ-yı Haleb iki bin sekiz yüz asker olur ve iki bin asker dahi paşanın cebelüsüdür. Ve eyâletindeki sefere me'mûr beş sancak askeri dahi beş bindir.
EÇS IX Y169a
Bu cümle eyâlet-i Haleb kânûn-ı pâdişâhî üzre on bin müsellah ve müretteb asker olup vâlî-i Haleb olan vezîr-i âlîşânın ordusunda kona göçe sefer eşerler.
EÇS IX Y169a
Hakîr bu kânûnları (---) târîhinde Melek Ahmed Paşayla Haleb eyâletine mutasarrıf iken Defter-i Hâkânîye mürâca‘at edüp tahrîr etdim.
EÇS IX Y169a
Ve eyâlet-i Haleb beş yüz akçe şerîf mevleviyyetdir. Ve cümle nevâhîsi (---) niyâbetdir. Ber-vech-i adâlet senevî otuz bin guruş hâsıl olur.
EÇS IX Y169a
Ve Âsitâne tarafından bir keçeli kapucu rü’ûs-ı hümâyûnile muhzırbaşısı ve sipâh ocağından perîşânî destârıyla kethudâsı ve yeniçeriyândan keçeli çukadârı vardır.
EÇS IX Y169a
Ve taht-ı eyâletinde olan kazâlar bunlardır ki zikr olunur. Evvelâ kazâ-i Kilis ve kazâ-i Azez ve kazâ-i Ma‘arra ve kazâ-i Hantıman ve kazâ-i Selmin ve kazâ-i İdlib ve kazâ-i Rîha ve kazâ-i Bombuc ve kazâ-i Bâb ve kazâ-i Antakiye ve kazâ-i İskenderûn ve kazâ-i Payas ve Belen. (---) (---) Bu cümle (---) kazâları ma‘mûr [u] âbâdân eyâletdir.
EÇS IX Y169a
Ve nefs-i Haleb'de mezâhib-i erba‘a şeyhülislâmları ve nakîbüleşrâfı ve Kevakibîzâde misilli yetmiş nefer ulemâdan saçaklı abâyı taşır mollâ ve ders-i âmları ve e’imme ve hutebâ ve meşâyih ve âmilleri vardır. Ve a‘yân [u] eşrâfı lâ-yu‘addir.
EÇS IX Y169a
Ve (---) yük akçe gümrük emâneti ve harîr emâneti misilli yedi emânetdir. Ve bu mertebe hâkimi ve askerî tâ’ifesi ve a‘yânı olan,
EÇS IX Y169a
Şehr-i azîm ne cirmde ve eşkâlde ve ne hâlde idüği beyân olunur
EÇS IX Y169a
Evvelâ müverrih-i âlemler [[(---) (---) (---)]] Irâk-ı Arab demişler. Heyhât sahrâsına nâzır bir vîrân şehr-i azîm vardır. Hâlâ içinde Ulu Nogay kavmi obalarıyla sâkindirler. Ammâ [[(---) (---) (---)]] ve kal‘a-i kadîmdir.
EÇS IX Y169a–Y169b
Evvelâ iç kal‘ası bir amelî püşte üzre evce ser çekmiş dürr-i beyz-âsâ bir kal‘a-i bâlâdır. [[(---) (---) (---)]] Ve bu kal‘anın etrâf-ı erba‘asında olan şehr-i Y 169b azîmi ihâta etmiş bir kat şeddâdî binâ-yı metîn [ü] müstahkem [[(---) (---) (---)]] arşın bâlâdır. Ve onar zirâ‘-ı Mekkî enli dîvârdır. Ve cânib-i erba‘ası kırkar ellişer arşın enli handakdır. Ammâ [[(---) (---) (---)]] şekl-i murabba‘dır. Ve dâ’iren-mâdâr cirmi (---) adımdır.
EÇS IX Y169b
Evvelâ Antakiye kapusundan hakîr taşra çıkup [[(---) (---) (---)]] hâne köşesinde Sultân Ebûbekir kullesi köşesine varınca beş yüz adımdır. Ve sekiz kulledir. Q 76a P 76a Ve Sultân Ebûbekir kullesinin târîhi budur:
EÇS IX Y169b
"Emera bi-imâreti hâzihi'l-burci'l-müşeyyedi fî eyyâmi devleti'l-mu‘izz el-ebû el-müeyyed Ebû Bekir Gâzî azze nasruhu." kitâbet olunmuşdur.
