İçeriğe geç
Tarihsel DerlemEski Türkçe · Karahanlı · Eski Anadolu · Osmanlı Türkçesi · 7.–17. yy.
Çukurova Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi logosu Çukurova Üniversitesi logosu
Eserler · Osmanlı Türkçesi

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi

Osmanlı 17. yy. Düzyazı-Şiir kısaltma: EÇS metin aranabilir

Kaynak notu (editör girişi): Künye: EÇS <kitap> <varak>; IX. ve X. kitaplarda esas yazma Y'nin varağı (ör. EÇS X Y451a). Metin içinde ⟦218a⟧ varak başını, ⟦3 satır boş⟧ yazmada boş bırakılan satırları, ⟦Arapça⟧ neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibareyi gösterir (bunlar sözcük sayılmaz). Neşrin işaretleri korunmuştur: [ ] editör eklemesi, ( ) editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer, { } derkenar (çıkma), (---) yazmada boş bırakılmış sözcük, (...) okunamayan sözcük, (?) okuma kuşkusu. Dipnotlar (âyet mealleri) ile neşirlerin giriş, içindekiler ve dizin bölümleri alınmadı. Word dosyalarındaki Mac Türkçe yazı tipi bozulmaları (› fl fi € ‹ ⁄ → ı ş Ş ğ İ Ğ) ile I., VIII. ve IX. kitaplarda küçük i'ye düşmüş büyük İ'ler düzeltildi; III. kitabın iki kopyası birleştirildi; birkaç kesin dizgi hatası (amãn → amân, sene l044 → 1044 vb.) giderildi.

Kaynak yayın

  • Evliyâ Çelebi b. Derviş Mehemmed Zıllî, Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: Topkapı Sarayı Kütüphanesi yazmalarının transkripsiyonu – dizini, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  • I. Kitap (Bağdat 304; yeni baskı): haz. Robert Dankoff, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı.
  • II. Kitap (Bağdat 304): haz. Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1998.
  • III. Kitap (Bağdat 305): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 1999.
  • IV. Kitap (Bağdat 305): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, 2000.
  • V. Kitap (Bağdat 307): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, İbrahim Sezgin, 2001.
  • VI. Kitap (Revan 1457): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, 2002.
  • VII. Kitap (Bağdat 308): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2003.
  • VIII. Kitap (Bağdat 308): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2003.
  • IX. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Yücel Dağlı, Seyit Ali Kahraman, Robert Dankoff, 2005.
  • X. Kitap (Bağdat 306 [Y], Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 [Q], Pertev Paşa 462 [P]): haz. Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Robert Dankoff, 2007.

Derlem metni bu yayındaki okumaya dayanır; çeviriyazı işaretleri yeniden yazılmıştır.

Yazar: Evliyâ Çelebi. Yazma: Topkapı Sarayı Kütüphanesi Bağdat 304, 305, 306, 307, 308; Revan 1457 (IX–X. kitaplarda Süleymaniye Hacı Beşir Ağa 452 ve Pertev Paşa 462 ile karşılaştırmalı).

Sayılarla

64.002
cümle
2.448.046
sözcük
149.437
ayrı biçim
79.216
tek geçişli
%53,0 (hapax)
0,596
STTR
standart tür/sözcük
38,2
sözcük / cümle
5,65
harf / sözcük
1
eksik yer (lakün)

En sık içerik sözcükleri

En sık ikili öbekler

ve bu 5.549ve bir 4.677ve cümle 4.488sene târîhinde 2.253niçe bin 1.972ammâ bu 1.737üç yüz 1.680ve niçe 1.580yüz bin 1.536iki yüz 1.518vardır ve 1.317var kim 1.294bu kadar 1.288yüz aded 1.283bu mahalde 1.245ve kal‘ai 1.206bu dahi 1.197ol kadar 1.190ve iki 1.183niçe yüz 1.174süleymân hân 1.174bâğ u 1.164beyân eder 1.149yüz elli 1.131

Metin

Neşrin işaretleri
  • [u] Editörün anlaşılırlık için eklediği harf ya da sözcük
  • (ve) Editörün fazlalık ya da düzeltme saydığı yer
  • {üzüm} Derkenar (yazmanın kenarındaki çıkma), metne yerleştirilmiş
  • (---) yazmada boş bırakılmış sözcük; (...) okunamayan sözcük; (?) okuma kuşkusu
  • 218a yazmanın varak başı (IX–X. kitaplarda Y, Q, P yazmaları); 3 satır boş yazmada boş satırlar; Arapça neşirde Arap harfleriyle dizilmiş âyet ya da ibare — sözcük sayılmaz
  • ‘ ayn, ’ hemze; â î û uzun ünlü. Aramada “Akıllı” kipte a i u ile de bulunur.

Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, Yapı Kredi Yayınları neşri (I–X. kitaplar); işaretler neşrin işaret tablosundandır.

— bir sözcüğün üzerine gelin ya da dokunun: madde başı, anlamı ve biçimi görünür.

EÇS IX Y170a
Ve bu bâb-ı Menkûsa'dan taşra handak kenârında olan bir sıra evler sokağı içinden garb cânibine Karanlık kapuya dek altı yüz adımdır ve on bir kulle ve sekiz dirsekdir.
EÇS IX Y170a
Ve bâb-ı Menkûsa'dan tâ Karanlık kapuya gelince handak içi serâpâ bâğ u bâğçelerdir. Ve Karanlık kapudan taşra bir şehr-i mu‘azzam-misâl varoş-ı azîmdir.
EÇS IX Y170a
Ve bu Karanlık kapudan taşra yine varoş içre cenûb tarafına bâb-ı Cedîde'ye varınca cümle kefere mahallesidir. Ve gâh handakın kenârın ubûr ederek tokuz yüz adımdır. Ve sekiz kulle-i metînlerdir ve on bir dirsekdir.
EÇS IX Y170a
Ve bu Bâb-ı Cedîd garba nâzırdır. Ve bu taraf ve handakı alçakdır, ammâ cümle bakçelerdir. Ve handak içinde bir müsta‘mel dere cereyân eder.
EÇS IX Y170a
Ve bâb-ı Cedîde'den taşra yine cenûba alçacık handak kenârında alçak dîvâr sıra bâb-ı Ferec'e varınca sekiz yüz adım ve yedi kulle-i metîn ve sekiz dirsekdir. Ve bu kapu dahi garba nâzırdır. Ve handak içi cümle bâğçe-i müzeyyendir. Andan yine cenûb cânibine bâb-ı Cinîn'e varınca dörd yüz adım ve beş kulledir ve garba nâzırdır.
EÇS IX Y170a
Ve bâb-ı Cinîn'den yine cenûba alçak handak kenârınca Antakiye kapusuna dek beş yüz adım ve sekiz kulle ve bu kapu dahi garba nâzırdır. Ve bu kapudan adımlamağa mübâşeret edüp yine bu mahalde dâ’iren-mâdâr cirmi tamâm olup bu hisâb üzre Halebü'ş-şehbâ'nın taşra kal‘ası yedi bin üç yüz adımdır ve seksen üç kulledir ve her kulle mâbeyni yigirmişer ve yigirmi beşer bedendir.
EÇS IX Y170a
Cebr-i noksân cümle (---) bedendir ve cümle altmış iki dirsekdir ve cümle tokuz kapudur. Herbiri ikişer üçer kat demir kapulardır. Ve mâbeynlerinde âlât-ı silâhlar ile ârâste ve dîdebân [u] bevvâbân ile pîrâste derveze-i halbâdır. Ve her kullede gûnâ-gûn hatlar ile kankı pâdişâhın binâsı olduğuna müş‘ir târîhler mastûrdur.
EÇS IX Y170a
Ve bu tahrîr olunan kal‘anın Kızıl kapu cânibine karîb iç kal‘a bir amelî yığın püşte-i âlî üzre şekl-i müdevver cihân-nümâ bir kal‘a-i bâlâdır. Ve dîvârının kaddi otuz arşın-ı mi‘mârîdir. Ve handak kenârınca dâ’iren-mâdâr bin altı yüz adımdır. Ve handakı yüz adım enlidir. Ve leb-ber-leb mâ-i müsta‘mel ile memlûdur. İçinde bir başdarda kadırga pala urup gezse mümkündür. Gûyâ ki Varat kal‘asının handakıdır. Ve ba‘zı kanlıları ve fevâhişeleri bu handaka atarlar. Gûyâ bir fecc-i amîk bir handak-ı atîkdir ve içi sâfî sazlıkdır. Ve gûnâ-gûn köpek balıkları vardır.
EÇS IX Y170a–Y170b