EÇS IX Y169b
Ve bu kulleden şark tarafına handak kenârınca sehel yokuş yukaru Kireç kapusuna varınca yine beş yüz adım ve on üç metîn kulledir, zîrâ bu tarafda varoş yokdur, açıkdır ve mezâristândır. Muhâsara ve muhâtara yeri bu Kireç kapusu mahalli olduğundan sa‘b kulle ve amîk handakdır. Ve Kireç kapusu önü handak üzre dolma cisirdir, kemer üzre değildir.
EÇS IX Y169b
Ve bu Kireç kapusundan içeri girecek mahalde sol kulle zindân-ı kâtil ü mücrim ü medyûndur. Sağ tarafdaki kullenin sînesinde celî hatt ile tektîb olunan târîhdir:
EÇS IX Y169b
"Emera bi-imâreti Mevlânâ es-Sultânü'l-memâliki'l-eşref Ebu'n-Nasr Kalansu azze nasruhu ve izâ iktidârahu men bi-mahmedin(?) ve zâlike bi-târîhi şehri Rebî‘i'l-âhir sene seb‘a ve seb‘i mie min hicreti'n-nebevî." [R.707]
EÇS IX Y169b
Ve bu Kireç kapusu kıbleye nâzırdır. Ve bu kapudan taşra handak içinden gâh kıbleye ve gâh şarka Şâm kapusuna dek sekiz yüz adımdır. Dörd yüzü şarka ve dörd yüzü kıbleyedir. Ve beş kulle ve sekiz dirsekdir.
EÇS IX Y169b
Ve bu Şâm kapusu dahi kıbleye nâzırdır. Ve bu kapudan içeri girecek mahalde sol tarafdaki kullenin ortasında kırmızı celî hattile resm olunan târîh budur:
EÇS IX Y169b
"Cüddide hâze'l-bâbu'l-mübârek fî eyyâmi Mevlânâ es-Sultânü'l-a‘zam mâlikü memâliki rikâbi'l-ümem seyyidü selâtîni'l-Arab ve'l-Acem es-Sultânü'l-melikü'l-eşref Ebu'n-nasr bin Sinân halledallâhu mülkehu bi-Muhammedin ve âlihî." makyûd olmuşdur.
EÇS IX Y169b
Ve bu Şâm kapusu önündeki varoş içinden handak kenârınca Nîrâb köşesine dek şarka gidüp dörd yüz adımdır. Andan Bâb-ı Nîrâb'a şimâl cânibine müteveccih olup yine handak kenârınca üç yüz adımdır ve beş kulledir ve yedi dirsekdir. Anları ubûr edüp Bâb-ı Nîrâb cenûba nâzırdır. Ve bu kapunun iki cânibindeki kullelerde dahi târîhler vardır. Ammâ izdihâmdan fâsıla bulmayup tahrîre mecâl olmayup muhâl oldu.
EÇS IX Y169b
Ve bu kapudan taşra dahi bir varoş-ı azîm vardır. Ve bu Bâb-ı Nîrâb'dan taşra handak içinde tâ Kızıl kapuya varınca şimâl cânibine gidilir. Altı yüz adım ve yedi kulledir. Ve kızıl kapu şarka nâzır taş nerdübân ile çıkılır bir küçük kapudur. At ve katır ve deve ubûr edemez. Ancak piyâde kapusudır. Ve handakı içinde bir hammâmı vardır. Ve bir varoş-ı azîmi var.
EÇS IX Y169b–Y170a
Ve bu Kızıl kapudan Y 170a yine handak kenârınca yıldız tarafına Bâb-ı Menkûsa'ya dek tokuz yüz adım ve altı azîm kulle ve yigirmi dirsekdir ve şimâle nâzırdır.
EÇS IX Y170a
Ve bu Menkûsa kapusundan taşra yine çârsû-yı bâzârı bir varoş-ı azîm vardır, gâyet ma‘mûr [u] müzeyyendir.