Ve handak suyundan yokuş yukaru kal‘anın esâsına varınca kaplıbağa misâli eğri şeddâdî dîvârdır. Her taşı fîl-i Mengerûsî cüssesi kadardır. Bu dîvâr eğri binâ olunmak Y 170b ile handak kenârında olan ceyrânlar ve kûsfend-i beyâbânîler ve keçiler sürü sürü gezerler, yanlarına varılmak muhâldir. Ancak uğrın kapudan koyup dizdâr keçi ve koyun lâzım oldukda ol kapudan âdemler çıkup sayd ederler.
EÇS IX Y170b
Ve bu iç kal‘anın cenûbiyle kıble mâbeynine nâzır bir kapusu var. Gayri cânibinde kapusu yokdur. İbtidâ handak kenârında bir kulle vardır. Anda kapudan içeri girüp yokuş yukaru ve handak üzre (---) göz kâ[r]gîr cisrile ubûr edüp andan ikinci kapu ki kal‘anın ana dîvârında Dizdâr kapusudur. Dâ’imâ dizdârlar bu kapu mâbeyninde mahpûs gibi oturur. Taşra çıksa katl ederler. Meğer paşalar beyâz buyurdı ile da‘vet edeler. El-hâsıl bu kapudan taşra çıkmağa kâdir değildir.
EÇS IX Y170b
Ve bu kapunun önü handak üzre ağaç cisirdir. Hîn-i muhâsarada ref‘ edüp kal‘a kapusuna siper ederler. Ve her gece kal‘a neferâtları bu emre me’mûrlardır. Ve bu kapunun iç yüzünde yolun iki cânibinde cümle neferât pür-silâh âmâde dururlar. Ve gûnâ-gûn âlât-ı silâh ve tuğulka ve cebe ve cevşen ve zemberekler ile müzeyyendir.
EÇS IX Y170b
Ve bu kapu kanatları cümle müşebbek ve musanna‘ bâb-ı Dâvûdî'dir. Ve bu kapunun demir kanatlarında yine üstâd-ı âhenger demirden celî hattile kitâbeler içinde yapışdırmışdır, gûyâ hatt-ı Karahisârî'dir. Ol târîh budur:
EÇS IX Y170b
"Emera bi-amelihi Mevlânâ Melikü't-Tâhir bin Kavs sene sitte ve seb‘i mie." [706]
EÇS IX Y170b
Ve bu kapudan içeri yokuş yukaru üçüncü kat kapu üzre bir mescid var. Andan içeri yokuş yukaru dördüncü kat kapu garba nâzırdır. Bu kapu üzre altun levha ile tahrîr olunmuş târîhdir:
EÇS IX Y170b
"Emera bi-emri fermân bi-imâreti'l-bâb Sultânü'l-a‘zam el-Melikü'l-eşref salâhü'd-dünyâ ve'd-dîn Halîl bin Yahyâ ed-devletü'ş-şerîfe sene hamse mie." [500]
EÇS IX Y170b
Bu kapudan içerü yine yokuş yukarı bir karanlık yol ile üç kat demir kapu dahi geçüp sağ cânibde çâh-ı mâ seksen kulaç bir âb-ı hayât kuyudur. Ve demir zincîrler ile dâ’imâ öküzler çeküp iç kal‘a halkı andan def‘-i atşân ederler.
EÇS IX Y170b
Ve bu mahalle karîb makâm-ı Hazret-i Hızır vardır. Anı ubûr edüp on birinci kat kapudan içeri iç kal‘a evleridir. Cümle yedi yüz kireç örtülü şâhâne ve cihân-nümâ evlerdir.
EÇS IX Y170b
Ve iki câmi‘dir. Hazret-i İbrâhîm aleyhi's-salâtın câmi‘i bir rûşen câmi‘-i kadîmdir. Harem kapusu üzre mektûb olunan târîhdir:
EÇS IX Y170b
"Emera bi-imâreti el-Melikü's-sâlih bin Nûreddîn Ebu'l-feth İsmâ‘îl bin Mahmûd bin Aksem Yâsir emîrü'l-mü'minîn fî sene (---) (---) (---) (---) (---) (---) hamse ve seb‘în ve hamse mie." [575] temdîd olunmuşdur.
EÇS IX Y170b
Ve bu câmi‘ haremi limon ve turunç ile müzeyyendir. Ve gayri yeri mermer-i hâm döşelidir. Ve minberin sağ tarafında Hazret-i İbrâhîm'in (---) (---) (---) (---) (---) (---) ibâdet etdüği makâm-ı şerîfidir ki niçe sene bunda ibâdet edüp Haleb hakkında du‘â etdüğüdür.
EÇS IX Y170b–Y171a
"Allâhümme tayyib serâhâ ve hevâhâ ve mâehâ" (---) (---) (---) (---) (---) (---) Y 171a olup nazargâh-ı Halîlullâh'dır.
EÇS IX Y171a
Ve bu câmi‘deki makâmında bir beyâz taşdan bir tekne-i çârkûşe (---) (---) (---) (---) (---) (---) var idi. İneği anın içine sağup yoğurd edüp kifâflanırlardı. Ba‘de'l-kifâf ümmetine bezl edermiş. Ve ibtidâ yoğurd ve peynir yapmak Hazret-i İbrâhîm'den kalmışdır. (---) (---) (---) (---) (---) (---) Ve yoğurdcuların pîri ana müntehîdir. Ve beyâz ineği bunda sağduğu içün Haleb, "süd sağmağa" derler. Şehb, "beyâz"a derler. Anıniçün (---) (---) (---) (---) (---) (---) "Halebü'ş-şehbâ" deyü tesmiye olunur. Q 76b P 76b
EÇS IX Y171a
Makâm-ı İbrâhîm câmi‘inden yukaru bir câmi‘-i kebîr dahi vardır. Ve bir çâr-kûşe minâre-i âlîsi var. Bir konak yerden nümâyândır.
EÇS IX Y171a
Ve bu kal‘a gâyet bâlâ yerde olmak ile hevâsı gâyet latîfdir. Ve bir hammâmı ve yigirmi dükkânı vardır. Ve bu kal‘anın bedenleri üzre dâ’iren-mâdâr cirmi bin adımdır. Ve cümle elli dörd kulle-i mevzûn [u] musanna‘lardır. Ve cümle der [ü] dîvârı on ayak enli kârgîr dîvâr-ı üstüvârdır. El-hâsıl vâcibü's-seyr bir kal‘a-i mahbûb nazargâh-ı Halîl'dir. Ve bu kal‘a taşra kal‘anın içinde kalmışdır.
EÇS IX Y171a
Azîm bender vilâyetdir. Enderûn [u] bîrûnu cümle yetmiş iki mahalledir. (---) Nusayrî ve Ya‘kûbî ve Ermeni'dir. (---) mahallesi Yahûdî'dir, mâ‘adâ Müselmân mahallesidir.
EÇS IX Y171a
Ve cümle kireç ve cibs örtülü bâğ-ı İrem-misâl vüzerâ ve vükelâ ve a‘yân-ı kibâr u sıgâr sarây-ı âlîleri ve gayri avâm evleridir. Cümle (---) bin ma‘mûr evlerdir.
EÇS IX Y171a
Ve cümle (---) mihrâbdır ve (---) cum‘adır. Cümleden meşhûr-ı âfâk ve cemâ‘at-i kesîre ile mâl-â-mâl bi'l-ittifâk Ulu câmi‘ ma‘bed-i kadîmdir. Bir yanından bir yanına tûlü dörd yüz ayakdır. Ve kıble kapusundan mihrâba dek arzı zergerdân ayak ile kâmil yüz ayakdır. Ve içinde cümle otuz iki amelî çâr-kûşe pâyedir. Ve otuz iki amelî pâyeler dahi kıble kapusu dîvârındadır. Cümle altmış dörd sütûn üzre toloz kemerler üzre binâ olunmuş bir câmi‘-i kebîrdir. Ammâ mihrâb üzre olan kubbe evce ser çekmiş bir kubbe-i âlîdir kim sâ’ir kubbelerin imâmesidir.
EÇS IX Y171a
Ve bu câmi‘de mezâhib-i erba‘anın mihrâbı vardır. Ammâ bu kubbe-i vâlâda mihrâb-ı Hanefî üzre tahrîr olunan târîh budur:
EÇS IX Y171a
"Emera bi-imâreti hâze'l-buk‘ati Mevlânâ es-Sultânü'l-a‘zam el-melikü'l-mansûr seyfü'd-dünyâ ve'd-dîn Sultân Kalavun ve e‘azze ensâruhu."
EÇS IX Y171a
Ve bu târîhin üstünde:
EÇS IX Y171a
"Bismillâhirrahmânirrahîm"
EÇS IX Y171a
Ve dahi bunun üstünde bir müdevver dâ’ire içinde nakş-ı mühr-i Süleymân'da İhlâs-ı şerîf tahrîr olunmuş. Ammâ mihrâb ve minber tarz-ı kadîm eyle musanna‘dır kim vasfında lisân kâsırdır. Ve mü’ezzinân mahfili gûyâ mühr-i nigîn-misâl bir kürsîdir.
EÇS IX Y171a
Ve cümle on iki bâb-ı mu‘allâdır. Lâkin bu câmi‘in sol cânibi bölünüp şâhrâh olmuşdur. Ammâ herkes yine na‘llerin çıkarup ubûr ederler ve cemâ‘at-i kesîre oldukda ol mahalde yine ibâdet ederler, ammâ tarîk-ı âmdır. Ve yolun öte cânibi nisa tâ’ifesi içün tarh olunmuşdur. Anda ibâdet ederler.
EÇS IX Y171a–Y171b
Ve bu câmi‘in mihrâbının sol Y 171b tarafında dîvâr dibinde Hazret-i Zekeriyyâ aleyhi's-selâm medfûndur. Cânib-i erba‘ası münakkaş atlas ve ahdar ile mestûrdur. Azîm ziyâretgâhdır. Ve harem-i şerîfi beyâz mermer-i hâm-ı ruhâm ile döşenmiş bir mücellâ sahrâdır. Tûlen ve arzan iki yüz ayakdır. Ve cânib-i erba‘asında yan soffalarında cümle (---) sütûndur. Ve üzerleri toloz kubbelerdir. Ve bu âsâr serâpâ kireç sıvalıdır, kurşumlu değildir.
EÇS IX Y171b
Ve ulu minâre bu haremin garb cânibi köşesinde çâr-kûşe ve üç tabaka bir minâre-i âlîdir kim zirve-i a‘lâya ser çekmiş bundan serâmed minâre yokdur.
EÇS IX Y171b
Ve harem etrâfında cümle (---) kapudur. Ve câmi‘in kıble kapusu üzre terkîm olunan târîhdir kim tûlânî beyâz mermer üzre celî hatt ile mastûrdur:
EÇS IX Y171b
Lekad kâne mahmûden lemâ yertâcilen,Yâ bi'l-fi‘li'l-mükerremâti bidûdi mu‘addemâ,Benâ câmi‘an lişehballâhi muhlisan,Ve tâlibü rıdvânillâhi hûkınâ,Yu‘avvizahullâhu'l-kerîmü bifazlihi,Kusûren bi-cennâti'n-na‘îmi sükkenâBidevleti zıllillâhi asrahu,Neslü benî Osmân fi'l-mescidi ve'l-binâMin Murâdı selâtîni'l-vücûdi min gaden,Makâmu hamâhu'l-ka‘beti'l-cûdi mâi sinâ,Fetûbâ lehu fîmâ benâhu müverrihan,Bena'l-mescide'l-meşhûre Mahmûd senâ.Sene 1302 132 1320
EÇS IX Y171b
Ve bu târîhden aşağı:
EÇS IX Y171b
"Hâzâ binâ-yı Sadrıa‘zam Husrev Paşa yesserallâhu mâ yeşâ." tahrîr olunmuşdur.
EÇS IX Y171b
Ve Saraçhâne ardında Eski Husrev Paşa câmi‘i gâyet musanna‘ ve müzeyyen câmi‘-i latîfdir. Ve bir kubbe-i âlîsi eflâke ser çekmiş kubbe-i nîlgûndur. Ve mihrâb [u] minberinde olan nakş-ı Mânî-i gûnâ-gûndur. Ve haremi serâpâ beyâz mermer-i hâm ile döşenmişdir ki gûyâ yekpâre bir mücellâ sahrâdır. Vasatında bir âbdest havuzu var. gûyâ havz-ı Şâfi‘îdir. Her tarafda fevvâreleri pertâb edüp ehl-i salât ayınlarından tecdîd-i vuzû‘ edüp Cenâb-ı Bârî'ye tekarrüb ederler.